Noce i dnie (powieść)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Noce i dnie
Autor Maria Dąbrowska
Typ utworu powieść realistyczna
Wydanie oryginalne
Miejsce wydania Warszawa
Język polski
Data wydania 1931–1934
Wydawca Jakub Mortkowicz

Noce i dniepowieść Marii Dąbrowskiej wydana w latach 1931–1934 w Warszawie w wydawnictwie Jakuba Mortkowicza: tom 1 Bogumił i Barbara (1931, na stronie tytułowej 1932), tom 2 Wieczne zmartwienie (1932), tom 3 (część 1 i 2) Miłość (1933), tom 4 (część 1 i 2) Wiatr w oczy (1934).

Powieść Noce i dnie w zgodnej ocenie krytyków literatury uważana jest za najlepszą powieść epicką w dwudziestoleciu międzywojennym[1]. Za powieść tę Dąbrowska była nominowana do Nagrody Nobla w dziedzinie literatury w 1939, 1957, 1959 i 1960[2].

Powieść przedstawia dzieje kilku pokoleń rodziny szlacheckiej Niechciców (Bogumił Niechcic i Barbara z Ostrzeńskich Niechcicowa) na tle doniosłych przeobrażeń społecznych i politycznych w podwójnej perspektywie: historycznej i egzystencjalnej.

Geneza utworu[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze przymiarki do napisania powieści Maria Dąbrowska rozpoczęła w drugiej połowie lat 20. XX wieku. Początkowe wersje pierwszych tomów dzieła ukazały się w czasopismach jeszcze pod innymi tytułami. Najpierw w latach 1928-29 w „Kobiecie Współczesnej” pod tytułem Domowe progi. Autorka potem zmieniła tytuł, który, jej zdaniem, zawężał temat do toczącego się w domu Niechciców życia rodzinnego. Podczas dalszej pracy nad powieścią na pierwszy plan wysunęła się postać Barbary, toteż Dąbrowska uznała, że tytułem lepiej oddającym treść będą Kłopoty pani Barbary, który to fragment ukazał się w 1929 r. w „Gazecie Zachodniej”. Wkrótce jednak zrezygnowała i z tej koncepcji, przyjmując wersję ostateczną i tytułując pierwszy tom imionami pary głównych bohaterów epopei. Jak napisała potem w swym szkicu o Nocach i dniach, jednym z podstawowych problemów w powieści była dla niej kwestia współżycia reprezentantów dwóch całkowicie odmiennych postaw życiowych. Pierwszą, „współbrzmiącą z życiem”, czynną i otwartą, reprezentować miał Bogumił, drugą, pełną niepokoju, „nieharmonizującą z życiem i zamkniętą” – Barbara[3]. Przez kilka następnych lat autorka dokonywała licznych przeróbek, zmieniła np. liczbę dzieci Niechciców, z pięciorga na troje, wreszcie w latach 1931-34 powieść została wydana pod obecnie znanym tytułem.

Kompozycja i konstrukcja powieści[edytuj | edytuj kod]

Czas i miejsce akcji[edytuj | edytuj kod]

Akcja Nocy i dni rozgrywa się w Kaliszu, w powieści nazwanym Kalińcem[4], i w Kaliskiem w latach 1863–1914, od powstania styczniowego do wybuchu I wojny światowej.

Kompozycja powieści[edytuj | edytuj kod]

Noce i dnie łączą trzy plany obserwacyjne:

  1. plan powieści obyczajowej, o życiu rodzinnym i perypetiach małżeństwa Niechciców, pracujących w trudzie i wychowujących dzieci. Czytelnik obserwuje dzieje dwóch pokoleń rodziny Bogumiła i Barbary oraz ich krewnych, znajomych, służby i pracowników. Zbiegiem powieści zjawiają się nowe postacie, a punkt obserwacyjny przenosi się do nowych miejsc. Ten plan powieści jest najbogatszy i zapewnia powieści rangę dzieła wybitnego.
  2. plan powieści społecznej, utworu mówiącego o przemianach środowiska pokazanego na tle historii narodowej. Początkiem wydarzeń jest powstanie styczniowe, a po jego klęsce upadek prestiżu szlachty i wyłanianie się nowej warstwy społecznej – inteligencji. Procesy te zamyka w powieści wybuch I wojny światowej.
  3. plan egzystencjalny, scalający wszystkie elementy powieści w spójną filozofię autorki. To ujęcie życia pojedynczych ludzi w perspektywie bytu człowieka, jego trwałości i zmienności wobec cyklu przyrody. Widać tu świat wartości, któremu hołduje Maria Dąbrowska, człowieczeństwo jako ład duchowy, postawę łączącą człowieka z ogólnymi prawami istnienia[5].

Bohaterowie[edytuj | edytuj kod]

  • Bogumił Niechcic – syn Michała Niechcica i Florentyny Klickiej, wywodzący się ze zubożałej rodziny ziemiańskiej. Uczestnik powstania styczniowego, w którym nieomal nie zginął. Ekstrawertyk, realista, człowiek pogodny i życzliwy dla ludzi. Miłośnik wsi, sens życia widzi w ciężkiej pracy.
  • Barbara Ostrzeńska−Niechcic – córka Adama Ostrzeńskiego i Jadwigi Jaraczewskiej oraz żona Bogumiła. Charakterologicznie jego przeciwieństwo - introwertyczka, idealistka i marzycielka, obawiająca się otaczającego świata. Życie na wsi ją rozczarowuje więc żyje marzeniami i wspomnieniami. Najmłodsza z sześciorga dzieci Ostrzeńskich.
  • Agnieszka Niechcic – najstarsza córka Bogumiła i Barbary, inteligentna i ambitna indywidualistka. Po ukończeniu szkół wyjeżdża na studia do Szwajcarii, gdzie poznaje swego męża.
  • Emilia Niechcic – młodsza córka Bogumiła i Barbary, ładna i wrażliwa, jednak niesamodzielna i mało zdolna. Marzy o dobrym zamążpójściu.
  • Piotr Niechcic – pierwszy syn Bogumiła i Barbary, umiera jako 4–letni chłopiec.
  • Tomasz Niechcic – drugi syn Bogumiła i Barbary, chłopiec nieznośny, sprawia rodzicom wiele kłopotów wychowawczych, mimo to oczko w głowie Barbary. Wyrasta na hazardzistę i pijaka.
  • Jadwiga Jaraczewska−Ostrzeńska – matka Barbary, dumna, zapobiegliwa i rozsądna, wyszła za mąż pod przymusem, choć kochała innego; małżeństwo obfitowało w dramatyczne zwroty, a mąż często ją zdradzał, mimo to pozostała mu wierna. Jako wdowa prowadziła pensję dla chłopców i mimo ubóstwa wykształciła czworo dzieci. Na starość zamieszkała z Barbarą i Bogumiłem.
  • Daniel Ostrzeński – najstarszy brat Barbary, nauczyciel przedmiotów przyrodniczych. Uczestnik powstania styczniowego.
  • Michalina Poleska−Ostrzeńska – żona Daniela, przyjaciółka Barbary, pochodząca z rodziny ziemiańskiej. Osoba energiczna, dobra organizatorka, prowadzi bujne życie kulturalne i towarzyskie.
  • Teresa Ostrzeńska−Kociełło – siostra Barbary, pełna uroku, wesoła, dobra i sympatyczna.
  • Lucjan Kociełło – mąż Teresy, szwagier Barbary, Litwin, przystojny, wesoły i towarzyski. Urzędnik i człowiek interesu.
  • Józef Toliboski – pierwsza miłość Barbary, prawnik. Łamie serce Barbary żeniąc się dla pieniędzy.

Inne postacie: Stefania Holszańska, Jan Łada, Zenobia Ładzina, Janusz Ostrzeński, Anzelm Ostrzeński, rejent Wacław Holszański, Wojciech Krępski, Włodzimierz Daleniecki, Leon Woynarowski, Ksawunia Woynarowska, Roman Katelba, Celina Mroczkówna.

Adaptacje filmowe[edytuj | edytuj kod]

Na podstawie powieści powstał film fabularny Noce i dnie (1975) oraz serial telewizyjny Noce i dnie (1978).

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Czesław Miłosz: Historia literatury polskiej do roku 1939. Kraków: Społeczny Instytut Wydawniczy „Znak”, 1993, s. 481–482. ISBN 83-7006-424-8.
  2. nobelprize.org: Nomination for Nobel Prize in Literature: Maria Dąbrowska (ang.). W: Nomination Database [on-line]. Nobel Media AB 2014. [dostęp 04-02-2016].
  3. Izabella Kaluta. [czashum.hist.pl/media//files/Teksty_Drugie_teoria_literatury_krytyka_interpretacja/Teksty_Drugie_teoria_literatury_krytyka_interpretacja-r1995-t-n3_4_(33_34)/Teksty_Drugie_teoria_literatury_krytyka_interpretacja-r1995-t-n3_4_(33_34)-s158-173/Teksty_Drugie_teoria_literatury_krytyka_interpretacja-r1995-t-n3_4_(33_34)-s158-173.pdf Róża i Barbara]. „Teksty Drugie : teoria literatury, krytyka, interpretacja”. 3/4 (33/34), s. 163, 1995. 
  4. Halina Sutarzewicz: Asnyk, Konopnicka i Dąbrowska w Kaliszu. Warszawa: Wydawnictwo „Sport i Turystyka”, 1977, s. 77–78.
  5. Włodzimierz Maciąg: Maria Dąbrowska. W: Włodzimierz Maciąg (red.): Autorzy naszych lektur. Wyd. IV. Wrocław: Ossolineum, 1987, s. 178-181. ISBN 83-04-01910-8. (pol.)

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Literatura polska. Przewodnik encyklopedyczny. Tom 1.. Warszawa: PWN, 1984. ISBN 83-01-05368-2.