Forma słownikowa

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Forma słownikowa[1], także: forma hasłowa[2], lemma[3][4], lemat[5] – ta spośród form gramatycznych wyrazu odmiennego, która jest tradycyjnie wykorzystywana w słownikach i reprezentuje tam w nagłówku artykułu hasłowego cały wyraz ze wszystkimi jego formami[1][6]. Forma ta stanowi niejako „umowną etykietę zbioru form” i decyduje o umiejscowieniu artykułu hasłowego w słowniku[7].

Wybór formy słownikowej bywa ustalony tradycją i różni się w zależności od języka[2].

Forma słownikowa bywa zwykle traktowana przez osoby uczące się języka obcego jako podstawowa, tj. taka, w której przyswajane są nowe wyrazy i od której tworzy się pozostałe formy odmiany[8].

Przykłady form słownikowych w niektórych językach[edytuj | edytuj kod]

Rzeczowniki[edytuj | edytuj kod]

Czasowniki[edytuj | edytuj kod]

  • język polski: bezokolicznik[9][2]
  • łacina: pierwsza osoba liczby pojedynczej czasu teraźniejszego, uzupełniona formami bezokolicznika, pierwszej osoby l. poj. czasu perfectum oraz supinum, np. taceo (tacere, tacui, tacitum) „milczę (milczeć, zamilkłem, aby zamilknąć)”[2][10]
  • greka: pierwsza osoba liczby pojedynczej czasu teraźniejszego, choć istnieją słowniki stosujące tu bezokolicznik[2]

Przymiotniki[edytuj | edytuj kod]

  • język polski: mianownik liczby pojedynczej rodzaju męskiego[2]

Problemy[edytuj | edytuj kod]

Zdarza się, że w danym języku istnieją wyrazy nieużywane bądź rzadko używane w tej akurat formie, która tradycyjnie pełni rolę słownikowej (np. polskie rzeczowniki sanie, nożyce – nie mają liczby pojedynczej, przymiotniki ciężarna, dojna – w zasadzie nie występują w rodzaju męskim itp.), stanowią one jednak zawsze stosunkowo małą grupę[2]. W przypadku słowników historycznych czy dialektalnych istnieje niebezpieczeństwo utworzenia form sztucznych albo wręcz błędnych, ponieważ np. polski bezokolicznik jest formą rzadko używaną i może nie występować w zabytkach językowych bądź zapisach tekstów gwarowych[2].

Ponadto tradycyjna forma słownikowa nie zawsze pozwala ustalić sposób odmiany wyrazu, np. w języku japońskim forma twierdząca czasownika, używana jako słownikowa, nie wskazuje, czy należy on do klasy samogłoskowej (jap. ichidan) czy spółgłoskowej (jap. godan), podczas gdy forma przecząca jest pod tym względem w pełni jednoznaczna[11]. Podobnie sprawa ma się z polskim bezokolicznikiem, w którym zatarciu ulega struktura czasownika i typ koniugacyjny (np. umieć – umie, szaleć – szaleje, widzieć – widzi, słyszeć – słyszy, mieć – ma, gdzie identycznemu zakończeniu bezokolicznika -eć odpowiadają różne typy odmiany)[2][12].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Kania 1984 ↓, s. 130.
  2. a b c d e f g h i j Tokarski 1984 ↓, s. 29.
  3. Mistrík 1993 ↓, s. 261.
  4. Tkaczewski: Ottův slovník naučný na tle czeskiej tradycji leksykograficznej: encyklopedia – twórcy – język. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 2013, s. 22. (pol.)
  5. Karolina Lisczyk-Kubina, Marcin Maciołek (red.): Ruch w języku – język w ruchu. Uniwersytet Śląski w Katowicach, 2012, s. 102. ISBN 978-83-63268-19-0. (pol.)
  6. Tokarski 1984 ↓, s. 28–29.
  7. Tokarski 1984 ↓, s. 29–30.
  8. Fellerer 2008 ↓, s. 93.
  9. a b Kania 1984 ↓, s. 131.
  10. a b Marr 1997 ↓.
  11. Czasowniki (pol.). W: Polsko-Japońska Wyższa Szkoła Technik Komputerowych [on-line]. [dostęp 2017-12-25].
  12. Fellerer 2008 ↓, s. 93–94.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]