Kopiec Rolanda w Łobzie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Kopiec Rolanda w Łobzie - 2013
Kopiec Rolanda po rewitalizacji (2018)
Pomnik Rolanda w Łobzie - pozostałości - 2013
Pomnik Rolanda po rewitalizacji (2018)
Lapidarium pamięci mieszkańców Łobza, którzy tu żyli i zmarli dawniej. Pamięci 208 mieszkańców Łobza, którzy zginęli w I wojnie światowej (Kopiec i Pomnik Rolanda w Łobzie), pamięci Tych, którzy zginęli na II wojnie światowej (391 (ok. 400[1]) cywili i 351 żołnierzy) i pamięci Tych z lat 1945-47 podczas wysiedlenia (66 osób)[2], łącznie w latach 1939-1947, 845 osób, Siegfried Hannemann, (2018)

Kopiec Rolanda w Łobziekopiec usypany w czynie społecznym w latach 20. XX w. przez mieszkańców miasta Labes (od 19 maja 1946 Łobez[3]), który wraz z ustawionym na nim pomnikiem Rolanda miał uczcić pamięć mieszkańców miasta poległych na I wojnie światowej.

Historia[edytuj | edytuj kod]

W roku 1922 mieszkańcy miasta Labes postawiają uczcić pamięć 208 poległych na I wojnie światowej swoich mieszkańców i postawić im pomnika Rolanda na specjalnie usypanym do tego celu kopcu, gdzie całość budowy ma zostać sfinansowana z dobrowolnych darowizn i zbudowana w czynie społecznym z pomocą 1096 bezrobotnych w tym czasie osób[4]). Autorem projektu pomnika został berliński rzeźbiarz Hans Dammann (1867-1942), a całość projektu opracowała pracownia Fritza Richtera-Elsnera (ur. 08.01.1884 w Köppelsdorf[5], zm. 1970 w Detmold, rzeźbiarz, studiował w Sonnebergu i Monachium[6][7][8]). Nad całością prac związanych z budową obiektu pieczę sprawował sekretarz powiatowy porucznik Schultze. Mieszkańcy miasta przepracowali łącznie 4850 godzin, przewieźli 1360 m³ ziemi i około 300 ton materiału kamiennego, który sprowadzono do budowy budowli megalitycznych (megalit, kromlech, kamienie runiczne i sztuczne kurhany), gdzie na stoku kopca 4 sztuczne tarasy (pamięci przodków, wspólnota rodowa, baśnie i legendy, oraz krąg ofiarny) wznosiły się stopniowo w górę i były połączone z sobą kamiennymi schodami (środkowymi i bocznymi). Pomnik wraz z postumentem mierzył 10,5 metra wysokości i był widoczny z każdego punktu miasta. Wzgórze Rolanda (Zygfryda, Gotfryda) ma obecnie (według mapy) ok. 100 metrów wysokości, gdzie licząc od obecnego poziomu cmentarza rzeczywistą wysokość usypanego kopca można szacować na kilkanaście metrów[9]. Koszt cementu do odlania postumentu, cokołu kolumny i figury Rolanda szacuje się na 25 tys. marek. Jeżeli zsumować wartość wszystkich prac, oraz poniesione koszty materiałowe, to łączna wartość nakładów wyniesie razem ponad 80 tys. marek (Reichsmark (ℛℳ), w latach 1924–1936, 1 ℛℳ≈3,32€ - siła nabywcza[10])[11].

1 sierpnia 1926 miało miejsce uroczyste odsłonięcie pomnika, przedstawiającego rycerza na cokole, wraz z siedmioma czworokątnymi kolumnami, gdzie na tablicach wypisano nazwiska 208 poległych mieszkańców. Odsłonięcia całości obiektu dokonał prezydent Rzeszy (Republiki Weimarskiej) – Paul von Hindenburg.

W roku 1931 wytwórnia filmowa Kulturfilm Erich Puchstein nakręciła niemy 12-minutowy film Heldentum - Volkstum - Heimatkunst (Inna nazwa: Die Stadt im Osten) o pomniku Rolanda z widokiem na Łobez (reżyser - Fritz Puchstein, scenariusz - Fritz Richter-Elsner, zdjęcia - Fritz Puchstein, producent - Erika Puchstein (żona Fritza), wytwórnia - Kulturfilm Erich Puchstein (Königsberg i. Pr., Beeethovenstr. 45)[12])[13][14][15]. W tym samym roku otoczenie pomnika przebudowano dodając tablicę dla Adolfa Hitlera, któremu w roku 1933 nadano tytuł honorowego obywatela miasta i przemianowano jedną z ulic jego imieniem[16][17].

Lista mieszkańców miasta Labes (obecnie Łobez) poległych na I wojnie światowej[edytuj | edytuj kod]

Lista ofiar wymienionych na Pomniku Rolanda [18]:

Andree Georg, Asmuß Emil, Augstin Martin, Ballenthin Otto, Ballenthin Wilh., Bartel Fritz, Bartel Paul, Beer Albert, Beer August, Behnke Albert, Benecke Paul, Benz Richard, Biedermann Joh., Biegert Paul, Blank August, Brämer Georg, Brandt Hermann, Bredella Kurt, Bretzke Emil, Bretzke Herm., Corduan Karl, Dagutat Georg, Dahms Otto, Dähn Albert, Dallmann Herm., Dallmann Alb., Dickow Walter, Dorn Erich, Drews Wilhelm, Ebert Otto, Engel Albert, Erdmann Gustav, Ernst Karl, Ernst Paul, Ewald Karl, Ewald Willi, Falk Emil, Felberg Karl, Fiß Wilhelm, Frädrich Hermann, Frädrich Karl, Frank Albert, Freitag Herm., Friedrich Max, Gallbrecht Franz, Gantz Franz, Giese Wilhelm, Grahn Erich, Gralow Herm., Griesbach Wilhelm, Groß Ernst, Groß Otto, Grummert Arnold, Gutzke Fritz, Haese Bernhard, Hafemann Willi, Hanke Emil, Harmel Otto, Haß Otto, Heidemann Emil, Heller Paul, Heuer Kurt, Hilgendorf Franz, Hilger Peter, Hintz Otto, Hintze Karl, Hinz Karl, Hippler Walter, Höfert Georg, Hoppe Erich, Hoppe Fritz, Jandrey Franz, Jennrich Julius, Jodar Franz, Joseph Eugen, Kaddatz Herm., Karnitz Paul, Kath Willi, Klemp Willi, Klemz Fritz, Klietzke Emil, Köhler August, Kohls Wilhelm, Köhn Franz, Kraptain Paul, Krause Max, Krüger Ernst, Kutz Ernst, Kutz Gustav, Lange Erich, Lasch Fritz, Laude Paul, Lewke August, Löhrke Walter, Lorenz Richard, Lübke Albert, Lübke Otto, Lucht Robert, Lüdtke Gustav, Lüdtke Wilhelm, Marquardt Emil, Marquardt Erich, Maske Friedrich, May Johannes, Mente Wilhelm, Michaelis Heinr., Mienert Otto, Mitteldorf Ernst, Mollenhauer Wilh., Mundstock Gust., Naß Helmuth, Naß Kurt, Naß Paul, Netzel Wilhelm, Obersteg Friedr., Ohm Gustav, Paap Wlihelm, Patzke Franz, Paul Erich, Pauls Otto, Petersdorff Adolf, Pieper Otto, Pögel Walter, Popp Fritz, Preuß Artur, Preuß Oswald, Priebe Franz, Priebe Karl, Prochnow Wilh., Puchstein Otto, Pust Fritz, Putzke Franz, Raasch Ernst, Raasch Hermann, Raasch Otto, Raasch Paul, Raasch Wilhelm, Raatz Hugo, Raatz Karl, Radandt Richard, Raddant Albert, Radtke Ernst, Radtke Franz, Radtke Julius, Radtke Otto, Rahmlow Albert, Reinke Hermann, Richardt Erich, Roschild Ernst, Rose Ernst, Roth Paul, Rowe Alfred, Rudolph Willi, Saeger Ernst, Scheibener Albert, Schiefelbein Erich, Schimmelpfennig, Fr., Schlegel Franz, Schley Paul, Schlüter Gustav, Schmidt Erich, Schmidt Gustav, Schneider Franz, Schröder Herm., Schultz Julius, Schulz Arno, Schulz Otto, Schulz Wilhelm, Schünemann Herm., Schwahn Emil, Seegebarth Mart., Siegwarth Ulrich, Spreemann Joh., Steffen Herm., Steffen Hermann, Steffen Karl, Steinhaus Paul, Stelzer Richard, Stresemann Emil, Strieckert Ernst, Teßmann Karl, Thiede Franz, Tiede Hermann, Timm Erdreich, Trapp Max, Triglaff Gustav, Umnuß Otto, Utech Franz, von Kalinowski Alb., von Mellenthin Osk., Voß Fritz, Wagner Artur, Wagner Franz, Werner Franz, Westphal Albert, Wilde Karl, Wilke Gustav, Will Hermann, Will Paul, Wittow Albert, Woite Max, Wolff Georg, Wolff Karl, Zander Wilhelm, Zietlow Erich, Zimdahl Gustav, Zügge Otto, Zummach Franz.

Stan obecny[edytuj | edytuj kod]

Pomnik Rolanda został częściowo wysadzony w powietrze w 1945 przez Rosjan (tablica Adolfa Hitlera), a pozostałości ponownie wysadzone w powietrze na początku lat 70[14][19]. Pozostałości siedmiu otaczających go kolumn i kamienne budowle megalityczne ułożone na stoku kopca uległy przez lata znacznej dewastacji. W roku 2013 "Wzgórze Rolanda" zostało wpisane do rejestru zabytków nieruchomych województwa zachodniopomorskiego (DZ.5130.19.2013.AR)[20]. Od roku 2014 odbywa się wokół tego terenu Wyścig Rowerów Terenowych Wokół Wzgórza Rolanda[21]. Pod nadzorem konserwatora stowarzyszenie emerytów Aktywni społecznie oczyściło schody na kopcu, a stowarzyszenie Centrum Integracji Społecznej oczyściło teren kopca z samosiejek[22]. W roku 2016 postanowiono dokonać rewitalizacji tego zabytkowego terenu[23].

Lapidarium, Ściana Pamięci i Pomnik Pamięci[edytuj | edytuj kod]

Lapidarium w Łobzie powstało na początku lat 90. wraz ze Ścianą Pamięci "Tym, którzy żyli na tej ziemi"[24]. Inicjatorami jego powstania byli Lidia Lalak-Szawiel i Czesław Szawiel, którzy znalezione fragmenty nagrobków z byłego cmentarza niemieckiego systematycznie ustawiali w jednym miejscu przed bramą obecnego cmentarza[25]. Lapidarium poświęcone jest pamięci byłych mieszkańców miasta Łobez (Labes). Pamięci 208 mieszkańców Łobza, którzy zginęli w I wojnie światowej, pamięci Tych, którzy zginęli na II wojnie światowej i pamięci Tych z lat 1945-47 podczas wysiedlenia. W roku 2018 łączną liczbę łobeskich ofiar II wojny światowej i okresu wysiedlenia (1939-47) ustalił Siegfried Hannemann weryfikując wcześniejsze ustalenia, 845 osób. Łączna liczba łobeskich ofiar obu wojen (I wojna światowa 1914-1918 + II wojna światowa 1939-1945) i okresu wysiedlania (1945-1947), to 1053 osoby (569 żołnierzy i 484 cywili)[26].

W roku 1993 na cmentarzu ustawiono kamienny pomnik poświęcony pamięci zmarłych w Łobzie rodzin niemieckich. Była msza polowa i poświęcenie pomnika, którego dokonali pastor Hartmut Joeckes i ks. proboszcz Wacław Pławski. Udział wzięła delegacja byłych mieszkańców Łobza (Heimatgemeischaft der Labeser) z przewodniczącą Hildegarde Müller i burmistrz Marek Romejko[27].

Lapidarium, Ścianą Pamięci, Pomnikiem Pamięci i obeliskiem Otto Puchsteina opiekuje się młodzież z Liceum w Łobzie na podstawie podpisanego z Heimat Labes porozumienia[28].

Lista mieszkańców miasta Labes (obecnie Łobez) ofiar II wojny światowej i okresu wysiedlenia, lata 1939-1947[edytuj | edytuj kod]

Lista łobeskich ofiar z lat 1939-1947, opracował Siegfried Hannemann (2018): Część I, Abraham Heinz, Albrecht Franz, André Emil, Arndt Wilhelm, Arndt Gottlieb, Baethge Heinz, Baganz, Ballenthin August, Barz Hermann, Bastian Hans, Bay Richard, Becker Ernst, Becker Joachim, Becker Kurt, Beckmann Hans, Beelke Kurt, Beilfuß Paul, Beilke Paul, Berg Willi, Berndt Erwin, Berndt Paul, Beuckel Werner Arno Hermann, Bieging Georg, Blank Georg, Block Otto, Bluhm Fritz, Bluhm, Boellter Werner, Boellter Willi, Boelter Karl, Boesel Gerhard Walter Bernhard, Bollerey Karl, Bollerey Wilhelm, Borchardt Kurt, Matthias von Borcke (ur. 21.06.1892, †06.03.1945), Born Willi, Braatz Willi, Brandenburg Joachim, Brandt Heinz, Braun Albert, Braun Alfred, Braun Richard, Braun Werner, Braun Wilhelm, Bredanger Erlefried Karl Johannes, Brehmer Erwin, Breitzke Helmut, Bretzke Erich, Bretzke Walter, Bretzke Willi, Bretzke Walter, Brimm Erwin, Brinkmann Albert Erich Karl, Brinkmann Erich, Brodmeyer Werner, Brötzmann Gerhard, Brost Richard, Brummack Alfred, Brunn Hermann, Bublitz Günther, Bublitz Karl, Buhse Richard, Bulgrin Ernst, Bulgrin Max, Bunke Willi, Bunn Konrad, Burkatzki August, Eberhard Hans Joachim, Busse Fritz jun., Butzke Karl, Dallmann Franz, Dallmann Karl, Dallmann Werner, Dauge Max, Dettmann Paul, Dieske Hermann, Dietrich Leopold, Dindinger Horst, Döge August, Doege Kurt, Döhring Emil, Döhring Erich, Döhring Ewald, Dorow Erich, Dräger Wilhelm, Dräger Willi, Drews Walter, Drost jun. Erich, Dülge Erich, Dümmann Erwin Max Georg, Dummer Walter Werner Herbert, Dummer Werner Fritz Karl, Ebert Franz, Ehrentraut Wilhelm, Eichstädt Erich, Engel Otto, Erdmann Otto, Ernst Alfred, Ernst Kurt, Falck Otto, Falck Siegfried, Falk Gerhard, Falk Otto, Falk Siegfried, Felber Horst, Felber Norbert, Fengler Heinz Robert Paul, Fietz Alfred, Flamme Hans-Joachim, Flemming Albert, Flemming Gerhard, Flemming Günther, Flemming Hans-Joachim, Flemming Karl Kurt Franz, Flemming Walter, Flemming jun. Walter, Fochler Wolfgang, Frank Günter, Franke Leo, Franke Siegfried, Franz Herbert, Freier Ludwig, Freitag Arno, Freitag Bruno, Freitag Erich (1), Freitag Erich (2), Freitag Heinz, Friemann, Fritz Hermann, Fritz Otto, Froreich Harry, Fröbel Siegfried, Froehlich Hans-Joachim, Fröhlich Walter (1), Fröhlich Walter (2), Genth Georg, Genz Otto, Gerth Herbert, Getzin Horst, Gierholz Karl, Gierholz Kurt, Glanz Erich, Godejahn Erich, Godejahn Otto Wilhelm Franz, Götz Karl, Goldbeck Franz, Graep Hans, Grams Siegfried, Grams Walter, Grose Werner, Gross Ernst, Gross Walter, Grünwald Heinz, Grützmann Horst, Grützmann Siegfried, Grummert Heinz, Grundmann Hans Adolf Richard, Gumpert Siegfried, Gutsmann Kurt, Gutzlaff Bruno, Habeck Erwin, Habeck Willi, Hack Josef, Haese Willi, Hafemann Erwin, Hafemann Richard, Hagen Alexander, Handt Werner, Hanke Emil, Hannemann Erich, Hannemann jun. Otto, Harder Dietrich, Harder Friedbert, Hardt Günther, Harmel Günther, Harmel Willi, Heide Ulrich, Heidenreich Paul, Heiler Walter, Heiseler Willi, Heisler Erich, Helle Hans Günther, Helle Ulrich, Hempel Robert, Henke Kurt Hermann, Heritz Walter, Hintze Wilhelm, Hintze Willi, Hinz Max, Hinz Richard, Hoffmann Heinz Fritz Walter, Holz Willi, Hoppe Karl, Hoppe Paul, Hopp Willi, Hülsberg Robert, Hülsberg Werner, Ibrügger Konrad, Ihlenfeld Helmut, Illig, Jagenow Ernst, Jagenow Erwin, Janne Erich, Jahn Helmut, Jahn Walter, Jahnke Heinz, Jandt Kurt, Jenicke Hans, John Heinz, Jüdes jun. Paul, Jürgen jun. Alfred, Kaddatz Alfred, Kalien Erich, Kanieß Adolf, Kanies Albert, Kanies Emil, Kanies Erwin, Kanies Otto, Kanies Werner, Kanies Willi, Kanitz jun. Ulrich, Kannenberg Rudi, Karasch Kurt, Karnitz Heinz, Karstädt Heinz–Joachim, Kasten Walter, Kentel (Krentel?) Kurt, Kerscheck Erwin, Kiesow Karl, Kiesow Kurt, Kiesow Otto, Kiesow Wilhelm, Kindler Paul, Kirchhof Max, Klemmstein Erich, Klockow Günther, Knopf Otto, Knuth Albert, Knuth Gerhard, Köhn Ernst August Albert, Köhn Hermann, Köhn Emil, Köhn Werner, Köhn Hans–Georg, Köpnick Werner, Köpp Günther, Köpp Wilhelm, Kohl Fritz, Kohls Otto, Kohls Paul, Korth Willi, Korthüm Alfred, Koss Hans–Joachim, Krämer Georg, Krätschmann jun. Kurt, Krahn Artur, Krause Willi, Kreft Werner, Kretlow Paul, Krey Heinz, Kring Hermann, Kröning jun. Günter, Kröning Walter, Krüger Willi (imię ?), Krüger August, Krüger Erich, Krüger Karl, Krüger Reinhold, Krüger Walter, Krüger Werner (1), Krüger Werner (2), Kühl Alfred, Kühl Martin, Kühl Walter, Kühl Werner, Kütz Franz Gustav Bernhard, Kukahn Erich, Kurscheit Helmut, Kurth Willi, Kutz Wilhelm, Lamprecht Georg, Lange Emil, Lasch Fritz, Lasch Hugo, Lasch Karl Ernst Emil, Lasch Wilhelm, Lass Erich, Last Hedwig, Laude Kurt, Lawerenz Wilhelm, Lawrenz Paul, Leddin Alfred, Lehmann Kurt, Lenz Erwin, Lessel Lothar, Lewin Arthur, Liebrenz Franz, Löhrke Walter, Loose Ernst, Lucht Ernst Otto Gustav, Lübbe Thies, Lübke Albert, Lüdtke Georg, Lüdtke Hans, Lüdtke Otto, Lüdtke Werner, Lüdtke Willi (1), Lüdtke Willi (2), Lutter Günther, Lutzke Wilhelm, Maahs Walter, Maas Hermann, Mai Hermann, Maldag Karl, Maldag jun. Karl, Maleitzke Otto, Manske jun. Horst, Manteufel Fritz, Manteufel Werner, Marks Gustav, Marks Hermann, Marquardt Albert, Marquardt Erich, Marquardt Walter Franz Hermann, Matthiesen Erwin, May jun. Leopold, Mendel Albert, Meyer Georg, dr Meyer Herbert, Michaelis jun. Georg, Michaelis Richard, Mienert Heinz, Mildebrath Hasso, Mitzlaff Herbert, Franz Ludwig von Modrzewski (ur. 21.07.1916, †15.04.1944), Molzahn Ernst, Moratz jun. Ernst, Morlow Fritz, Müller Albert, Müller Arnold, Müller Hans, Müller Werner, Mundstock Gerhard, Mundstock Kurt, Mundt Willi, Naumilkat Walter, Nass Martin, Nesch senior, Neumann Wilhelm, Niemetz Anton, Nimtz Hans-Joachim Konrad Guido, Nimtz Karl – Heinz, Nimz Kurt, Obenhoff Hans Otto Ernst, Obert Kurt, Ohm jun. Hermann, Okon Arthur, Pachaly Hugo, Paetzel Fritz, Pahl, Reinhold, Pätzold jun., Pahs Wolfgang, Pandrick Hans, Papendick Otto, Papke Walter, Patz Karl, Pautz Erwin, Petermann Siegfried, Piepenburg Erich, Pieper Ernst, Pieper Hans Albert David, Pinz Gerhard, Piper Kunibert, Poch Hermann, Pollnow Fritz, Porath Ernst, Porath Heinz, Porath Kurt Wilhelm Karl, Porath Rudi, Post Otto, Priebe Werner, Prochnow Karl, Prochnow Paul, Prütz Karl, Prütz Wilhelm, Puchstein Franz, Puchstein Konrad, Puchstein Kurt Alfred Wilhelm, Pust Fritz, Pust Ulrich, Pust Willi, Quandt Wilhelm, Quost Erich, Raabe Helmut, Raasch Alfred, Raddatz Gert, Radiske Otto, Radünz Helmut, Radtke Otto, Rahmlow Horst- Dieter, Ramelow Ernst Karl Willi, Rannow Willi, Rathmann Willi, Redel Wilhelm, Reetz Hans, Reitt Johannes, Retzlaff Hugo, Retzlaff Kurt August Ferdinand, Richter Fritz, Richter Gustav, Rick Wilhelm, Riedel Ferdinand, Riedrich jun. Hans-Georg, Röder Otto, Rohrschneider Georg, Rosenberg Kurt, Rosenow Gerhard, Rothenhagen Erich, Rousseau Erwin, Ruchholz Bruno, Ruchholz Willi, Rucks Walter, Rudolf Werner, Rütz Erwin Willi Theodor, Rusch August, Rusch Erich, Rusch Georg, Rusch Walter, Rusch Willi, Säger Ernst, dr Salzwedel Ernst Wilhelm, Schendel Paul, Schiefelbein Werner, Schläger Ernst, Schley Bernhard, Schley Werner, Schlüter Otto, Schmidt Gustav, Schmidt Helmut, Schneider Kurt, Schönemann August, Schönrock Walter, Schröder Fritz, Schröder Georg, Schröder Gustav, Schröder Otto, Schünemann Martin, Schudde Paul, Schuhmacher Max, Schulz Arno, Schulz Ernst, Schulz Gerhard, Schulz Horst, Schulz Karl, Schulz Werner, Schulze Hans–Georg, Schulze Rudi, Schwantes Georg, Schwantes Paul, Schwantz Hermann, Seegebarth Walter, dr Seifert Helmut, Sell Rudi, Sellnow Horst, Singel Alfred, Speiser Dietrich, Spengler Willi, Spiegel Willi, Staege Heinz, Staege Karl, Starkenberg Werner, Steckling Fritz, Steffen Herbert, Steffen Hermann, Steffen Willi, Steffenhagen Karl, Steinberg Fritz, Steinhöfer Walter, Stern Willi, Storch Günther, Streitz Paul, Strey Erich Kurt Hugo, Strey Gerhard, Strey Otto, Struck Hans–Joachim, Struck Walter, Stubbe Horst, Stüber Kurt, Stübs Gerhard, Stüwe Gerhard, Sukau Günter, Tanneberger Herbert, Teschke Artur, Tessmann Erich, Tetzlaff Walter, Thiede Walter, Thurow Paul, Tiede Siegfried, dr Toepper Gottfried, Tornow Johannes, Tornow Siegfried, Treichel Ernst, Uecker jun. Fritz, Umnus Walter, Urban Franz, Utech Walter, Vietz Alfred, Vietz Ernst, Vietz Hermann, Visseberg Alfred Karl Heinrich, Voelz Erich Paul Richard, Voß jun. Georg, Voßeberg Alfred, Wagner Günther, Wagner Ulrich, Warmbier Werner, Wassilkowsky Dimitry, Wecker Hans–Georg, Wecker (Sohn), Weichert Gerhard, Weißenborn Wolfgang, Wendt Gerhard, Wendt Paul, Wenzel Paul, Werner Franz, Werner Heinz, Werner Hermann, Werner Kurt, Werner Walter, Werner Wilhelm, Wickbold Wilhelm, Wilde Wilhelm, Wilke Heinz, Wilke Max, Wilke Walter Friedrich Bernhard, Willbrandt Georg, Woitzel Gustav, Woldt Heinz, Wolfgramm Robert, Wolte Erich Kurt Walter, Woth Heinrich, Zander Franz, Ziemann, Hans–Georg, Ziemann Horst, Ziemann Max, Ziemann Ulrich, Zieszow Walter, Zietlow Ernst, Zietlow Georg, Zietlow Hugo, Zietlow Kurt, Zillmann Karl Wilhelm Ferdinand, Zimdahl Bruno, Zimdahl Gerhard Franz Albert, Zimdars Hans, Zimke Emil, Zotner Gerhard, Züge Erich, Zühlsdorff Friedrich-Karl, Zühlsdorff jun. Gerhard, Zumach Heinz, Zummach Erich, Zummach Erwin, Zummach Heinrich, Zummach Herbert, Zummach Willi. Część II: Althaus Johannes, Bahr Otto, Becker Hermann, Beckmann Bruno, Berndt Helmut, Brämer Hans, Braun Bernhard, Braun Erwin, Brehm Heinz, Brötzmann Otto, Brotmeyer (lub Brodmeier) Georg, Brotmeyer Heinz, Brotmeyer Werner, Butzke, Butzke Walter, Demmer Georg, Dieske Hermann, Dieske geb. Kasulke, Dopke Max, Eckardt Karl, Erdmann Hermann, Erdmann, Falk jun. Rudolf, Flemming Albert, Frank Heinz, Gehrke (Frau), Glashagen Karl-Leopold, Grall August, Grützmann Erich, Günther Ella, Gutzeit Hans, Gutzeit Johannes, Haack, Harder Paul, Hinze Elisabeth, Hinze Wilhelm, Hollatz Karl, Janne Ernst, Janne Franz, Kaap Otto, Kannenberg Paul, Karnitz Ulli, Erich von Kierske (†1945), Koltermann Otto, Krahn Minna, Krause Walter, Krüger, Krüger (2), Krüger (3), Löffler, Ernst von Loeper (†1945), Luther, Roloff Otto, Rothenhagen Ella, Rothenhagen Heinz, Rothenhagen Horst, Runge Hans, Rusch Franz, Rusch Gustav, Schaffert Paul, Schmid Karsten, Schünemann Otto, Siefke Bernhard, Stahlkopf, Stieg Emil, Tagel Ernst, Utech Gustav, Viebranz Julius, Völz Erich, Völz Klara, Voss Georg, Weidemann, Zaddach Hermann, Zaddach (Kind). Lista III: Achterberg (Frau), Adam Wilhelm, Albrecht Karl, Arndt Baldur, Asmuß (Frau), Backhaus Wilhelm, Bahr Helene, Balfanz Manfred, Barz Anneliese, Barz Friedchen, Barz Irmgard, Baum (1), Baum (2), Baum (3), Baum (4), Berndt Hermann, Braun (Frau), Braun (Tochter), Braun (Kind), Braun (Kind), Behlke Franz, Behnke (Frau), Behnke (Tante), Beier Friedrich, Bethke, Bey Richard, Biedermann Karl, Blümel (Frau), Blümel (Tochter), Bluhm Heinrich, Boeck Hilde, Bölter Maria, Brämer (Frau), Braun Anna, Bresin Hugo, Brunn Elisabeth, Bublitz, Bublitz (Frau), Buchholz Albert, Bütow Hermann, Bütow (Frau), Bütow Ida, Butzke (Frau des Fritz Butzke), Butzke, Butzke (Frau), Butzke Grete, Butzke Jakob, Butzke (Frau), Butzke Julius, Butzke (Vater von Walter Butzke), Butzke (senior), Christier (Fräulein), Christier (Tante), Christmann Leon, Czilva Hedwig, Czilva (Frau des Lehrers Czilva), Dähn Käthe, Dahm (lub Dahns, wdowa), Denzin (Frau), Dettmann Wilhelm, Dopke, Döhring Ernestine, Dose Martha, Drews (Fräulein), Dubberke Angelika, Dubberke Ilse, Dummer (Tochter von Ernst Dummer), Dummer Karl, Enke Paul, Ernst Albert, Ernst (Frau+10 – Familienhaus), Ernst Gustav, Falck (Mutter von Dir. Falck), Falk Hermann, Fechtner, Fechtner (Frau), Fenner (Frau), Fenner Erika, Fenner Christa, dr Flamme, Flamme (Frau), Frank Franz, Freitag Franz, Freyer, Freyer (Frau), Fröhlich Grete, Fröhlich Grete (geb. Schellin), Frohreich Johann, Galbrecht Berta, Ganz Wilhelm, Gerson Anna, Geske Bertha, Glüden Karl, Gneist Heinrich, Gneist (Frau), Goede Berta, Goldbeck Christa, Goldbeck Irmgard, Goldbeck (Frau), Gongol Leo, Grams Bärbel, Groß Maria, Groß Willi, Gruhlke Wilhelm, Gruhlke (Frau), Gutknecht Otto, Haese (geb. Pachhally), Hafemann, Hafemann (Tochter), Handschug Wilhelm, Handschug (Frau), Handt (Frau), Harmel Ernst, Heller Emil, Henning Rosa, Hermann Christa, Hermann Gertrud, Hermann Margarete, Hintz Luise, Hintze (Frau), Hönmann Wilhelm, Hörnig Karl, Hörning Anna, Hoff Maria, Hoff Siegfried, Holz Gustav, Hoppe Gustav, Hülsberg (Frau), dr Hüttenhein (Landrat), Hüttenhein (Frau), Hutzel Wilhelm, Illig Werner, Izakowski (Frau), Izakowski (Tochter), Izakowski (Kind), Jablowski Paul, Jacob Karl, Jakob, Jakob (Frau), Janke Emil, Janne (Frau), Jennerich (Frau), Jeske Antonia, Jeske (Frau), Jeske (Kind), Jeske (Kind), Joecks Paul, Jordan Willi, Kannenberg Hedwig, Kannenberg (Frau), Karnowsky Edelgard, Karnowski (Frau), Karnowsky (Sohn), Kempin Hilde, Kempin Marie, Kentel Philipp, Kerl (Frau), Kiesow Mathilde, Kiesow (Frau), Klabunde, Klockow Emile, Kloss (lub Kloos) Benno, Klück Lotte, Klück (1 Kind), Klück (2 Kind), Knak Anna, Knoll Wilhelm, Knopf (Frau), Knüppel (geb. Genth) M., Köckeritz Richard, Köhn, Hermann, Koepp Emma, Koltermann Gerhard, Koop Rudolf, Krahl Johanna, Krapthen, Kraus Max, Krause Helene, Krause Hermann, Kretschmann, Krössin Hermann, Krössin (Frau), Krüger (Sohn , Willi Krüger), Krüger (2), Krüger (geb. Kohls) Ida, Krüger (geb. Schmidt), Kuhn Albert, Kuhn (Frau), Kukahn Margarethe, Kurth Karl, Kurth Max, Kutz Mathilde, Laabs Ferdinand, Laabs (Frau), Laabs (Tochter), Landgraf Gertrud, Lange Elisabeth, Leingärtner Johannes, Leingärtner Gerda, Leingärtner Karl, Liebrenz Elisabeth, Luthert (Frau), Luttert Martin, Maas Bertha, Maldag Marie, Maldag (Schwester), Mangelmann Wilhelm, Manke Otto, Manzke Horst, Marquardt Albert, Marquardt Robert, May Bertha, dr Mielke, Mitzlaff Berta, Mitzlaff Edmund, Moldenhauer Wilhelm, Molzahn (Frau), Molzahn (Kind), Moratz Otto, Müller Emil, Müller Karl, Mundt Robert, Naumikat (geb. Dörr), Netzel Otto, Neitzel Anna, Neitzel Friedrich, Neitzel Paul, Niesemann Emil, Noeck (lub Neeck) (Frau), Nüske Reinhard, Nüske (Frau), Ohm, Ohm Brigitte, Ohm Hanna, Ohm Robert, Ohm Werner, Ohm (Frau), Ohm (1 Kind), Ohm (2 Kind), Ohm (3 Kind), dr Oelsen, Padrock, Padrock (Frau), Paetzel, Papenfuß Elisabeth, Papstein Emil, Paris Paul, Pautsch, Pauls (Frau), Peters (1), Peters (2), Petersdorf Marie, Pfahl Hertha, Pieper (Frau), Pieper Albert, Pieper Berta, Pieper, Pieper (Frau), Pieper (Tochter), Pietke (Frau), Pitzke Clara, Pollnow (Frau), Polzin Anna, Polzin Elise, Polzin Martin, Polzin Max, Pomplum Lotte, Porath Georg, Preuß, Priebe Emma, Priebe Wilhelm, Prinz (Frau), Prochnow Anna, Prochnow Fritz (senior), Prochnow (Frau), Prochnow Wilhelm, Puchstein Franz, Puchstein Martha, Pumplun Charlotte, Quandt (Frau), Raatz Marie, Raddant Gustav, Radoll (Frau), Radtke August, Radünz Gustav, Rahmlow (Frau), Rahmlow (Sohn), Rahmlow Wera, Rannow Christel, Rehbein Marie, Reisbach Paul, Reiser Erna, Reiser Irmgard, Reißig Gertrud, Retzlaff (Frau), Retzlaff (Schwester), Retzlaff Rolf, Richter Paul, Riedel Karl, Riemer Eitel, Rose Karl, Rose (Frau), Rothenhagen Franz, Rothenhagen Gustav, Rothenhagen (Frau, geb. Steinhöfel), Rowe, Runge Anna, Rutratz Karl, Scharffer Eduard, Schiefelbein August, Schiefelbein Marie, Schindler Otto, Schläger Ernst Gustav Hermann, Schmidt Karl, Schmidt (Frau), Schmidt (Frau 1), Schmidt Wilhelm, Schröder Auguste, Schröder Emil, Schröder (Fräulein), Struck August, Schülke Otto, Schulz, Schulz (Frau), Schulz (Tochter), Schwahn Otto, Schwan (Vater), Seecker Julius, Seegebarth Friedrich, Seelhoff (Frau), Seelhoff Herta, Seifert Ilse, dr Seifert Kurt, Skibbe (geb. Polzin) Lene, Sloda Andreas, Spitzer, Steckling (Frau), Steinberg Dieter, Steinhorst Erich, Strey Alwine, Struck Albert, Sturm Emil, Suckow Emilie, Teschke Fred, Teßmann Helene, Thiers Anna, Thies Ferdinand, Trapp Albert, Trapp Hermann, Trapp (Frau), Trapp Ottilie, Tscherney (Frau), Uecker Fritz, Utech Wilhelm (senior), Wahl, Waldhauer Alfred, Waldhauer Olga, Weidemann, Werner (Frau), Werner (1 Kind), Werner (2 Kind), Wilke Anna, Will (Frau), Willbrandt Reinhold, Wilm Albert, Witte Paul, Woiwade Lina, Woiwade ( lub Wohlwade) Wilhelm, Wolff Friedrich, Wolfgram (Sohn), Wolfgramm (Frau), Zentz Gustav, Zentz (Frau), Ziemann Hedwig, Zietlow Elise, Zietlow Martha (1), Zietlow Martha(2), Zillmann Wilhelm, Zimdahl Franz, Zimdahl Paul, Zinke Erwin, Zitzke Karl, Zitzke (Frau), Zuleger Rudolf.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Siegfried Hannemann: Der Kreis Regenwalde in Pommern,Melle, 2009, s.21
  2. Liczbę ofiar podano wg prac: Walter Nemitz, Fritz Wilke, Dietrich Dähn: Labes – Unsere liebe Heimatstadt. Heimatfreunde der Kreisstadt Labes in Pommern, T I, II, III, 1971, 1979, 1983.
  3. Monitor Polski, 1946, nr 44, poz. 85, M.P. z 1946 r. nr 44, poz. 85
  4. Kronika Powiatowa Zbigniew Harbuz
  5. Schlosshagenburg
  6. artfact
  7. findartinfo
  8. Polska niezwykła
  9. lobez-wzgorze-rolanda [1].
  10. Szablon:Inflacja
  11. labuz.art
  12. film portal
  13. "Ehrenmal der Kreisstadt Labes in Pommern", Druck und Verlag A. Straube und Sohn, Labes, 1926, Nachdruck 1970 durch den Heimatbuchausschuß der Kreisstadt Labes
  14. a b Kronika Powiatowa, Zbigniew Harbuz
  15. GenWiki [2].
  16. Ulica Adolfa Hitlera w Łobzie na kartce pocztowej
  17. Łobez ulica A. Hitlera
  18. Fritz Wilke, Walter Nemitz (Bearb.): Labes – Unsere liebe Heimatstadt. Heimatfreunde der Kreisstadt Labes in Pommern, Bünningstedt, Hamburg, Lübeck, Hannover, Ratzeburg 1971, s. 94.
  19. Kazimierz Chojnacki, NEKROPOLIE I POMNIKI PAMIĘCI W POWIECIE ŁOBESKIM POWSTAŁE PRZED 1945 ROKIEM,s.8, Łobez, Biblioteka Publiczna
  20. Rejestr zabytków [dostęp:02.03.2016]
  21. Wyścig Rowerów Terenowych Wokół Wzgórza Rolanda, [dostęp:02.03.2017]
  22. Forum Regionalne: Odbudują Wzgórze Rolanda? Nr 28 (60) 5.08.2016 [3], [dostęp:02.03.2017]
  23. Rewitalizacja, [dostęp: 02.03.2017]
  24. Powiat Łobeski, Smoki 2007, Lapidarium, [Dostęp: 2018-06-23]
  25. Westernpomerania, {Dostęp: 2018-06-23]
  26. Siegfried Hannemann, Gefallene und Vermißte der Stadt Labes, Łobez, 2018.
  27. Zbigniew Harbuz, Kronika powiatowa, rok 1993, Biblioteka Publiczna w Łobzie
  28. ZS Łobez Liceum , [Dostęp: 28.06.2018]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]