Podmiot (filozofia)
Podmiot – (łac. subiectum) byt, który doświadcza, poznaje, działa, wchodząc w relacje z innym podmiotem lub przedmiotem.
Filozofia współczesna
[edytuj | edytuj kod]Podmiot poznający
[edytuj | edytuj kod]W epistemologii podmiot poznający (doświadczający) przeciwstawiany jest przedmiotowi poznawanemu (doświadczanemu). To, co jest poznawane nazywa się przedmiotem poznania[1].
Zakłada się często jedność i ciągłość doświadczenia podmiotu[2]. Poznanie powiązane ze szczególnymi cechami podmiotu jest poznaniem subiektywnym (poznanie zrelatywizowane podmiotowo)[3]. Subiektywność określana jest jako rzeczywistość podmiotowa, dostępna tylko samemu podmiotowi[3]. W introspekcji podmiot może sam siebie (swoją subiektywność) czynić przedmiotem poznania[4].
Terminami bliskoznacznymi (czasami używanymi jako synonimy) są: ja (ang. I), jaźń (ang. self), ego[5].
Podmiot działający
[edytuj | edytuj kod]W filozofii praktycznej (psychologii filozoficznej, antropologii, etyce i filozofii politycznej) podmiot jest wyposażany w zdolność działania (sprawczość czy "podmiotowość sprawczą")[4] i określany jest jako podmiot działający lub agent. Kwestią filozoficznie sporną jest w jaki sposób (i czy w ogóle) można podmiotom przypisywać sprawczość[5].
Dyskutowana jest podmiotowość i sprawczość zbiorowości (podmioty zbiorowe), instytucji (podmioty instytucjonalne), zwierzętom, sztucznej inteligencji czy innym bytom (podmioty nie-ludzkie)[6].
Podmiot w logice
[edytuj | edytuj kod]W zupełnie innym znaczeniu termin ten używany jest w logice i semiotyce (podmiot logiczny). Oznacza on pewną funkcję zdaniową i odróżniany jest od predykatu[7][5].
Znaczenie historyczne
[edytuj | edytuj kod]Współczesne znaczenie termin podmiot (a właściwie łac. subiectum) uzyskał w filozofii nowożytnej. Aż do XVIII w. "subiectum" było pojęciem używanym zamiennie do substancji, a więc oznaczało coś, co jest nosicielem czegoś, lub coś, co w czymś tkwi[1]. Tomasz z Akwinu używał pojęcia podmiotu wiedzy (subiectum scientiae) na oznaczenie tego, co nauka bada (zakres przedmiotu nauki)[1]. Było to więc znaczenie zasadniczo odmienne od późnonowożytnego podmiotu poznania[8].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b c Podsiad 2001 ↓, s. 629.
- ↑ Blackburn 2004 ↓, s. 177.
- ↑ a b Podsiad 2001 ↓, s. 837.
- ↑ a b Podsiad 2001 ↓, s. 630.
- ↑ a b c Blackburn 2004 ↓, s. 296.
- ↑ A. Moltchanova, Agency, Collective, [w:] D.K. Chatterjee (red.), Encyclopedia of Global Justice, Dordrecht: Springer, 2011., Marek Błaszczyk, Spór o humanistykę nieantropocentryczną, „Przegląd Filozoficzny - Nowa Seria”, 119 (3), 2021, s. 117.
- ↑ Newton Garver, Subject and Predicate, [w:] Donald M. Borchert (red.), Encyclopedia of Philosophy, t. 9, 2006, s. 285-290.
- ↑ Podsiad 2001 ↓, s. 629-630.
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Simon Blackburn, Oksfordzki słownik filozoficzny, Warszawa: Książka i Wiedza, 2004.
- Antoni Podsiad, Słownik terminów i pojęć filozoficznych, Warszawa: PAX, 2001.