Przejdź do zawartości

Lądownik

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Viking2
Łuna 9
Surveyor 3
Philae
Apollo 11
lądownik łazika Opportunity
Wenera
Przykłady lądowników. Od lewej u góry, zgodnie z ruchem wskazówek zegara: lądownik Viking 2 na powierzchni Marsa; model sondy Łuna 9; Philae w trakcie lądowania na komecie 67P/Czuriumow-Gierasimienko; lądownik łazika Opportunity na Marsie; artystyczna wizja lądownika programu Wenera na Wenus; moduł księżycowy misji Apollo 11; lądownik Surveyor 3 sfotografowany na powierzchni Księżyca przez astronautę misji Apollo 12, Alana Beana.

Lądownik – statek kosmiczny przeznaczony do zniżania, a następnie do kontrolowanego osadzenia na powierzchni ciała niebieskiego innego niż Ziemia[1]. W przeciwieństwie do impaktorów, które dokonują uderzenia w powierzchnię skutkującego uszkodzeniem lub zniszczeniem całego statku[1], lądownik realizuje lądowanie, po którym pozostaje w pełni funkcjonalny[1].

W przypadku obiektów posiadających atmosferę faza lądowania następuje po wejściu w atmosferę[2]. Lądowniki tego typu mogą wykorzystywać spadochrony w celu redukcji prędkości do wartości zapewniających bezpieczne osiągnięcie prędkości końcowej[2]. Niektóre konstrukcje uruchamiają tuż przed kontaktem z powierzchnią silniki w celu zmniejszenia prędkości opadania[3]. Lądowanie może być realizowane poprzez kontrolowane zejście i osadzenie na powierzchni, z możliwością zastosowania mechanizmów kotwiących, przykładowo takich jak na lądowniku Philae, lądując na obiektach o bardzo niskiej grawitacji[4]. W niektórych misjach takich jak Łuna 9 oraz Mars Pathfinder wykorzystano nadmuchiwane poduszki powietrzne, które amortyzowały uderzenie w powierzchnię[3][5][6][7].

Lądowniki oraz impaktory zostały wykorzystane w badaniach szeregu ciał Układu Słonecznego, w tym Księżyca, Wenus, Marsa i Merkurego, księżyca Saturna: Tytana, a także szeregu planetoid i komet.

Misje lądowników

[edytuj | edytuj kod]

Księżyc

[edytuj | edytuj kod]

Począwszy od misji sondy Łuna 2 w 1959 roku, pierwsze statki kosmiczne, które dotarły do powierzchni Księżyca, były impaktorami, a nie lądownikami[8]. Należały one do radzieckiego programu Łuna oraz amerykańskiego programu Ranger[9][10].

W 1966 roku radziecka sonda Łuna 9 stała się pierwszym statkiem kosmicznym, który dokonał lądowania na powierzchni Księżyca i przesłał na Ziemię zdjęcia z powierzchni Księżyca[11][12]. Amerykański program Surveyor został zaprojektowany w celu określenia, gdzie przyszłe misje programu Apollo mogłyby bezpiecznie wylądować[13]. Wymagało to użycia lądowników zdolnych pobierać próbki regolitu i określać grubość księżycowego pyłu, która przed misjami Surveyor pozostawała nieznana[13][10].

Załogowe misje Apollo, a także radzieckie bezzałogowe lądowniki oraz łunochody wykorzystywały silniki do realizacji lądowania astronautów, oraz łazików na powierzchni Księżyca[14].

Chińska misja Chang’e 3 wraz z łazikiem Yutu wylądowała 14 grudnia 2013 roku. W 2019 roku misja Chang’e 4 jako pierwsza pomyślnie osadziła łazik Yutu-2 po niewidocznej stronie Księżyca[15]. Misje Chang’e 5 oraz Chang’e 6 zaprojektowano jako misje transportujące księżycowe próbki na Ziemię, przy czym obie zakończyły się sukcesem w 2020 oraz 2024 roku[16].

6 września 2019 roku indyjski lądownik Vikram z misji Chandrayaan-2 podjął próbę lądowania w rejonie południowego bieguna Księżyca[17]. Z powodu usterki oprogramowania utracono łączność tuż przed lądowaniem, co doprowadziło do rozbicia się lądownika[17][18]. Cztery lata później, 23 sierpnia 2023 roku, lądownik Vikram w ramach misji Chandrayaan-3 pomyślnie osiadł w pobliżu krateru Manzinus U, stając się pierwszym lądownikiem, który dokonał lądowania w rejonie południowego bieguna Księżyca[19][20].

19 stycznia 2024 roku Japonia stała się piątym państwem, które zrealizowało udane lądowanie na powierzchni Księżyca za pomocą lądownika SLIM[21].

22 lutego 2024 roku prywatny lądownik Odysseus firmy Intuitive Machines pomyślnie wylądował na powierzchni Księżyca jako pierwszy prywatnie sfinansowany lądownik[22][23].

3 maja 2024 roku Chińska Republika Ludowa przeprowadziła misję Chang’e 6, która dokonała pierwszego w historii transportu księżycowych próbek na Ziemię z Basenu Apollo znajdującego się po niewidocznej stronie Księżyca[24]. Lądownik przetransportował na powierzchnię Księżyca łazik Jinchan do prowadzenia badań spektroskopowych powierzchni Księżyca[25].

Wenus

[edytuj | edytuj kod]

Radziecki program Wenera obejmował szereg lądowników, z których część została zniszczona podczas zniżania, a inne pomyślnie wylądowały na powierzchni Wenus[26]. Wenera 3 była pierwszym impaktorem na Wenus[27], a Wenera 7 była pierwszym lądownikiem, który dokonał lądowania na powierzchni Wenus w 1970 roku[27].

W 1985 roku w ramach programu Wega rozmieszczono dwa balony w atmosferze Wenus[28].

Mars

[edytuj | edytuj kod]

Pierwszą misją planowaną jako impaktor na Marsie była radziecka sonda Mars 1960A[29]. W 1971 roku lądownik sondy Mars 3 jako pierwszy dokonał lądowania na powierzchni Marsa, jednak utracono łączność z lądownikiem w mniej niż minutę po wylądowaniu[30]. Misje Mars 2, Mars 5 i Mars 6 zakończyły się niepowodzeniem[31].

Planowane radzieckie misje Marsokhod oraz transportu próbek powierzchniowych Marsa na Ziemię z pomocą sond Mars 5NM i Mars 5M nie zostały zrealizowane z powodu problemów technicznych i opóźnień związanych z produkcją rakiety N1[32][33].

Amerykańskie misje Viking 1 i Viking 2, wysłane w 1975 roku[34][35], obejmowały orbitery oraz lądowniki, które wylądowały odpowiednio w lipcu i wrześniu 1976 roku. Były to pierwsze w pełni udane lądowania na Marsie[36], a ich misje zakończono w 1983 roku[37]. W 1996 roku misja Mars Pathfinder dostarczyła na powierzchnię Marsa pierwszy działający łazik Sojourner[38], a w 1999 roku utracono łączność z lądownikiem Mars Polar Lander podczas manewru zniżania[39].

Lądownik Beagle 2 należący do Europejskiej Agencji Kosmicznej oddzielił się poprawnie od orbitera Mars Express, lecz nigdy nie nawiązał łączności po planowanym lądowaniu w 2003 roku[40].

W 2004 roku na powierzchni Marsa wylądowały dwa amerykańskie łaziki Spirit i Opportunity[41], wykorzystując kombinację spadochronów i poduszek powietrznych[42]. Zakończenie misji Spirit nastąpiło w 2010 roku[43], a Opportunity w 2019 roku[44]. W 2008 roku lądownik Phoenix zrealizował lądowanie w rejonie Vastitas Borealis, używając spadochronu i silników hamujących[45]. Misja Mars Science Laboratory dostarczyła na powierzchnię Marsa łazik Curiosity do krateru Gale'a[46][47].

Chińska misja Tianwen-1 z 2020 roku obejmowała orbiter, lądownik oraz łazik Zhurong, który wylądował 14 maja 2021 roku[48][49].

Księżyce Marsa

[edytuj | edytuj kod]

Wiele sond wykonało zdjęcia Fobosa i Deimosa, jednak niewiele misji planowano jako lądowniki. W 1988 roku wysłano dwie sondy programu Fobos, lecz w 1989 roku nie doszło do lądowania z powodu awarii systemów pokładowych[50]. Rosyjska misja Fobos-Grunt z 2011 roku miała dostarczyć próbki powierzchniowe z Fobosa na Ziemię, lecz nie opuściła nigdy orbity okołoziemskiej[51][52].

Tytan

[edytuj | edytuj kod]

Lądownik Huygens, wysłana na Tytana przez sondę Cassini, został zaprojektowany do przetrwania lądowania zarówno na powierzchni, jak i na powierzchni ciekłego metanu[53][54]. Lądownik działał ponad dwie godziny po lądowaniu w 2005 roku[55][56]. Było to pierwsze i jak dotąd jedyne lądowanie na księżycu planety innej niż Ziemia[57][58].

Komety i asteroidy

[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze lądowanie na małym asteroidzie wykonała w 2001 roku sonda NEAR Shoemaker na asteroidzie 433 Eros, mimo że nie została zaprojektowana do lądowania[59][60].

Japońska sonda Hayabusa kilkukrotnie próbowała lądować na asteroidzie Itokawa, ostatecznie dostarczając na Ziemię pierwsze próbki z asteroidy w 2010 roku[61][62].

Sonda Rosetta umieściła 12 listopada 2014 roku lądownik Philae na komecie 67P/Czuriumow-Gierasimienko[63].

Hayabusa 2 dostarczyła na asteroidę Ryugu zestaw lądowników oraz impaktor SCI, a następnie zwróciła próbki na Ziemię[64].

Merkury

[edytuj | edytuj kod]

Misja Europejskiej Agencji Kosmicznej BepiColombo pierwotnie obejmowała lądownik Mercury Surface Element o masie 7 kilogramów, wyposażony w aparaturę sejsmiczną, magnetometr i mikro łazik[65]. Projekt lądownika anulowano w 2003 roku z powodów finansowych[66].

Zobacz też

[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

[edytuj | edytuj kod]
  1. ↑ a b c Chapter 9: Spacecraft Classification - NASA Science [online], 20 lipca 2023 [dostęp 2025-11-30] (ang.).
  2. ↑ a b How We Land on Mars - NASA Science [online], 6 sierpnia 2024 [dostęp 2025-11-30] (ang.).
  3. ↑ a b Greg R. Gillis-Smith, Mars pathfinder lander deployment mechanisms, „30th Aerospace Mechanisms Symposium”, 1 maja 1996 [dostęp 2025-11-30] (ang.).
  4. ↑ Greg Wilburn, Erik Asphaug, Jekan Thangavelautham, A Milli-Newton Propulsion System for the Asteroid Mobile Imager and Geologic Observer (AMIGO), arXiv, 31 grudnia 2018, DOI: 10.48550/arXiv.1812.11662 [dostęp 2025-11-30].
  5. ↑ Mars Pathfinder - NASA Science [online], 20 grudnia 2017 [dostęp 2025-11-30] (ang.).
  6. ↑ Krzysztof Kanawka, Piętnaście lat od lądowania misji Mars Pathfinder [online], 30 listopada 2025 [dostęp 2025-11-30].
  7. ↑ Elizabeth Howell, Luna 9: 1st Soft Landing on the Moon [online], Space, 22 grudnia 2016 [dostęp 2025-11-30] (ang.).
  8. ↑ 60 Years Ago: Luna 2 Makes Impact in Moon Race - NASA [online], 12 września 2019 [dostęp 2025-11-30] (ang.).
  9. ↑ NASA Facts: Rangers and Surveyors to the Moon - NASA Science [online], 12 lutego 2019 [dostęp 2025-11-30] (ang.).
  10. ↑ a b Lunar Ranger and Surveyor Programs - NASA Science [online], 11 września 2023 [dostęp 2025-11-30] (ang.).
  11. ↑ Elizabeth Howell, Luna 9: 1st Soft Landing on the Moon [online], Space, 22 grudnia 2016 [dostęp 2025-11-30] (ang.).
  12. ↑ Luna 9: Lunar Landing – For All Moonkind Moon Registry [online] [dostęp 2025-11-30] (ang.).
  13. ↑ a b Surveyor 1 - NASA Science [online], 27 grudnia 2017 [dostęp 2025-11-30] (ang.).
  14. ↑ The Apollo Program (1963 - 1972) [online], nssdc.gsfc.nasa.gov [dostęp 2025-11-30] [zarchiwizowane z adresu 2025-08-10].
  15. ↑ Chris Bergin, China lands Chang'e-4 mission on the far side of the Moon [online], NASASpaceFlight.com, 3 stycznia 2019 [dostęp 2025-11-30] (ang.).
  16. ↑ Future Chinese Lunar Missions [online], nssdc.gsfc.nasa.gov [dostęp 2025-11-30] [zarchiwizowane z adresu 2020-04-01].
  17. ↑ a b Vikram lander located on lunar surface, wasn't a soft landing: Isro, „The Times of India”, 8 września 2019, ISSN 0971-8257 [dostęp 2025-11-30].
  18. ↑ Neel V. Patelarchive, India has found its Vikram lander after it crashed into the moon’s surface [online], MIT Technology Review [dostęp 2025-11-30] (ang.).
  19. ↑ Andrew Jones, Chandrayaan-3: India becomes fourth country to land on the moon, „SpaceNews”, 23 sierpnia 2023 [dostęp 2025-11-30] (ang.).
  20. ↑ India First to Land Near Moon South Pole After Russia Fails, „Bloomberg.com” [dostęp 2025-11-30] [zarchiwizowane z adresu 2025-09-05] (ang.).
  21. ↑ Robert Lea, 'We proved that you can land wherever you want.' Japan's SLIM moon probe nailed precise lunar landing, JAXA says [online], Space, 25 stycznia 2024 [dostęp 2025-11-30] (ang.).
  22. ↑ Mike Wall, SpaceX gearing up to launch Intuitive Machines private moon lander in February [online], Space, 31 stycznia 2024 [dostęp 2025-11-30] (ang.).
  23. ↑ Emilia David, Odysseus achieves the first US Moon landing since 1972 [online], The Verge, 22 lutego 2024 [dostęp 2025-11-30] (ang.).
  24. ↑ Andrew Jones, China’s Chang’e-6 probe arrives at spaceport for first-ever lunar far side sample mission [online], spacenews.com, 10 stycznia 2024 [dostęp 2025-11-30] (ang.).
  25. ↑ Andrew Jones, China’s Chang’e-6 is carrying a surprise rover to the moon [online], spacenews.com, 6 maja 2024 [dostęp 2025-11-30] (ang.).
  26. ↑ Elizabeth Howell, Here's every successful Venus mission humanity has ever launched [online], Space, 18 września 2020 [dostęp 2025-11-30] (ang.).
  27. ↑ a b Every mission to Venus ever [online], The Planetary Society [dostęp 2025-11-30] (ang.).
  28. ↑ The First Flight On Another World Wasn’t on Mars. It Was on Venus, 36 Years Ago [online], Smithsonian Magazine [dostęp 2025-11-30] (ang.).
  29. ↑ Roger D. Launius, A Chronology of Mars Exploration [online], NASA, 4 lipca 1997 [dostęp 2025-11-30] (ang.).
  30. ↑ Andrea Thompson, Mars: The Spacecraft Graveyard [online], Space, 26 kwietnia 2016 [dostęp 2025-11-30] (ang.).
  31. ↑ Tariq Malik, Space com Staff, The best (and worst) Mars landings of all time [online], Space, 11 lutego 2021 [dostęp 2025-11-30] (ang.).
  32. ↑ DLB Lunokhod 1 [online], www.astronautix.com [dostęp 2025-11-30].
  33. ↑ Советский грунт с Марса [online], www.novosti-kosmonavtiki.ru [dostęp 2025-11-30] [zarchiwizowane z adresu 2012-03-04] (ros.).
  34. ↑ Viking 1 - NASA Science [online], 6 grudnia 2017 [dostęp 2025-11-30] (ang.).
  35. ↑ Viking 2 - NASA Science [online], 6 grudnia 2017 [dostęp 2025-11-30] (ang.).
  36. ↑ Elisa Neckar, July 20, 1976: Viking 1 lands on Mars [online], Astronomy Magazine, 20 lipca 2025 [dostęp 2025-11-30] (ang.).
  37. ↑ Viking 1 and 2, NASA’s first Mars landers [online], The Planetary Society [dostęp 2025-11-30] (ang.).
  38. ↑ A Brief History of Mars Missions [online], Space, 1 marca 2022 [dostęp 2025-11-30] (ang.).
  39. ↑ Mars Global Surveyor MOC2-1253 Release [online], www.msss.com [dostęp 2025-11-30].
  40. ↑ Stuart Clark, Beagle 2 spacecraft found intact on surface of Mars after 11 years, „The Guardian”, 17 stycznia 2015, ISSN 0261-3077 [dostęp 2025-11-30] (ang.).
  41. ↑ Na podbój Marsa [online], www.urania.edu.pl [dostęp 2025-11-30].
  42. ↑ 25 Years of Continuous Robotic Mars Exploration – From Pathfinder to Perseverance - NASA [online], 13 września 2022 [dostęp 2025-11-30] (ang.).
  43. ↑ John L. Callas, Mars Exploration Rover Spirit End of Mission Report [online], 1 grudnia 2015 [dostęp 2025-11-30] (ang.).
  44. ↑ NASA's Opportunity Rover Mission on Mars Comes to End - NASA Science [online], 13 lutego 2019 [dostęp 2025-11-30] (ang.).
  45. ↑ 15 Years Ago: Phoenix Mars Lander Launches to the Red Planet - NASA [online], 4 sierpnia 2022 [dostęp 2025-11-30] (ang.).
  46. ↑ Amy Shira Teitel, Sky Crane - how to land Curiosity on the surface of Mars [online], Scientific American [dostęp 2025-11-30] (ang.).
  47. ↑ Curiosity Celebrates 10 Years on Mars - NASA [online], 8 sierpnia 2022 [dostęp 2025-11-30] (ang.).
  48. ↑ Tianwen-1 and Zhurong, China's Mars orbiter and rover [online], The Planetary Society [dostęp 2025-11-30] (ang.).
  49. ↑ Andrew Jones, China's Zhurong Mars rover touches down on the red planet [online], National Geographic, 30 listopada 2025 [dostęp 2025-11-30] (ang.).
  50. ↑ Fobos 1, 2 [online], Gunter's Space Page [dostęp 2025-11-30] (ang.).
  51. ↑ Nieudana misja sondy Fobos-Grunt [online], www.urania.edu.pl [dostęp 2025-11-30].
  52. ↑ Fobos-Grunt [online], Gunter's Space Page [dostęp 2025-11-30] (ang.).
  53. ↑ Mark Peplow, Achim Schneider, Huygens finds solid ground on Titan, „Nature”, 2005, DOI: 10.1038/news050117-1, ISSN 0028-0836 [dostęp 2025-11-30] (ang.).
  54. ↑ Huygens Lands In Titanian Mud [online], ScienceDaily [dostęp 2025-11-30] (ang.).
  55. ↑ ESA Science & Technology - Titan Surface Landing [online], sci.esa.int [dostęp 2025-11-30].
  56. ↑ Huygens Probe - NASA Science [online], 21 sierpnia 2018 [dostęp 2025-11-30] (ang.).
  57. ↑ Huygens - NASA Science [online], 8 grudnia 2017 [dostęp 2025-11-30] (ang.).
  58. ↑ Huygens landing on Titan: fifth anniversary [online], www.esa.int [dostęp 2025-11-30] (ang.).
  59. ↑ Marcin Marszałek, Sonda NEAR-Shoemaker spróbuje wylądować na Erosie, „AstroNET – Polski Portal Astronomiczny – AstroNET to jeden z pierwszych astronomicznych portali w Polsce. Znajdziesz u nas artykuły popularnonaukowe, cotygodniowy przegląd nocnego nieba, kosmiczny kalendarz i wiele więcej!”, 11 lutego 2001 [dostęp 2025-11-30] [zarchiwizowane z adresu 2025-08-08].
  60. ↑ NEAR X-ray/Gamma-ray Spectrometer (XRS-GRS) [online], NASA [dostęp 2025-11-30] [zarchiwizowane z adresu 2025-03-27] (ang.).
  61. ↑ Hayabusa - NASA Science [online], 8 grudnia 2017 [dostęp 2025-11-30] (ang.).
  62. ↑ HAYABUSA | Spacecraft | ISAS [online], www.isas.jaxa.jp [dostęp 2025-11-30] (ang.).
  63. ↑ Harald Krüger i inni, Dust Impact Monitor (SESAME-DIM) Measurements at Comet 67P/Churyumov-Gerasimenko, arXiv, 6 października 2015, DOI: 10.48550/arXiv.1510.01563 [dostęp 2025-11-30].
  64. ↑ Hayabusa2 - NASA Science [online], 4 grudnia 2017 [dostęp 2025-11-30] (ang.).
  65. ↑ Ben Evans, The BepiColombo mission will image Mercury like never before [online], Astronomy Magazine, 18 października 2018 [dostęp 2025-11-30] (ang.).
  66. ↑ ESA’s Report to the 35th COSPAR Meeting [online], Europejska Agencja Kosmiczna, lipiec 2004, s. 97 [dostęp 2025-11-30] (ang.).
Źródło: „https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Lądownik&oldid=78186897”