Metafora

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Metafora (gr. μεταφορά), inaczej przenośniajęzykowy środek stylistyczny, w którym obce znaczeniowo wyrazy są ze sobą składniowo zestawione, tworząc związek frazeologiczny o innym znaczeniu niż dosłowny sens wyrazów, np. "od ust sobie odejmę", "podzielę się z wami wiadomością" lub "złote serce".

"Metafory i analogie, poprzez zestawienie razem różnych kontekstów, prowadzą do powstawania nowych sposobów patrzenia. Prawie wszystko to, co wiemy, łącznie z poważną nauką, opiera się na metaforze. I dlatego nasza wiedza nie jest absolutna" – profesor Joseph Weizenbaum[1].

Klasyczna definicja[edytuj | edytuj kod]

Klasyczna definicja metafory (przenośni) pochodzi od Arystotelesa. W Poetyce pisze on:

Quote-alpha.png
Metafora jest to przeniesienie nazwy jednej rzeczy na inną: z rodzaju na gatunek, z gatunku na rodzaj, z jednego gatunku na inny, lub też przeniesienie nazwy z jakiejś rzeczy na inną na zasadzie analogii.
(Arystoteles, Poetyka, 1457 b)

Przykładami mogą być zwroty czara jest tarczą Dionizosa i starość jest wieczorem życia. Dając wskazówki jak stworzyć dobrą metaforę Stagiryta podkreślał, że powinna przypominać zagadkę. Ułożenie jej wymaga dostrzeżenia podobieństw w rzeczach niepodobnych[2].

Stanowisko Arystotelesa współcześnie jest uznawane za błędne z dwóch powodów[3]. Pierwszym jest założenie Arystotelesa, że w metaforze wyrażenie konwencjonalne zostaje zastąpione przez wyrażenie nietypowe, a odczytanie metafory polega tylko na odgadnięciu słowa właściwego. Błąd polega na przekonaniu, że sens metafory można zawrzeć w krótkim niemetaforycznym wyrażeniu. Tymczasem dobrą przenośnię można odczytywać na wiele sposobów. Drugi to przypisywane Arystotelesowi stanowisko, że przenośnia jest skróconym porównaniem. W rzeczywistości jest to pogląd Kwintyliana, inspirowany pracami Arystotelesa[4]. Utożsamianie porównania i przenośni jest błędem, ponieważ w porównaniu płaszczyzna podobieństwa jest wyraźnie określona, a w przenośni nie[5].

Pojęciem dopełniającym jest metonimia. Dualizm metafora-metonimia po raz pierwszy został zaproponowany przez językoznawcę Romana Jakobsona w 1957 roku, a w tak ogólnym znaczeniu spopularyzowany przez antropologa Claude'a Lévi-Straussa. Zdaniem socjologa Garetha Morgana postrzeganie świata społecznego odbywa się właśnie przede wszystkim przy użyciu metafor, a także sensemakingu.

Metafora w ujęciu kognitywnym[edytuj | edytuj kod]

W roku 1980 George Lakoff wraz z Markiem Johnsonem opublikowali pierwsze wydanie swojej książki Metafory w naszym życiu, w którym ustanawiają metaforę w centrum międzyludzkiej komunikacji, odrzucając tym samym generatywistyczne teorie Noama Chomskiego oraz językoznawczy strukturalizm, które marginalizowały wyrażenia metaforyczne.

Domeny pojęciowe[edytuj | edytuj kod]

W 1987 roku Lakoff wprowadza pojęcie "domen pojęciowych": metafory pojęciowe powstają jako skutek systematycznego powiązania dwóch różnych domen pojęciowych, z których jedna (X) funkcjonuje jako domena docelowa, zaś druga jako domena źródłowa (Y) metaforycznego rzutowania. W ten sposób X rozumiana jest jako Y, co czyni domenę pojęciową dostępną poznawczo, poprzez odwołanie się do innego obszaru doświadczenia. Właściwa projekcja metaforyczna zachodzi więc na płaszczyźnie pojęciowej pomiędzy dwiema domenami pojęciowymi i znajduje swój wyraz w języku w różnych konwencjonalnych zwrotach. Przy czym naczelna teza tej teorii głosi, że abstrakcyjne domeny docelowe (X) są z reguły łączone z konkretniejszymi i poznawalnymi zmysłowo domenami źródłowymi (Y): "Metafory wyłaniają się z naszych jasno określonych i konkretnych doświadczeń, pozwalając nam tworzyć pojęcia tak abstrakcyjne i złożone jak argumentowanie"[6]. Jest to reguła, która nie wyklucza wyjątków, traktowana jest przez swoich twórców jako pewna tendencja lub preferencja do pojmowania pojęć mniej konkretnych za pomocą pojęć bardziej konkretnych. Jedną z cech teorii kognitywnej, w odróżnieniu od innych teorii metafory, jest nieodwracalna relacja elementów X i Y; uważa się zatem, że projekcja metaforyczna ma tylko jeden kierunek. Jedna z uczennic Lakoffa, Eve Sweetser, pisze o tym tak: "Rzutowania są jednokierunkowe: doświadczenie fizyczne jest źródłem słownictwa dla opisu naszych stanów psychologicznych, ale nie na odwrót[7]. Ta tzw. "teza o jednokierunkowości", ogłoszona w 1980 roku, została porzucona w ujęciu metafory kognitywnej w teorii amalgamacji pojęciowej (conceptual blending), gdzie obok typowych przypadków jednokierunkowego rzutowania (nazywanych "single-scope blends"[8]) omawia się wiele innych, w których kierunkowość ta jest wyraźnie mniej zarysowana bądź nieobecna (n.p. "double-scope blends"[9]).

Metodologia kognitywnej teorii metafory polega na "rekonstrukcji" metafor pojęciowych z dostępnego materiału językowego. Oto przykłady:

  • Tracisz mój czas.
  • To urządzenie zaoszczędzi ci wiele godzin.
  • Ta przebita opona kosztowała mnie godzinę.
  • Zainwestowałem w nią dużo czasu.
  • Nie mam czasu do stracenia.
  • Zaczyna brakować ci czasu.
  • Musisz oszczędzać czas.
  • Odłóż trochę czasu na grę w pingponga[10].
  • Czas to pieniądz.

Funkcja metafor[edytuj | edytuj kod]

Zgodnie z duchem kognitywizmu to metaforom przypadają funkcje ułatwiające poznanie (kognicję). Do obszaru myślenia abstrakcyjnego należą przy tym nie tylko teoretyczne konstrukty naukowe oraz metafizyczne idee, ale również codzienne pojęcia, takie jak miłość lub wspomniany czas. Inny, funkcjonalny aspekt metafory kryje się w jej potencjale kreatywnym, co oznacza, że – na przykładzie metafory pojęciowej czas to pieniądz – oferuje bogate i różnorodne możliwości konceptualizacji abstrakcyjnej domeny docelowej, jaką w tym przypadku jest pieniądz. Od użytkownika języka zależy, które z możliwości zostaną wykorzystane, a więc jakich językowych realizacji doczeka się sama metafora; użytkownik ma tym samym do wyboru konwencjonalne zwroty metaforyczne typu "przebita opona kosztowała mnie godzinę", ale też może tworzyć nieskończoną liczbę nowych metafor (z czego skwapliwie korzystają poeci).

Zastosowanie teorii[edytuj | edytuj kod]

Terminem wspólnym dla całego kognitywizmu jest metafora, traktowana jako zjawisko pojęciowe, które wyraża się przede wszystkim w sposobie myślenia i działania, a nie tylko w języku. Lakoff widzi sens metafory w rozumieniu i doświadczeniu jednej rzeczy w kategoriach innej, co w konsekwencji prowadzi do wniosku, że ludzki system pojęciowy jest w dużym stopniu systemem wzajemnie powiązanych analogii. Korzystając z osiągnięć psychologii, językoznawstwo kognitywne stworzyło aparat teoretyczny pozwalający na analizę języka jako sposobu wyrażania treści pojęciowych; pozwoliło spojrzeć z nieco innej perspektywy na trudne obszary językoznawstwa – język wartości czy też metaforę poetycką i potoczną. Szerokie rozumienie metafory sprawia, że możemy mówić również o metaforycznym działaniu czy obrazie, i stosować metody językoznawstwa kognitywnego do badania warstwy językowej dzieła literackiego lub filmowego. Ma to ogromne znaczenie dla analizy literackiej i dla teorii przekładu, chociaż proponowane przez kognitywistów pojmowanie języka i komunikacji nie zaowocowało jeszcze na większą skalę w nauce o literaturze.

Metafora w psychoterapii[edytuj | edytuj kod]

W psychoterapii metafora odnosi się do wszystkiego, co wyraża relację pomiędzy dwoma obiektami, np. anegdota, analogia, gra słów, zagadka, symbol. Metafora ma na celu poradzenie sobie z oporem klienta, pomaga zmienić jego przekonania, czasem za jej pomocą można dotrzeć do wypartych uczuć i zapomnianych wspomnień i w ten sposób dotrzeć do wewnętrznych zasobów klienta. „Analogia i metafora, podobnie jak dowcipy, mogą wywierać ogromny wpływ poprzez aktywizację nieświadomych schematów skojarzeniowych i reakcji, które w sposób nagły podsuwają świadomości «nowe» fakty lub reakcje behawioralne”[11]. Metaforę często stosuje się w hipnozie.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Arystoteles: Poetyka. Henryk Podbielski (przeł. z grec. i oprac.). Wrocław: Ossolineum, 1989, seria: Bibliotek Narodowa. Seria 2. ISBN 8304032775.
  • Brian Cade, William Hudson O'Hanlon: Stopem po terapii krótkoterminowej. Beata Moderska, Tadeusz Zysk (tłum. z ang.). Poznań: Zysk i sp., 1996. ISBN 8371501749.
  • Teresa Dobrzyńska: Metafora. Maria Renata Mayen (red.). Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1984. ISBN 8304013339.
  • Giles Fauconnier, Mark Turner: The Way We Think: Conceptual blending and the mind's hidden complexities. Nowy Jork: Basic Books, 2002. ISBN 9780465087853. (ang.)
  • Michał Głowiński, Teresa Kostkiewiczowa, Aleksandra Okopień-Sławińska: Słownik terminów literackich. Janusz Sławiński (red.). Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1988. ISBN 8304017873.
  • Olaf Jäkel: Metafory w abstrakcyjnych domenach dyskursu. Monika Banaś, Bronisław Drąg. Kraków: Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych "Universitas", 2003, seria: Językoznawstwo Kognitywne. Studia i Analizy. ISBN 8324203370.
  • George Lakoff, Mark Johnson: Metafory w naszym życiu. Tomasz P. Krzeszowski (tłum.). Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1988, seria: Biblioteka Myśli Współczesnej. ISBN 9788306016369.
  • Paul Ricoeur: The Rule of Metaphor. Londyn: Routledge & Kegan Paul, 1986. (ang.)
  • Joseph Weizenbaum. Moglibyśmy mieć raj. „Forum”, 2008-01-28.