Hypallage

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Hypallage, hypallaga[1], enallage[2][3] ( z gr. ὑπαλλαγή: odmiana, zmiana[4]) – zaburzenie zgody składniowo-logicznej[4] – określenie przenosi się z jednego składnika wypowiedzi na inny, przydawka zostaje dodana do innego słowa niż wymagałaby tego logika[1]; stosowane jako figura retoryczna[5].

Hypallage ze względu na występujące zależności według Jerzego Ziomka[2] można podzielić na trzy rodzaje:

  • przyczyny – skutku
  • stosunku właściciela i własności
  • stosunków czasowych

Hypallage bywa traktowane jako rodzaj metonimii, gdyż zamianie miejsca słów towarzyszy również zamiana czy też zastępowanie sensu wypowiedzi[2], może być odebrane również jako wyszukana metafora[6].

Przykłady z poezji polskiej[edytuj]

  • „w smutną ziemię” (z Trenu XII Jana Kochanowskiego, z Trenów)[7] – smutny jest podmiot liryczny, a nie ziemia[8]
  • [duszę] „poniosła przedwczesna przemoc” (z wiersza Daniela Naborowskiego) zamiast [duszę] „przedwcześnie poniosła przemoc”[3]
  • „w sennym klasztorze” (z utworu Akwarele Tadeusza Micińskiego, z tomu W mroku gwiazd) – przeniesienie stanu podmiotu lirycznego na budowlę[9]
  • „okien bezsennych” (z poematu Wyspa Leopolda Staffa, z tomu Ptakom niebieskim) – ukazanie dyskomfortu podmiotu lirycznego[10]
  • „las się skończył” (z wiersza Orfeusz w lesie Krzysztofa Kamila Baczyńskiego) – w istocie skończył się marsz przez las[6]

Przypisy

  1. a b Radosław Romaniuk, „Niech nie kładą mnie do dołu...”. Eschatologiczny wymiar natury w późnych wierszach Jarosława Iwaszkiewicza, „Przegląd Filozoficzno-Literacki”, 1-2 (11), Instytut Filozofii Uniwersytetu Warszawskiego, ISSN 16432045.
  2. a b c Jerzy Ziomek, Retoryka opisowa, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1990, s. 224, ISBN 9788304035447, OCLC 24554404.
  3. a b Michałowska i inni, Łacińska poezja w dawnej Polsce: praca zbiorowa, IBL, 1995, s. 205, ISBN 9788385605362, OCLC 37115626.
  4. a b Michał Głowiński, Janusz Sławiński (red.), Słownik terminów literackich, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1988, s. 189, ISBN 9788304017870, OCLC 18902667.
  5. Vincenz i inni, Helikon sarmacki, wątki i tematy polskiej poezji barokowej, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1989, s. 73, ISBN 9788304025813, OCLC 23218861.
  6. a b Jerzy Ziomek, Retoryka opisowa, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1990, s. 225, ISBN 9788304035447, OCLC 24554404.
  7. Marek Skwara, „Miejsca wspólne” polskiej poezji i sztuki funeralnej XVI i początku XVII wieku, Wydawn. Nauk. Uniwersytetu Szczecińskiego, 1994, s. 153, ISBN 9788385798484, OCLC 34555931.
  8. Janusz Pelc, Jan Kochanowski: szczyt renesansu w literaturze polskiej, Państwowe Wydawn. Naukowe, 1980, s. 521, ISBN 9788301011963.
  9. Czabanowska-Wróbel i inni, Poezja Tadeusza Micińskiego : interpretacje, Księgarnia Akademicka, 2004, s. 295, ISBN 9788371887338, OCLC 57581035.
  10. Krzysztof M. Maj, Teleowitalizm mityczny czy utopijna afazja? O „Wyspie” Leopolda Staffa, „Ruch Literacki”, 53 (1), DOI10.2478/v10273-012-0002-6.