Język japoński

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
日本語
Nihongo
Obszar Japonia, Wyspy Marshalla, Palau, Tajwan i inne
Liczba mówiących 130 mln
Klasyfikacja genetyczna języki izolowane
  • język japoński (nienależący do żadnej grupy językowej)
Pismo/alfabet kanji, kana, katakana, hiragana, rōmaji
Status oficjalny
język urzędowy Japonia, Palau (w stanie Angaur)
Regulowany przez Rząd Japonii
UNESCO 1 bezpieczny
Kody języka
Kod ISO 639-1, ISO 639-1 ja
Kod ISO 639-2, ISO 639-2 jpn
Kod ISO 639-3 jpn
ISO 639-5 jpx
IETF ja
Glottolog nucl1643
Ethnologue jpn
GOST 7.75–97 япо 870
WALS jpn
SIL JPN
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
Ta strona zawiera symbole fonetyczne MAF. Bez właściwego wsparcia renderowania wyświetlane mogą być puste prostokąty lub inne symbole zamiast znaków Unikodu.
Słownik japońsko-polski, polsko-japoński online
Mapa dialektów

Język japoński (jap. 日本語 nihon-go)[2][3] – język używany przez ok. 130 mln mieszkańców Japonii oraz japońskich emigrantów na wszystkich kontynentach.

Historia i pochodzenie[edytuj | edytuj kod]

Pochodzenie języka japońskiego jest nieznane i jest przedmiotem sporów wśród językoznawców. Przyjmuje się, że pochodzi on m.in. od języków uralo-ałtajskich, polinezyjskich, szuka się podobieństw do tureckiego i mongolskiego. Najpowszechniejsza jest teoria o powiązaniach z grupą uralo-ałtajską. Zauważane są także pewne podobieństwa do języka koreańskiego, jak: ogólna struktura, harmonia samogłosek, brak koniunkcji i szerokie zastosowanie języka grzecznościowego. Jednak wymowa w języku japońskim znacznie różni się od koreańskiej, języki są wzajemnie nieczytelne[4].

Żadna teoria nie zdobyła rozstrzygającego uznania i japoński pozostaje najczęściej używanym językiem, o którego pochodzeniu nie wiadomo praktycznie nic pewnego.

Adaptacja chińskich znaków od VI wieku była najważniejszym wydarzeniem w rozwoju języka. Do XII wieku sylabiczne systemy zapisu fonetycznego: hiragana i katakana, zostały ukształtowane z kanji, pozwalając Japończykom na pisanie w swoim ojczystym języku. Z biegiem stuleci napływały do japońskiego tysiące słów z języków obcych: portugalskiego, holenderskiego, angielskiego, chińskiego. Wpływ tych dwóch ostatnich języków jest zdecydowanie największy[4].

Najstarsze znane teksty, to pochodzące z V i VI wieku nazwy własne. Nie mówią jednak one wiele o języku. Najstarsze dłuższe teksty pochodzą z VIII wieku. Są to dwie kroniki nazywane łącznie Ki-Ki)[2]. Zostały napisane chińskimi znakami: Kojiki po japońsku, a Nihongi po chińsku. Już wtedy bowiem zaczęto używać znaków chińskich do zapisu wymowy. Klasyczny język pisany, literacki nazywa się bungo (文語). Został on oparty na języku z okresu Heian (794–1185)[2][5][6].

Wymowa[edytuj | edytuj kod]

Słownictwo japońskie jest zapisane w transkrypcji Hepburna (dot. całej Wikipedii), używanej w pracach japonistycznych i międzynarodowych publikacjach na całym świecie. Większość spółgłosek i samogłoski (jest ich 5): a, i, u, e, o są wymawiane, jak w języku polskim. Mogą występować w postaci wydłużonej (por. hasło Iloczas), z kreską nad literą: ā, ī, ū, ē, ō[7].

Spółgłoski: ch, j, sh, ts, z, w, y wymawia się następująco:

  • chć lub ci, np. cha – cia
  • j lub dzi, np. – dziaa
  • shś lub si, np. sha – sia
  • tsc lub c-s, np. tsu – cu
  • zdz, np. za – dza
  • yj, np. ya – ja
  • wu lub ł, np. wa – ła[6][7]

Samogłoska u ma charakter „płaski”, co powoduje, że w niektórych słowach nie jest wymawiana, np. w słowach suki (quasi-przym.) → „lubienie”, „ulubiony”, „upodobanie”, sukiyaki → (potrawa kuchni japońskiej), sukoshi → trochę, nieco, odrobinę[3].

Struktura zdania[edytuj | edytuj kod]

Zdania[edytuj | edytuj kod]

Japoński jest językiem o szyku wyrazów w zdaniu SOV, tzn. podmiot-dopełnienie-orzeczenie. Zasadniczą część zdania stanowi zazwyczaj:

  • orzeczenie imienne rzeczownikowe → Nichiyōbi desu. → Jest niedziela.
  • orzeczenie czasownikowe → Kimashita. → Przyszedł.
  • orzeczenie przymiotnikowe → Akai desu. → Jest czerwony.

Gdy jest potrzeba wskazania podmiotu gramatycznego, po zaimku lub rzeczowniku dodaje się partykułę ga: Tanaka-san ga kimashita. „Przyszedł pan Yamada.”

Gdy trzeba wskazać podmiot logiczny, po zaimku lub rzeczowniku dodaje się partykułę wa: Kyō wa nichiyōbi desu. „Dziś jest niedziela.” (Jeśli chodzi o dzień dzisiejszy, to jest niedziela).

Przed orzeczeniem czasownikowym często występuje:

  • dopełnienie → Hon o yomimashita. „Czytałem książkę.”
  • okolicznik → San-ji ni kite kudasai. „Proszę przyjść o godzinie trzeciej.”[8][3]

Opuszczenia[edytuj | edytuj kod]

Podmiot logiczny, orzeczenie czasownikowe, dopełnienie i okolicznik mogą być w zdaniu opuszczone, jeśli pozwala na to kontekst:

  • rozmówca A: Kyō-wa nan′yōbi (naniyōbi) desu ka? → „Jaki jest dziś dzień tygodnia?”
  • rozmówca B: Nichiyōbi desu → „Niedziela.”
  • A: Nanji goro ikimasu ka? → „O (około) której godziny idziesz?”
  • B: San-ji goro → „Około trzeciej.”
  • A: Ano hon o kaimasu ka? → „Czy kupisz tę książkę?”
  • B: Ee, kaimasu. → „Tak, kupię.”[8][3]

Szyk zdania[edytuj | edytuj kod]

Słowa określające występują przed określanymi:

  • akai hana → czerwony kwiat
  • saite iru hana → kwiat, który kwitnie
  • watashi-ga mita hana → kwiat, który widziałem

Partykuły stawia się zawsze po słowach i zdaniach:

  • ame-ga → deszcz
  • sen'en shika nai (arimasen) → tylko tysiąc jenów (użycie tylko z czasownikiem w formie przeczącej)

W rozmowie kolejność słów w zdaniu może być zmieniona:

  • Kimashita-yo, Yamada-san ga → „Pan Yamada przyszedł!” (zamiast: Yamada-san ga kimashita yo)
  • Kirei desu ne, kono hana → „Ten kwiat jest piękny.” (zamiast: Kono hana kirei desu ne)[8][3]

Łącznik desu[edytuj | edytuj kod]

Desu służy do tworzenia (1) rzeczownikowego orzeczenia imiennego lub (2) uprzejmej formy orzeczenia przymiotnikowego:

  • (1) Nichiyōbi desu. → „Jest niedziela.”
  • (2) Akai desu. → „Jest czerwony.”

Forma przecząca desu (w formie prostej da) to potocznie w czasie teraźniejszym ja arimasen (ja nai), w czasie przeszłym – deshita (datta), a forma przecząca czasu przeszłego – ja arimasen deshita (ja nakatta). W trybie przypuszczającym deshō (darō) i w przeczeniu ja nai deshō (ja nai darō)[8][3].

Gramatyka[edytuj | edytuj kod]

W języku japońskim występuje pewna forma akcentu tonicznego, która jednak nie ma charakteru dystynktywnego – mory mogą być wymówione za pomocą dwóch tonów: wysokiego i niskiego, choć istnieją zasady, które do pewnego stopnia regulują akcent, np. raz obniżony akcent nie może ulec ponownemu podwyższeniu w wyrazie. Akcent toniczny umożliwia czasem rozróżnienie różnych wyrazów homofonicznych, choć nie jest to regułą (wspomniany wyżej brak dystynktywności). Prawie całkowite rozróżnienie wyrazów umożliwia użycie kanji, w języku mówionym oprócz akcentu ważny jest przede wszystkim kontekst wypowiedzi.

Bardzo rozwinięty jest system języka grzecznościowego (敬語 keigo).

 Osobny artykuł: Keigo.

Rzeczowniki 名詞 (meishi)[edytuj | edytuj kod]

Rzeczowniki japońskie nie mają rodzaju i w większości nie mają liczby. Liczba mnoga tworzona jest przez:

  • kontekst;
  • specjalne sufiksy: -tachi, -ra, -gata, wyłącznie w odniesieniu do osób[3];
  • reduplikację: hito (人) – człowiek, podczas gdy hitobito (人人, zapisywane zwykle przez znak powtórzenia: 人々) – ludzie.

Liczbę mnogą można również tworzyć przez użycie liczebników lub określeń typu kilka, wiele. Użycie liczebników wymaga klasyfikatorów, podobnie jak w polskim – „jeden arkusz” papieru (紙 一枚 lub 紙1枚 kami ichimai lub 一枚の紙 ichi-mai no kami), „dwa arkusze” (二枚 nimai lub 2枚), „jedna sztuka” bydła (牛一頭 ushi ittō), „pięć sztuk” (五頭 gotō) itp.

Do oznaczania przypadków służą partykuły.

Rzeczowniki formalne[edytuj | edytuj kod]

Istnieje grupa rzeczowników, które nie mają konkretnego znaczenia. Służą one do tworzenia konstrukcji zdaniowych w połączeniu z różnymi określeniami. Noszą one nazwę rzeczowników formalnych. Najważniejsze z nich, to np.: koto, tame, mono, wake, , tokoro, toki, mae, ato. Przykłady użycia:

  • Mada tabeta koto-ga arimasen. „Jeszcze nigdy tego nie jadłem.”;
  • Daigaku-ni hairu tame-ni benkyō shite imasu. „Uczę się, aby dostać się na uniwersytet.”[3][8].

Zaimki 代名詞 (daimeishi)[2][edytuj | edytuj kod]

Zaimki osobowe[edytuj | edytuj kod]

Zaimki posiadają liczbę pojedynczą i mnogą. Liczbę mnogą tworzy się poprzez dodanie przyrostków -tachi (np. watashi-tachi, my) lub -ra (np. kare-ra, oni)[3][2]

Zaimków osobowych nie używa się zbyt często. Jeśli pozwala na to kontekst, można je opuszczać[3].

Często zamiast zaimków używa się imion własnych, np. zwracając się do rozmówcy, pana Yamamoto, używa się trzeciej osoby:

  • Yamamoto-san-mo ikimasu-ka? „Czy pan Yamamoto również idzie?” (a nie: Czy pan również idzie?)[3].

Zamiast zaimków osobowych używa się również rzeczowników oznaczających pozycję lub stanowisko:

  • Shachō-wa dochira-ni o-sumai desu-ka? „Pan prezes, gdzie mieszka?” (a nie: Gdzie pan mieszka, panie prezesie?)[3].

Zamiast zaimków używa się również słów oznaczających pokrewieństwo:

  • Otōsan-mo iku? „Czy tata też idzie?” (pytanie skierowane do ojca dziecka)
Zaimek Zastosowanie
Zaimki 1. osoby
わたくし (私) watakushi bardzo formalne, zarezerwowane dla publicznych wystąpień itp.
わたし (私) watashi raczej formalne
あたし (私) atashi nieformalne, używane przez kobiety
わし (私, 儂) washi nieformalne, używane głównie przez starszych mężczyzn
われ (我, 吾) ware raczej formalne
ぼく (僕) boku nieformalne, używane głównie przez młodych mężczyzn, bardzo rzadko przez kobiety
おれ (俺) ore bardzo nieformalne, używane przez mężczyzn
しょうせい (小生) shōsei niższy pozycją społeczną do wyższego, używane przez mężczyzn
われわれ (我々) wareware liczba mnoga, nieco oficjalna
せっしゃ (拙者) sessha dawniej używane głównie przez samurajów, obecnie niestosowane
Zaimki 2. osoby
あなた (貴方) anata raczej formalne, w odniesieniu do osoby o równym lub niższym statusie, może oznaczać kochanie (tylko żona do męża)
あんた (貴方) anta nieformalne
きみ (君) kimi nieformalne, używane głównie przy zwracaniu się do chłopców i dziewczyn
おまえ (御前) omae nieformalne, używane przy zwracaniu się do osób równych lub niższych rangą społeczną wobec rozmówcy
きさま (貴様) kisama archaizm: uprzejme; obecnie: obraźliwe
てめえ (手前) temee wulgarne, podobnie jak kisama
Zaimki 3. osoby
あのひと ano hito on, ona, tamta osoba
かれ (彼) kare on (poufale)
かのじょ (彼女) kanojo ona (poufale)
あのかた (あの方) ano kata ten pan, ta pani, on, ona (uprzejmie, z szacunkiem)

W języku japońskim jest też zwyczaj dodawania końcówek do nazwisk i imion. Niektóre z nich to:

Sufiks Przeznaczenie
さん (様) -san do dorosłych, odpowiednik polskiego "pan/pani"
くん (君) -kun do młodych chłopców i wśród męskich przyjaciół,
także kolegów po fachu
ちゃん -chan głównie do młodych dziewczyn i wśród żeńskich przyjaciół, także pieszczotliwe zdrobnienie, np. wobec małych dzieci i zwierząt
さま (様) -sama wyraża głęboki szacunek, używany w listach i przy oficjalnych przemówieniach
どの (殿) -dono bardzo oficjalny, głównie w listach i innych dokumentach
はん -han równoważnik -san w niektórych dialektach japońskiego
こ (子) -ko stosowane do małych dzieci oraz zwierząt
せんぱい (先輩) -senpai do starszych stażem (np. ze szkoły, pracy)
こうはい (後輩) -kōhai do młodszych stażem (szkoła, praca)

W przypadku dwóch ostatnich sufiksów wiek nie gra roli, liczy się staż rozmówców w danej organizacji.

Zaimki wskazujące i pytające[edytuj | edytuj kod]

Zaimki wskazujące dzielą się na cztery grupy. Każda z nich określa inne miejsce (usytuowanie) tematu (przedmiotu rozmowy):

  1. ko- → pierwsza z nich sygnalizuje, że temat dotyczy tego, co "przy mówiącym lub jego dotyczącym" ("koko-ni aru", to jest tu, przy mnie, to moje);
  2. so- → druga grupa dotyczy "słuchającego" ("soko-ni aru", "to jest u ciebie, dotyczy ciebie");
  3. a- → trzecia grupa to "trzecie usytuowanie, poza rozmawiającymi" ("asoko-ni aru", "z dala od nas, nie nasze")
  4. do- (zaimki pytające) → Kore-wa sureba ii deshō?Co powinienem z tym zrobić?”, Donna ongaku-ga suki desu-ka?Jaką muzykę lubisz?”[3].
Klasa Znaczenie Wymowa Zapis (jeśli jest inny od hiragany)
osobowe wskazujący samodzielny (on) かれ kare
wskazujący niesamodzielny (ten człowiek) かの kano (archaiczny)
pytający (kto?) だれ dare
miejsca wskazujący (tu, przy mnie) ここ koko
wskazujący dot. słuchającego (tam u ciebie) そこ soko
wskazujący dalszy (tam, w trzecim miejscu) あそこ asoko
pytający (gdzie?) どこ doko
kierunku wskazujący (w tę stronę, do mnie, przy mnie) こっち kotchi こちら kochira
wskazujący bliższy słuchającego (w twoją stronę), przy tobie そっち sotchi そちら sochira
wskazujący dalszy (w tamtą stronę, poza nami) あっち atchi あちら achira
pytający (dokąd? gdzie?, który? kto?) どっち dotchi どちら dochira
przedmiotowy
samodzielny
wskazujący bliższy mówiącego (to) これ kore
wskazujący bliższy słuchającego (to u ciebie) それ sore
wskazujący dalszy (tamto) あれ are
pytający (które?) どれ dore
przedmiotowy
niesamodzielny
wskazujący bliższy (to krzesło) この kono
wskazujący bliższy rozmówcy (to krzesło u ciebie) その sono
wskazujący dalszy (tamto krzesło) あの ano
pytający (które krzesło?) どの dono
typu dot. mówiącego (tego rodzaju) こんな konna
wskazujący dot. słuchającego (tego rodzaju) そんな sonna
wskazujący dalszy (tamtego rodzaju) あんな anna
pytający (jakiego rodzaju?) どんな donna
sposobu wskazujący (w ten sposób, jak to) こう
wskazujący bliższy (trudno o dosłowne tłumaczenie) そう
wskazujący dalszy (trudno o dosłowne tłumaczenie) ああ ā
pytający (jak?) どう
czasu wskazujący (wtedy) さて sate
pytający (kiedy?) いつ itsu
liczby pytający liczby (ile?) いくつ ikutsu
inne pytający przedmiotowy (co) なに nani lub なん nan
negatywny przedmiotowy (nic) なにも nani-mo 何も
nieokreślony przedmiotowy (coś) なにか nani-ka 何か

Partykuły 助詞 (joshi)[edytuj | edytuj kod]

Szczególną rolę w języku japońskim spełniają partykuły, zwane także postpozycjami. Według nomenklatury japońskiej, jest to pomocnicza część mowy, występująca po słowach i nadająca im stosowne znaczenie[2]. Służą do oznaczania związków między słowami i częściami zdania. Mogą również wyrażać uczucia mówiącego. Partykuły dzielą się na: (1) partykuły przypadków, (2) partykuły podkreślające, (3) partykuły łączące zdania, (4) partykuły kończące zdania[3]. Większość partykuł jest wielofunkcyjna[9].

Partykuła Funkcja Przybliżone znaczenie Uwagi
wa temat rola mianownika, wywołanie tematu, określa podmiot zdania nadrzędnego pisane sylabą ha hiragany
garematrola mianownika, wywołanie rematu, może określać podmiot lub dopełnienie
no funkcja dzierżawczarola dopełniacza
o dopełnienie bliższe biernik pisane sylabą wo hiragany
de miejsce akcji, narzędzie miejscownik, rola narzędnikowa, czym?
ni kierunek ruchu, miejsce istnienia kilka innych funkcji
e kierunek ruchu przyimek do, ku pisane sylabą he hiragany
to lista obiektów spójnik i lub z (wyłącznie przy łączeniu rzeczowników, nie całych zdań)
から kara początek lub przyczyna ponieważ, od, ze względu na
まで made koniec rola przyimkowa do, aż do
mo także, również
けれども、けれど、けど keredomo, keredo, kedo chociaż, ale, jednak, mimo że
より yori przy porównaniach niż, od
でも demo zastępuje partykuły o, ga, wa lub coś innego, choćby, nawet jeśli, albo ... albo ...; ani ...ani ...
ka funkcja pytająca, czasami retorycznie, wyrażenie niepewności albo, czy ... czy nie, coś w tym sensie, coś jak

Partykuły wa i ga[edytuj | edytuj kod]

Różnica między wa i ga nie jest prosta do wyjaśnienia. W ogólności istnieją dwie możliwe sytuacje:

  • zasady gramatyczne i składniowe określają, którą z nich należy zastosować i nie ma możliwości wyboru;
  • obydwie są dopuszczalne i w zależności od pożądanego znaczenia wybiera się właściwą.

Sytuacja pierwsza jest stosunkowo prosta, należy tylko zapamiętać właściwą postpozycję. Dla przykładu, ustalona postpozycja jest stosowana w przypadku:

  • czasowników w formie potencjalnej (日本語が出来る Nihongo-ga dekiru „Znam japoński”, dosł. „Umiem japoński”);
  • czasownika „istnieć” (部屋にテレビがあります Heya-ni terebi-ga arimasu „W pokoju znajduje się telewizor”);
  • konstrukcji kontrastu (ケーキはありますが、酒はありません Kēki-wa arimasu-ga, sake-wa arimasen „Mamy ciasto, ale nie mamy alkoholu”). W zdaniu tym wa zastępuje zwykłe ga czasownika „istnieć”. Uwaga: ga w arimasu-ga nie jest postpozycją podmiotu, a spójnikiem łączącym dwa kontrastujące ze sobą zdania (odpowiada polskiemu ale, lecz).

W drugim przypadku sprawa jest bardziej złożona. Często w przypadku mniej skomplikowanych zdań decyzję można podjąć na podstawie następujących reguł:

  • wa jest postpozycją tematu wypowiedzi i przetłumaczyć można ją jako „jeśli chodzi o...”. Np. 私は学生です。 Watashi-wa gakusei desu. oznacza „jestem studentem” (dosł. „Jeśli chodzi o mnie, jestem studentem”). Jeśli w pierwszym zdaniu użyty był rzeczownik z postpozycją wa, w kolejnych zdaniach pomija się temat. Np. 私は学生です。ポーランド人です。 Watashi-wa gakusei desu. Pōrandojin desu. („Jestem studentem. Polakiem”). W powyższych zdaniach temat określony był tylko raz. Ponieważ w drugim zdaniu nic nie wskazywało na zmianę tematu, wiadomo, że jest ono kontynuacją myśli zawartej w zdaniu pierwszym. Powtarzanie tematu w każdym zdaniu (w przypadku początkujących uczniów języka) nie jest jednak błędem.
  • ga jest postpozycją podmiotu. Używa się jej w przypadku, gdy mówi się o czymś po raz pierwszy (np. 村にお爺さんが住んでいた。お爺さんは貧乏だった。 Mura-ni ojīsan-ga sunde ita. Ojīsan-wa binbō datta. czyli „W wiosce mieszkał dziadek. (tenże) Dziadek był biedny.”) lub gdy w zdaniu użyto już postpozycji tematu wa (np. 私は日本語が好き。 Watashi wa nihongo-ga suki czyli „Lubię język japoński” (lit. „Jeśli chodzi o mnie, język japoński jest lubiany”).
  • Jeśli temat zostaje w ogóle pominięty, oznacza to, że wypowiedź dotyczy pierwszej osoby. Dlatego Japończyk powie raczej 学生です。 Gakusei desu („Jestem studentem”) niż 私は学生です。 Watashi-wa gakusei desu. Powyższy przykład „Lubię japoński” w rzeczywistości brzmiałby raczej Nihongo-ga suki 日本語が好き, gdzie 私は (watashi-wa) jest oczywiste i nie wymaga jawnego podawania.

Istnieją jednak sytuacje, kiedy istotnie można użyć obu postpozycji, zaś od wyboru zależy dokładne znaczenie wypowiedzi. Pełne opanowanie tego aspektu języka nie jest łatwe i wymaga dużo praktyki, ich znaczenie można jednak przybliżyć za pomocą polskich odpowiedników:

  • wa jest bardziej neutralne, np. これは難しいです。 Kore-wa muzukashii desu., „To jest trudne.”
  • ga kładzie nacisk na podmiot, np. これが難しいです。 Kore-ga muzukashii desu, „To jest trudne” (tzn. rzecz, o której mowa, jest przyczyną trudności, w przeciwieństwie do wszystkich innych rzeczy).

Innym przykładem, który może ułatwić zrozumienie, jest kontrast: これは? Kore-wa? oraz これが? Kore-ga?. Obydwa zdania są nieformalne i mocno uproszczone (ale wciąż poprawne) i mimo podobieństwa mają zupełnie inne znaczenie. Pierwsze z nich, これは?, można by przetłumaczyć jako „Co to?”, czyli pytanie o wskazywany przedmiot; drugie – これが? odpowiada polskiemu „To?”, tzn. „Czy to jest właśnie rzecz, o którą chodziło?”. Użycie ga wyraźnie wskazuje, że mowa jest o jednym, konkretnym przedmiocie, a nie ogólnej naturze czegoś.

Partykuła e[edytuj | edytuj kod]

Partykuła ta wyraża „ruch w kierunku do”, „wskazuje kierunek lub cel”, występuje po rzeczowniku[5]. Czasem jest ona w tym znaczeniu wymienna z partykułą ni. Postpozycja e (へ) bardziej oznacza sam kierunek, podkreśla czynność udawania się do, natomiast ni z kolei skupia się na celu, podkreśla dotarcie do niego. Dlatego też w razie wątpliwości bezpieczniej jest użyć ni (に). Jednakże obydwie formy 東京に行く Tōkyō-ni iku i 東京へ行く Tōkyō-e iku („jechać do Tokio”) są poprawne (pierwsza wskazuje na determinację podróżującego i jego chęć bezpośredniego dotarcia do miejsca przeznaczenia, druga na wybrany kierunek, choć nie wyklucza tak dotarcia do celu, jak i zmiany planu podróży)[9].

Partykuła ni[edytuj | edytuj kod]

O ile partykuła e ma wyłącznie charakter kierunkowy, to partykuła ni ma wiele różnych funkcji[5], w tym m.in.:

  • w, na (wskazuje miejsce, gdzie ktoś lub coś się znajduje) – (1) Yamada-san wa ima heya no naka ni imasu. „Pan Yamada jest teraz w pokoju.” (2) Tsukue no ue ni hon ga arimasu. „Na stole jest książka.”
  • do, na, w, ku (wskazuje kierunek i cel ruchu lub miejsce, w którym się coś znajduje po wykonaniu ruchu) – Yamada-san wa Tōkyō ni tsukimashita. „Pan Yamada przybył (dotarł) do Tokio.”
  • o, na (wskazuje miejsce i czas działania, czynności) – Ichi-ji ni kimasu. „Przyjdzie o godzinie pierwszej.”
  • za (z jednostkami wyrażającymi stawki, opłaty za jednostkę) – Ichi-ji-kan ni go-doru haratte kuremasu. „Płacą nam pięć dolarów za godzinę.”
  • w, na (wskazuje rezultat procesu lub zmian sytuacji, stanu) – Yūgata kara ame wa yuki ni narimashita. „Od wieczora deszcz zamienił się w śnieg.”
  • przez, od (wskazuje źródło działania lub wykonawcę czynności, także przy tworzeniu strony biernej) – Watashi wa sensei ni homeraremashita. „Zostałem pochwalony przez nauczyciela.”[9][3]

Inne partykuły[edytuj | edytuj kod]

Pewna grupa partykuł może być umieszczana na końcu zdania (poniższa lista nie wyczerpuje licznych znaczeń):

  • yo – pewna opinia, wzmocnienie zdania, zakończenie zdania, silne podkreślenie wypowiedzi → Kamaimasen yo → Nic nie szkodzi.
  • ne – poszukiwanie potwierdzenia, pytania typu: „nieprawdaż?”, „co nie?”, „czyż nie?” → Ii tenki desu ne → Jest piękny dzień, nieprawdaż?
  • ka – partykuła pytająca, zmienia zdanie twierdzące w pytające → Yamada-san desu ka? → Czy pan jest panem Yamada?
  • na – wyrażenie zakazu (po czasowniku), wyrażenie zdziwienia, silnego wrażenia → Ii tenki da na → Piękny dzień (Ależ ładna pogoda); po czasowniku → Wasureru na → Nie zapomnij.
  • no – wskazanie nacisku emocjonalnego, wyrażenie ufności, pewnego wniosku (ton opadający), wyrażenie pytania (ton wznoszący) → Doko-e iku no? Dokąd idziesz?
  • とも tomo – m.in. podkreślenie, położenie nacisku → Kekkō desu tomo → Doskonale; Sō desu tomo → Jest tak, jak mówisz[2][8].

Czasowniki 動詞 (dōshi)[edytuj | edytuj kod]

W ww. artykule są m.in. następujące sekcje: Tryb oznajmujący (bezokolicznik), Formy -masu i -tai, Forma koneksywna -te i czas przeszły, Strona bierna, Tryb rozkazujący, Strona bierna, Strona sprawcza, Strona bierna sprawcza, Tryb warunkowy, Czasowniki nieregularne.

Czasowniki są odmienne, a ich odmiana dość regularna, nieregularne występują bardzo rzadko. Występują dwa czasy – przeszły i teraźniejszo-przyszły. Orzeczenie (a więc i czasownik) występuje na końcu zdania. Czasowników używa się zwykle z czasownikami pomocniczymi jodōshi (助動詞).

Koniugacja[edytuj | edytuj kod]

Czasowniki dzielą się na trzy grupy, w zależności od koniugacji:

  • czasowniki typu I → godan (skrót od godan-dōshi 五段動詞), inaczej „u-czasowniki” czyli czasowniki zakończone na -u, poprzedzone jedną ze spółgłosek: k, s, t, n, m, r, g, b lub samogłoską: a, i, u, o. Przykłady: yomu (czytać), kaku (pisać), kiru (ciąć), au (spotykać)
    • aby utworzyć uprzejmą „formę -masu”, w temacie podstawowym zmienia się końcowe -u „formy słownikowej” na -i: yomuyomi-yomimasu;
  • czasowniki typu II → ichidan-dōshi (一段動詞) czyli „ru-czasowniki”, których „forma słownikowa” kończy się na -ru, poprzedzone przez -e- lub -i-. Przykłady: taberu (jeść), miru (patrzeć), hajimeru (rozpoczynać), kiru (wkładać, nosić)
    • aby utworzyć „formę -masu”, odrzuca się końcowe -ru: taberutabe-tabemasu;
  • czasowniki typu III → są tylko dwa czasowniki nieregularne: kuru (przyjść) i suru (robić). Ponadto, pięć nieregularnych czasowników należy w zasadzie do typu I, ale przy tworzeniu „formy -masu” końcowe -ru „formy słownikowej” zmienia się na -i-. Są to:
    • kudasaru (dawać) → kudasai- → kudasaimasu;
    • ossharu (mówić) → osshai-osshaimasu;
    • irassharu (być, iść, przyjść) → irasshai-irasshaimasu;
    • nasaru (robić) → nasai-nasaimasu;
    • gozaru (łącznik) → gozai-gozaimasu.

Formy uprzejme i neutralne[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Keigo.

Aby utworzyć od czasowników formę grzecznościową (uprzejmą), do tematu dodaje się -masu (czas teraźniejszy i przyszły). „Forma słownikowa” (neutralna) jest pozbawiona uprzejmości:

  • Yomimasu. → „Czytam.”; „Będę czytać.” (forma uprzejma);
  • Yomu. → „Czytam.”; „Będę czytać.” (forma neutralna).

Czasowniki pełniące funkcję przydawek rzeczowników występują w formie neutralnej:

  • kore-kara yomu hon → „książka, którą będę (od) teraz czytać”;
  • watashi-ga yonda hon → „książka, którą czytałem”.
Most Taikaku w chramie Taga[10][a] (prefektura Shiga) – na mniejszej tablicy po lewej stronie, w trosce o odwiedzających, umieszczono uprzejmy napis: Suberanu yō ni go-chūi toku-ni ame ya yuki no hi, mata, sake-ni yotte noboranaide kudasai → „Proszę uważać, aby się nie pośliznąć, zwłaszcza w dni deszczowe i śnieżne, a ponadto, proszę się nie wspinać w stanie nietrzeźwości” – przykład użycia → formy łączącej (koneksywnej) -te czasownika you („być pijanym”), koneksywnej przeczącej naide czasownika noboru („wspinać się”) i kudasai („proszę zrobić”) → w słowie go-chūi go jest przedrostkiem honoryfikatywnym
Czasowniki „dawania” i „otrzymywania”
Typ Czas teraźniejszo-przyszły Czas przeszły Forma -masu
Twierdzenie Przeczenie Twierdzenie Przeczenie
Typ I -う -u わない -wanai -った -tta -わなかった -wanakatta -います -imasu
-る -ru -らない -ranai -った -tta -らなかった -ranakatta -ります -rimasu
-つ -tsu -たない -tanai -った -tta -たなかった -tanakatta -ちます -chimasu
-く -ku -かない -kanai -いた -ita -かなかった -kanakatta -きます -kimasu
-gu -がない -ganai -いだ -ida -がなかった -ganakatta -ぎます -gimasu
-す -su -さない -sanai -した -shita -さなかった -sanakatta -します -shimasu
-ぬ -nu -なない -nanai -んだ -nda -ななかった -nanakatta -にます -nimasu
-む -mu -まない -manai -んだ -nda -まなかった -manakatta -みます -mimasu
-ぶ -bu -ばない -banai -んだ -nda -ばなかった -banakatta -びます -bimasu
Typ II -る -ru -ない -nai -た -ta -なかった -nakatta -ます -masu
Typ III (nieregularne) する suru しない shinai した shita しなかった shinakatta します shimasu
くる kuru こない konai きた kita こなかった konakatta きます kimasu

Forma koneksywna („forma te”)[edytuj | edytuj kod]

Forma koneksywna, czyli forma czasownika zakończona na -te lub -de.

  • Czasowniki typu I (godan lub u-czasowniki) zmieniają formę słownikową:
    • -u-ttekau (kupować) → katte
    • -tsu-ttematsu (czekać) → matte
    • -ru-tteagaru (podnosić się) → agatte
    • -su-shitehanasu (mówić) → hanashite
    • -ku-itekiku (słuchać) → kiite
    • -gu-ideisogu (śpieszyć się) → isoide
    • -bu-ndeyobu (wołać) → yonde
    • -mu-ndeyomu (czytać) → yonde
    • -nu-ndeshinu (umierać) → shinde
    • wyjątek → iku (iść)itte
  • Czasowniki typu II (zakończenie -ru zmienia się na -te):
    • taberu (jeść) → tabete
    • miru (patrzeć) → mite
  • Czasowniki typu III:
    • kudasaru (dawać) → kudasatte
    • kuru (przychodzić) → kite
    • suru (robić) → shite[3][8]

Formę przeczącą koneksywną tworzy się dodając końcówkę -de do formy teraźniejszej przeczącej (-nai). Obu form używa się jako najpopularniejszego sposobu tworzenia zdań współrzędnie złożonych (odpowiadają one zatem polskim imiesłowom przysłówkowym i spójnikowi i: (nie) robiąc, (nie) zrobiwszy, (nie) (z)robi(ł) i ...). W użyciu samodzielnym forma koneksywna twierdząca odpowiada poufałemu rozkaźnikowi (zrób), zaś przecząca – poufałemu zakazowi (nie rób). Dodanie do formy koneksywnej (twierdzącej i przeczącej) czasownika kudasai tworzy uprzejme prośby (proszę zrobić, proszę nie robić).

Czasowniki w „formie -te” (lub -de) są używane w połączeniu z takimi czasownikami, jak: iru, kuru, kudasaru:

  • Kaite imasu. → „Piszę.” (teraz)
  • Kaite kudasai. → „Proszę pisać.”

Czasowniki w „formie -te” są używane również do łączenia zdań:

  • Onaka-ga suite, hatarakemasen. → „Jestem głodny i nie mogę pracować”
  • Okite, shokuji-o shite, dekakemashita → „Wstałem, zjadłem posiłek i wyszedłem”[3][8]

Przykład:

Zdanie Tłumaczenie
Czytać yomu
Czytaj! yonde
Nie czytaj! yomanaide
Proszę przeczytać! yonde kudasai
Proszę nie czytać! yomanaide kudasai

Pytania[edytuj | edytuj kod]

Pytania formuje się za pomocą partykuły か ka stawianej na samym końcu zdania. Można nie dodawać ka, a w zamian zmienić tylko intonację na rosnącą, jednak ten sposób nie jest polecany początkującym. W języku potocznym, gdy zwracamy się np. do przyjaciół, możemy zastosować partykułę の no. Np. 行くの? iku no? – „(Czy) idziesz?”

Czasowniki przechodnie i nieprzechodnie[edytuj | edytuj kod]

W języku japońskim wiele czasowników tworzy pary w postaci przechodnich i nieprzechodnich. Przed czasownikami przechodnimi występuje zwykle dopełnienie z partykułą -o. Czasowniki nieprzechodnie nie mają dopełnienia. Na przykład:

  • Mado-o akeru – Otwierać okno (przechodni);
  • Mado-ga aku – Okno się otwiera (nieprzechodni).

Niektóre wybrane pary takich czasowników to:

  • dasu / deru – wyjmować / wychodzić
  • kaeru / kawaru – zmieniać / zmieniać się
  • kakeru / kakaru – wieszać / wisieć
  • shimeru / shimaru – zamykać / zamykać się

Czasowniki nieprzechodnie bywają używane z rzeczownikiem i partykułą -o, kiedy oznaczają ruch, a partykuła -o wskazuje miejsce ruchu:

  • Kuji-ni uchi-o demashita – O dziewiątej wyszedłem z domu.

Czasowniki przechodnie w „formie -te” w połączeniu z aru oznaczają rezultat czyjegoś działania:

  • To-ga shimete arimasu – Drzwi są zamknięte[3].

Przymiotniki 形容詞 (keiyōshi)[edytuj | edytuj kod]

Przymiotniki podlegają tym samym prawom odmiany, co czasowniki, gdyż zawierają w sobie znaczenie „być jakimś...”, więc mogą pełnić rolę jedynego orzeczenia w zdaniu, np. zdanie: Mura-ga furui (村が古い) znaczy „Wioska (jest) stara”. Ponieważ przymiotnik furui jest orzeczeniem, można utworzyć jego formę czasu przeszłego furukatta. Mura-ga furukatta (村が古かった) oznacza więc „Wioska (była) stara”. Analogicznie tworzy się przeczenie furuku nai – „nie (jest) stara” i przeczenie czasu przeszłego furuku nakatta – „nie (była) stara”.

Istnieją dwa rodzaje przymiotników: właściwe i quasi-przymiotniki. Z punktu widzenia języka polskiego, japońskie przymiotniki właściwe mają charakter czasowników.

Przymiotniki właściwe (lub „i-przymiotniki”)[edytuj | edytuj kod]

Są to przymiotniki zakończone na -i, np.: shiroi (biały), kurai (ciemny), omoshiroi (interesujący), kawaii (słodki, milutki).

Mają następujące formy:

  • forma słownikowa → akai (czerwony, jest czerwony), omoshiroi (jest ciekawy, interesujący). W wypowiedziach uprzejmych do tej formy dodaje się desu, co tworzy orzeczenie imienne przymiotnikowe: Akai desu „Jest czerwony”;
  • forma -kuakaku (czerwono), omoshiroku (ciekawie). W tym wypadku ma znaczenie przysłówkowe: Akaku narimashita „Stało się czerwono”, Hayaku kite kudasai „Proszę szybko przyjść”;
  • forma -ku → służy do tworzenia formy przeczącej czasu teraźniejszego i przeszłego: Akaku (wa) arimasen „Nie jest czerwony”, Akaku (wa) arimasen deshita „Nie był czerwony”;
  • forma -ku → w połączeniu z -te służy do łączenia zdań z innym orzeczeniem przymiotnikowym, różnych przymiotników lub zwrotów przymiotnikowych: Akakute kirei desu „Jest czerwony i piękny”, Samukute komarimashita, „Było zimno i byliśmy w trudnej sytuacji”;
  • forma -eba → tworzy tryb warunkowy: Akakereba „Jeśli jest czerwony”;
  • forma czasu przeszłego twierdzącego: Akakatta „Był czerwony”;
  • forma czasu przeszłego przeczącego: Akaku nakatta „Nie był czerwony”[3][8]

Przymiotniki właściwe, które wyrażają uczucia, odnoszą się zazwyczaj do uczuć mówiącego (w pierwszej osobie):

  • Ureshii desu. → „Cieszę się bardzo.”

Uczucia wyrażane w drugiej lub trzeciej osobie odnoszą się zwykle do wrażeń zewnętrznych. Dodaje się wówczas -sō lub „wydaje się, że”, „wygląda na”, „wygląda jak(by)”:

  • Ureshisō desu ne. → „Wyglądasz na szczęśliwego.”, „Wydaje się, że jesteś szczęśliwy (zadowolony).”
  • Tanaka-san wa sabishii yō desu. → „Pan Tanaka wygląda na osamotnionego.”

Quasi-przymiotniki (lub „na-przymiotniki”)[edytuj | edytuj kod]

  • forma słownikowa → shizuka (spokojny, cichy), genki (zdrowy, pełen wigoru). W wypowiedziach uprzejmych dodaje się desu, tworząc orzeczenie imienne quasi-przymiotnikowe: Shizuka desu „Jest spokojnie”;
  • forma -nashizuka-na, genki-na. Używa się, gdy quasi-przymiotnik jest przydawkowym określeniem rzeczownika: shizuka-na heya „spokojny cichy pokój”, genki-na kodomo „zdrowe, pełne energii dziecko”;
  • forma -de → łączy przymiotniki lub zdania: Shizuka-de hiroi heya deshita „Był to cichy i obszerny pokój”;
  • forma -ni → tworzy przysłówek: Shizuka-ni heya-o dete ikimashita „Cicho wyszedł z pokoju”.
  • przyrostek -teki → jest zaliczany czasem do formy -na, gdyż po nim dodawana jest m.in. ta forma, ale formalnie jest to przyrostek tworzący formę przymiotnikową. Po polsku jest tłumaczony jako: „-owy”, „-iczny” i dodawany do niektórych rzeczowników: kagaku-teki na chishiki „wiedza naukowa”, kyōiku-teki na tachiba „pedagogiczny punkt widzenia”[3][9]

Przysłówki 副詞 (fukushi)[edytuj | edytuj kod]

Z przymiotników właściwych można tworzyć przysłówki poprzez dodanie -ku w miejsce -i:

  • akai, „czerwony” → akaku, „czerwono” → Akai desu., „Jest czerwony.” → Akaku narimashita., „Stało (zrobiło) się czerwono.”;
  • hayai, „szybki” → hayaku, „szybko” → Hayaku kite kudasai., „Proszę szybko przyjść.”.

Z quasi-przymiotników można tworzyć przysłówki poprzez dodanie -ni:

  • Shizuka-ni heya-o dete ikimashita., „Chicho wyszedł z pokoju.”

Wyjątki:

  • ii „dobry”, „w porządku”, „przyjemny” → zmienia się w yoku, „dobrze”, „prawidłowo” „umiejętnie”;
  • kakkoii → „atrakcyjny”, „elegancki”, „modny” (bliski ang. cool) → zmienia się w kakkoyoku, „atrakcyjnie”, „elegancko”.

Język japoński a język polski[edytuj | edytuj kod]

Słownictwo japońskie dociera do języka polskiego głównie wskutek promieniowania oryginalnej kultury japońskiej: poprzez film, literaturę, kuchnię, sporty walki, mangę, anime. Zapożyczenia to takie m.in. słowa, jak: aikido, anime, bonsai, bonseki, bunraku, dżudo, gejsza, haiku, ikebana, kabuki, kamikaze, karaoke, karate, karōshi, katana, kendo, kimono, manga, mikado, ninja, , nori, origami, otaku, riksza, sake, samuraj, sashimi, shamisen, shinkansen, shintō, siogun, sudoku, sumō, sushi, tanka, tempura, tofu, tsunami, wasabi, yakuza, zaibatsu, zen.

Wpływy innych języków[edytuj | edytuj kod]

Bardzo duży wpływ miał język chiński – ilość słownictwa pochodząca z chińskiego jest porównywalna z ilością słownictwa rdzennie japońskiego, o ile nie większa. Pewna liczba słów pochodzi również z języka Ajnów.

Z drugiej połowy ostatniego tysiąclecia pochodzi pewna grupa zapożyczeń z portugalskiego, niderlandzkiego, niemieckiego, francuskiego i innych języków europejskich, częstokroć mające swoje kanji.

Współcześnie głównym źródłem nowych słów jest język angielski. Szczególną grupę zapożyczeń stanowią wasei-eigo (和製英語) - japońskie słowa utworzone z angielskich morfemów, czasem w niewielkim związku z ich pierwotnym znaczeniem – przykładem może być słowo wōkuman - walkman czy nō-surību „podkoszulek” (od ang. no + sleeve „bez rękawów”).

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Jest to ważny chram shintō, zbudowany w 660 roku. Został wspomniany w Kojiki. Są tam czczeni bogowie Izanagi i Izanami.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Summary by language size (ang.). ethnologue.com. [dostęp 2013-03-08].
  2. a b c d e f g h Kekyusha's New Japanese-English Dictionary. Tokyo: Kenkyusha Limited, 1991, s. 111, 174, 1224, 1351, 1692. ISBN 4-7674-2015-6.
  3. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t Słownik japońsko-polski. Warszawa, Tokio: Wiedza Powszechna, Fundacja Japońska, 1997, s. 530-536, 538, 723, 724, 778, 926, 927, 930, 931, 939. ISBN 83-214-1140-1.
  4. a b Japanese language history (ang.). Today Translation & Business Services Limited, 2019. [dostęp 2019-01-18].
  5. a b c d 新明解国語辞典 (sł. jap.-jap). Tokyo: Sanseido Co., Ltd., 1974, s. 841, 995, 998.
  6. a b c Mikołaj Melanowicz: Historia literatury japońskiej. Warszawa: PWN SA, 2011, s. 19. ISBN 978-83-01-17214-5.
  7. a b Ewa Pałasz-Rutkowska, Katarzyna Starecka: Japonia. Warszawa: TRIO, 2004, s. 15. ISBN 83-88542-84-2.
  8. a b c d e f g h i Basic Japanese-English Dictionary. Tokyo: Bonjinsha, 1986, s. 926-928, 930. ISBN 4-89358-004-3.
  9. a b c d Yoko Matsuoka-McClain: Intermediate Japanese Reading Aids. Tokyo: The Hokuseido Press, 1973, s. 9, 23-25, 61.
  10. Taga-taisha – 多賀大社 (ang.). Aroundjapan.net, 2018. [dostęp 2019-02-21].
  11. Wiesław Kotański: Kojiki czyli Księga dawnych wydarzeń. Warszawa: PIW, 1986-06-00223-7. ISBN 83-06-00223-7.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Majewicz, Alfred F., Języki świata i ich klasyfikacja, PWN, Warszawa, 1989, ​ISBN 83-01-08163-5
  • Masahiro Tanimori: Praktyczna gramatyka języka japońskiego. Anna Śledzińska-Adamczak (tłum.). Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2008. ISBN 978-83-61203-17-9. OCLC 751351446.
  • Seiichi Makino, Seiichi Nakada, Mieko Ohso, Wesley M. Jacobsen: Basic English-Japanese Dictionary. Tokyo, New York, London: Kodansha International Ltd., 2002. ISBN 4-7700-2895-4.
  • Koh Masuda: Kekyusha's New Japanese-English Dictionary. Tokyo: Kenkyusha Limited, 1991. ISBN 4-7674-2015-6.
  • Harold G. Henderson (Columbia University): Handbook of Japanese Grammar. Houghton Mifflin Company, 1948.
  • Shōzō Yoshigami (red. naukowa): Słownik japońsko-polski. Warszawa, Tokio: Wiedza Powszechna, The Japan Foundation, 1997. ISBN 83-214-1140-1.
  • Basic Japanese-English Dictionary. Tokyo: Bonjinsha Co., Ltd., The Japan Foundation, 1986. ISBN 4-89358-004-3.
  • Yoko Matsuoka McClain (University of Oregon): Intermediate Japanese Reading Aids: Verbs and Verb-Following Expressions). Tokyo: The Hokuseido Press, 1976. ISBN 0-89346-003-6.
  • Yoko Matsuoka McClain: Intermediate Japanese Reading Aids: Particles and Noun-Supporting Words and Expressions. Tokyo: The Hokuseido Press, 1976.
  • Kyōsuke Kindaichi: 新明解国語辞典 (sł. jap.-jap). Tokyo: Sanseido Co., Ltd., 1974.
  • Jack Halpern (Editor in Chief): New Japanese-English Character Dictionary. Tokyo: Kenkyusha Limited, 1990. ISBN 4-7674-9040-5.
  • Hiroko Komatsu: Prototypes and Metaphorical Extensions: The Japanese Numeral Classifiers hiki and hatsu (ang.). The University of Sidney, Department of Japanese Studies, 2018. s. 42-71. [dostęp 2019-02-19].
  • Andrew N. Nelson (skr. przez John H. Haig): The Compact Nelson Japanese-English Character Dictionary. Tokyo: Charles E. Tuttle Company: Publishers. ISBN 4-8053-0574-6.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]