Słownik

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy pojęcia z zakresu językoznawstwa. Zobacz też: słownik – struktura danych w informatyce.
Strona tytułowa I tomu Słownika języka polskiego Jana Karłowicza, Adama Kryńskiego i Władysława Niedźwiedzkiego”, wyd. w Warszawie w 1900 r.
Słownik łaciński Totius latinitatis lexicon 1858-87 Egidio Forcelliniego
Słownik polsko-hiszpański i hiszpańsko-polski „Harald”
Wielki słownik ortograficzny PWN, wyd. 2016

Słownik – zbiór definicji słów lub wyrażeń ułożonych i opracowanych według określonej zasady. Struktura słownika dzieli się na artykuły hasłowe ułożone w porządku alfabetycznym, rzadziej tematycznym lub gniazdowym (w oparciu o wspólne gniazda etymologiczne).

Rodzaj słownika określa zasadę budowy artykułu hasłowego i sposób uporządkowania. Pod pojęciem tym rozumiemy też zasób słów jakiejś osoby. Nauką zajmującą się metodami tworzenia słowników i encyklopedii oraz ich metodologią i historią jest leksykografia.

Rodzaje słowników[edytuj]

Zadaniem słowników jest zebranie terminologii dotyczącej danej dziedziny wiedzy. W zależności od tego, której z nich dotyczy, można wyróżnić kilka grup słowników:

Językowe[edytuj]

  • języka, np. polskiego (lub jednojęzyczny) – zbiór słów (haseł) wraz z opisem ich znaczenia lub znaczeń, zawiera typ odmiany słowa dla języków fleksyjnych, etymologię i przykłady użycia słowa dla każdego ze znaczeń (tzw. konkordancję);
  • ortograficzny języka – zbiór słów (haseł) bez opisu znaczeń, zawiera jedynie poprawną odmianę i pisownię wyrazu;
  • ortoepiczny - dający zalecenia dotyczące wymowy w szerokim tego słowa znaczeniu, a więc fonetyki, fleksji i składni wyrazów budzących w tym zakresie wątpliwości, np. Słownik poprawnej polszczyzny;
  • ortofoniczny - dający zalecenia dotyczące poprawnej wymowy;
  • dwujęzyczny (np. francusko-polski) – zbiór słów jednego języka („wejściowego”) wraz z odpowiednikami w drugim języku („wyjściowym”), zawiera opis gramatyczny, odmianę i często przykłady użycia w drugim języku;
  • frazeologiczny - zbiór idiomów i fraz typowych dla danego języka;
  • frazeologiczny dwujęzyczny – zbiór specyficznych i bezpośrednio nieprzetłumaczalnych wyrażeń jednego języka i ich tłumaczeniem na drugi wraz z przykładami użycia w języku tłumaczonym (pierwszym);
  • terminologiczny (np. prawniczy) – zbiór wyrażeń charakterystycznych dla jakieś dziedziny wiedzy wraz z opisem ich znaczenia;
  • wyrazów obcych – zbiór słów jakiegoś języka pochodzących (przyjętych) z innych języków;
  • biograficzny – zbiór życiorysów;
  • tematyczny – zbiór pojęć, wyrażeń i rozwiązań z jakiejś dziedziny wiedzy, np. „poradnik spawacza”;
  • encyklopedyczny – zbiór haseł (artykułów hasłowych) uporządkowanych alfabetycznie lub rzeczowo i zawierających opisania bardziej szczegółowe niż w słowniku języka, ale mniej szczegółowe niż w wielkiej encyklopedii powszechnej; jednak granica między pojęciami „słownik encyklopedyczny” a „encyklopedia” jest niewyraźna.
  • etymologiczny – zbiór haseł wraz z opisem ich etymologii, jednocześnie z reguły duże słowniki językowe również zawierają pewne wyjaśnienia etymologiczne;
  • częstotliwościowy (frekwencyjny) – zbiór wyrazów lub związków frazeologicznych uszeregowanych zgodnie z częstością ich występowania, np. w mowie pisanej, mówionej itd., zwykle uszeregowanie rozpoczyna się od słowa/wyrażenia najczęściej spotykanego;
  • archaizmów - zbiór wyrazów, które nie są w języku obecnie używane;
  • regionalizmów - zbiór wyrazów typowych dla danego regionu;
  • a tergo – zbiór słów uszeregowanych w kolejności alfabetycznej, ale według liter od końca wyrazów;
  • rymów - pozwala na łatwe odnalezienie rymujących się wyrazów, szczególnie popularny w kulturze anglosaskiej (ang. rhyming dictionary);
  • wyrazów bliskoznacznych – zbiór haseł o tym samym bądź podobnym znaczeniu;
  • paronimów (wyrazów podobnych), homonimów (wyrazów jednakowo brzmiących, ale mających różne znacznie), antonimów (wyrazów o przeciwnym znaczeniu), czasami łączny, np. Słownik synonimów i antonimów.

Specjalistyczne[edytuj]

  • Geograficzne - zbiory opisowe państw, miejscowości, krain i regionów,
  • Przyrodnicze - grupujące słownictwo oraz nazewnictwo fauny i flory.
  • Techniczne - grupujące nazwy oraz zagadnienia techniczne.
  • Naukowe - zbiory słownictwa ogólnego lub specjalistycznego dla danej nauki - chemii, fizyki, matematyki.

Podział ze względu na objętość[edytuj]

  • wielki słownik – zawiera dużą ilość haseł i są one bardzo starannie opracowane;
  • mały słownik – zawiera niewiele haseł i są one skromniej opracowane;
  • słownik kieszonkowy – zawiera mało haseł, krótko opracowanych.

Podział ze względu na sposób wydania[edytuj]

  • słownik wydany w formie książkowej;
  • słownik w formie elektronicznej.

Historia[edytuj]

Okres starożytny[edytuj]

Słowniki spotykamy już w drugim tysiącleciu p.n.e. Były one pisane pismem klinowym na glinianych tabliczkach. Dosyć wysoki poziom osiągnęło słownikarstwo greckie – dochodziło do niego jednak powoli i stopniowo. Za autora pierwszego w historii słownika uznaje się Arystofanesa z Bizancjum, który miał zebrać niezrozumiałe w jego czasach słowa z poematów Homera (Iliady i Odysei) i opatrzyć je wyjaśnieniami. Od lektury tych epopei rozpoczynano kształcenie młodzieży, toteż nie można było obejść się bez objaśnień. Objaśnienia te, zwane glosami, zapisywano bądź na marginesach książki, bądź między rządkami pisma (glosa interlinearna), bądź zbierano je osobno tworząc tym samym pierwociny słowników. Kiedy kultura grecka rozprzestrzeniła się po krajach Morza Śródziemnego, kiedy cudzoziemcy zaczęli uczyć się po grecku i czytywać greckie dzieła, słowniki nabrały jeszcze większego znaczenia. Rosła ich liczba, rozmiary, powstawały nowe rodzaje. Rzymianie pośredniczący między kulturą grecką i późniejszą również poświęcali słownikom wiele uwagi. Były one dla nich niezbędne do czytania literatury greckiej jak i starszej własnej. Kiedy wojny i najazdy barbarzyńców zniszczyły państwo rzymskie i obniżyły poziom kulturalny ludności, dawne porządne opracowania nie wydawały się potrzebne, dodatkowo ich przepisywanie wymagało wielkiego wysiłku, koszt materiałów pisarskich tylko pogarszał sytuację. Poprzestawano więc na mniejszych nieszczególnie zestawionych słowniczkach.

Średniowiecze[edytuj]

W wiekach średnich książką godną poznania, nie zaopatrzoną oczywiście w słownik, stała się Biblia. Zadaniem słowników, które należało specjalnie przygotować, była pomoc w zrozumieniu Biblii, dla tych, którzy obowiązani byli ją znać (duchowni, kandydaci do stanu duchownego). Stąd pierwszymi słownikami były słowniki łacińskie, w których podawano objaśnienia trudnych, mało używanych wyrazów. Jako rzecz drugorzędną dopisywano także między wierszami bądź na marginesach wyrazy z języka pospólstwa (lingua vulgaris). Wpisywano te słówka również w tekście, skąd przenoszono je do osobnych słowniczków. Układano je zwykle w tym samym porządku, jak następowały po sobie w tekście.

Słowniki średniowieczne są ważnym źródłem do poznania słownictwa różnych języków europejskich w ich najwcześniejszym okresie. Odegrały w ich rozwoju ważną rolę – starano się bowiem naginać język ojczysty do łaciny: wyszukiwano stosowne słowa, a gdy takich zabrakło, zapożyczano je z innego języka lub tworzono sztucznie nowe. Słowniki ułożone w jednym miejscu często rozpowszechniały się szerzej, Tak było np. z Liber glossarum („Księga słów”), hiszpańskim słownikiem z 600. roku, który jednak zasługuje raczej na miano encyklopedii niż słownika. Było to dzieło duże, kosztowne – zaczęto je skracać i przepisywać. Z czasem o nim zapomniano, jednak powstały już liczne nowe zbiory opierające się na nim.

Zobacz też[edytuj]