Proswita

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Proswita, Proświta (ukr. Товариство «Просвіта») – ukraińska organizacja społeczno-oświatowa, założona we Lwowie w 1868.

Pałac Lubomirskich przy Rynku we Lwowie. Od 1895 własność i siedziba Proswity
Leżajsk-dawny budynek towarzystwa
Pomnik Proswity we Lwowie

Cele działalności[edytuj]

Historia[edytuj]

Od 1864 działacze narodowi: Ołeksa Toronśkyj, Mychajło Osadcja, Ołeksandr Iskryćkyj, Kłymkowycz, próbowali wprowadzać w wydawnictwach Matycy Hałycko-Ruskiej czysto ludową mowę i pisownię fonetyczną. Ponieważ nie udało im tego dokonać (wskutek oporu moskalofili), zdecydowali się utworzyć własną organizację.

Komitet założycielski „Proswity” powstał na początku 1868, utworzony głównie przez ukraińskich działaczy studenckich. Działali w nim między innymi: Anatol Wachnianin, Mychajło Kossak, dr Kornyło Suszkewycz, profesor gimnazjum Pawło Swencickyj. 2 września 1868 Ministerstwo Oświaty wyraziło zgodę na założenie Towarzystwa „Proswita”.

Zebranie założycielskie odbyło się 8 grudnia 1868 w sali polskiej „Strzelnicy”. Uczestniczyło w nim 65 osób. Założenia programowe przedstawił student Andrij Siczynśkyj. Wybrano prezesa, którym został Anatol Wachnianyn, oprócz tego Zarząd Główny Towarzystwa, w skład którego wchodzili: Ołeksandr Borkowśkyj, Iwan Komarnyćkyj, Mychajło Kossak, Maksym Michalak, Omelian Ohonowśkyj, Julian Romanczuk, Kornyło Suszkewycz, Kornyło Ustianowycz.

W 1917 roku „Proswita” posiadała około 5 tysięcy placówek. W 1922 zlikwidowano organizację w ZSRR.

W Polsce działała nadal, do 1939 (z wyjątkiem Wołynia, gdzie zakazano jej działalności w 1936). Po agresji ZSRR na Polskę 17 września 1939 i aneksji wschodnich terenów II RP przez ZSRR organizacja została zlikwidowana przez władze sowieckie. W czasie wojny OUN odtworzyła działalność organizacji. Po wojnie wszystkie placówki powtórnie zamknięto, a organizacja działała tylko na emigracji.

W 1914 roku „Proswita” posiadała 77 filii, 2944 czytelnie, 2700 bibliotek, 504 własne budynki i około 194 tysiące członków. I wojna światowa i lata 1918-1920 były latami regresu, jednak wskutek intensywnego rozwoju w latach następnych, w 1929 „Proswita” posiadała już 84 filie i 2900 czytelni. W 1935 w Polsce należało do niej 30 tysięcy osób, skupionych w 83 filiach powiatowych, prowadząc 3 tysiące czytelni i bibliotek.

W okresie międzywojennym „Proswita” starała się rozszerzyć działalność na Wołyń i Polesie, jednak od 1932 jej działalność zaczęła tam słabnąć, a w 1936 przestała funkcjonować. Stało się tak wskutek polityki ówczesnego wojewody Henryka Józewskiego, który popierał rugowanie z Wołynia organizacji galicyjskich i wspierał własne, jak na przykład „Proswitianska Chata”, organizowane przez Wołyńskie Zjednoczenie Ukraińskie. „Proswita” działała wśród Łemków na wschodzie terenów przez nich zamieszkanych[1].

„Proswita” została reaktywowana w styczniu 1992 roku w Kijowie na Ukrainie, jako Wszechukraińskie Towarzystwo „Proswita” im. Tarasa Szewczenki.

Prezesi „Proswity”[edytuj]

  • Iwan Bryk (po wznowieniu działalności w dniu 17 lipca 1941[2])

Przypisy

Linki zewnętrzne[edytuj]