Przelot pospolity

Przelot pospolity
	Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	rośliny
Podkrólestwo	rośliny zielone
Nadgromada	rośliny telomowe
Gromada	rośliny naczyniowe
Podgromada	rośliny nasienne
Nadklasa	okrytonasienne
Klasa	Magnoliopsida
Nadrząd	różopodobne
Rząd	bobowce
Rodzina	bobowate
Podrodzina	bobowate właściwe
Rodzaj	przelot
Gatunek	przelot pospolity
	Nazwa systematyczna
	Anthyllis vulneraria L.; Sp. Pl.: 719 (1753)
Synonimy
	Anthyllis collina Salisb.; Anthyllis leguminosa Gray; Vulneraria anthyllis Scop.;
	Anthyllis collina Salisb.; Anthyllis leguminosa Gray; Vulneraria anthyllis Scop.;
	Systematyka w Wikispecies
	Multimedia w Wikimedia Commons
	Hasło w Wikisłowniku

Przelot pospolity, przelot uprawny (Anthyllis vulneraria L.) – gatunek rośliny z rodziny bobowatych. Rodzimy obszar jego występowania to cała Europa, południowo-zachodnia Azja, Afryka Północna. Jako introdukowany rośnie w Ameryce Północnej i zachodniej Syberii^[3]. W Polsce gatunek szeroko rozpowszechniony, choć nierównomiernie – lokalnie bywa rzadki lub go brak^[4].

Morfologia

Łodyga: Owłosiona, leżąca i podnosząca się^[5]. Pęd zwykle tylko u nasady rozgałęziony, o wysokości 10–60 cm^[5]^[6], rzadko do 90 cm^[7].
Korzeń: Wrzecionowaty, silny^[8].
Liście: Liście odziomkowe zwykle niepodzielone i wówczas owalnie wydłużone lub złożone, o 1–4 parach listków bocznych i znacznie większym, wydłużonym listku szczytowym. Listki podłużnie jajowate, całobrzegie, zaostrzone. Liście łodygowe są pierzasto złożone z 3–6 par listków bocznych i większego listka szczytowego^[5]. U nasady liści czasem obecne małe przylistki^[8].
Kwiatostan: Kwiaty zebrane są na szczytach pędów po 5–8 w główki objęte dwoma dłoniasto wrębnymi podsadkami^[5].
Kwiaty: Motylkowe o dużym, rozdętym i owłosionym kielichu o długości ok. 1,2 cm. Kielich jest żółtawy lub białawy, czasem brudnopurpurowy. Włoski na kielichu długie do 11 mm, skośnie odstające^[8]. Korona kwiatu żółta do 1,5 cm długości^[5]. Dziesięć pręcików, zrośniętych nitkami w rurkę obejmującą słupek^[6].
Owoce: Drobny jednonasienny strąk^[6], czasem dwunasienny^[7], prawie kulisty. Nasiona wydłużone, jajowate, dwubarwne (jedna połowa zielona, druga jasnożółta).

Biologia

Bylina, czasem roślina dwuletnia^[6] i roślina jednoroczna^[7]. Hemikryptofit. Kwitnie w klimacie ciepłym od kwietnia do sierpnia, w chłodniejszym od czerwca do sierpnia^[7], nierzadko przedłuża kwitnienie do października^[5]. Zapylana jest wyłącznie krzyżowo, głównie przez pszczoły^[7]. Owocuje jesienią^[7].

Ziele zawiera z substancji czynnych saponiny, flawonoidy, taniny, śluz roślinny^[5]. W suchej masie zawiera 8,6% białka, do 3,2% olejów, 26,7–32,9% błonnika, 6,0–7,8% popiołu, w tym do 25,4% potasu i do 34% wapnia^[7].

Ekologia

Występuje na niżu, na suchych łąkach, pastwiskach i w murawach. Preferuje gleby zasobne w węglan wapnia, luźne, stąd rośnie na glebach piaszczysto-gliniastych i kamienisto-gliniastych^[5]. Cechuje się jednak znaczną tolerancją na odczyn gleby – rośnie od 4,8 do 8,0 pH. Rośnie na obszarach o opadach rocznych wynoszących od 440 do 1360 mm i w średnich temperaturach rocznych z przedziału od 6,6 do 18,6 °C^[7].

W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych gatunek charakterystyczny dla Ass. Anthyllido-Trifolietum montani (regionalnie)^[9].

Jest rośliną żywicielską larw motyli modraszka dorylasa i modraszka malczyka^[10]. Stwierdzano na niej niszczyka zjadliwego Ditylenchus dipsaci. Poza tym porażana jest przez grzyby: Cercospora radiata, Erysiphe martii, Microdiplodia microsporella, Mycosphaerella vulnerariae, Phoma anthyllidis, Pleospora anthyllidis i Uromyces anthyllidis^[7].

Zmienność

Gatunek bardzo zmienny morfologicznie, występuje w ponad 40 podgatunkach^[3]:

A. vulneraria subsp. abyssinica (Sagorski) Cullen
A. vulneraria subsp. ajmasiana (Pau) Raynaud & Sauvage
A. vulneraria subsp. alpestris (Kit.) Asch. & Graebn.
A. vulneraria subsp. argyrophylla (Rothm.) Cullen
A. vulneraria subsp. arundana (Boiss. & Reut.) H.Lindb.
A. vulneraria subsp. baldensis (Sagorski) Pignatti ex Kerguélen
A. vulneraria subsp. balearica (Coss. ex Marès & Vigin.) O.Bolòs & Vigo
A. vulneraria subsp. boissieri (Sagorski) Bornm.
A. vulneraria subsp. borealis (Rouy) Jalas
A. vulneraria subsp. boscii Kerguélen
A. vulneraria subsp. bulgarica (Sagorski) Cullen
A. vulneraria subsp. busambarensis (Akeroyd) Pignatti
A. vulneraria subsp. carpatica Pant.) Nyman – występuje w Europie środkowej od Wysp Brytyjskich i Francji na zachodzie po Polskę na wschodzie i od Danii na północy, po Włochy na południu. Podgatunek uprawiany w całej Europie.
A. vulneraria subsp. colorata (Juz.) Tzvelev
A. vulneraria subsp. corbierei (Salmon & Travis) Cullen
A. vulneraria subsp. danica Lampinen
A. vulneraria subsp. dertosensis (Rothm.) Font Quer
A. vulneraria subsp. fatmae Font Quer
A. vulneraria subsp. forondae (Sennen) Cullen
A. vulneraria subsp. fruticans Emb.
A. vulneraria subsp. gandogeri (Sagorski) Maire
A. vulneraria subsp. guyotii (Chodat) Grenon
A. vulneraria subsp. hispidissima (Sagorski) Cullen
A. vulneraria subsp. iberica (W.Becker) Jalas
A. vulneraria subsp. iframensis Cullen
A. vulneraria subsp. lapponica (Hyl.) Jalas
A. vulneraria subsp. maritima (Schweigg. ex K.G.Hagen) Corb. (syn. A. maritima Schweigg.) – występuje na wybrzeżu Morza Bałtyckiego w pasie od Estonii i Szwecji, po Niemcy i Danię,
A. vulneraria subsp. matris-filiae Emb. & Maire
A. vulneraria subsp. maura (Beck) Maire
A. vulneraria subsp. microcephala (Willk.) Benedí
A. vulneraria subsp. multifolia (W.Becker) O.Bolòs & Vigo
A. vulneraria subsp. nana (Ten.) Tammaro
A. vulneraria subsp. pinidicola Cullen
A. vulneraria subsp. polyphylla (DC.) Nyman – występuje w Europie wschodniej i południowo-wschodniej od Estonii, Łotwy, Litwy i Białorusi na północy po Turcję i region Kaukazu na południu.
A. vulneraria subsp. pseudoarundana H.Lindb.
A. vulneraria subsp. pulchella Vis.) Bornm.
A. vulneraria subsp. rubriflora (DC.) Arcang.
A. vulneraria subsp. saharae (Sagorski) Jahand. & Maire
A. vulneraria subsp. subscaposa Cullen
A. vulneraria subsp. valesiaca (Beck) Guyot
A. vulneraria subsp. variegata (Boiss. ex Beck) Bornm.
A. vulneraria subsp. versicolor (Dalla Torre & Sarnth.) Gutermann
A. vulneraria subsp. vitellina (Velen.) Kuzmanov
A. vulneraria subsp. vulneraris
A. vulneraria subsp. vulnerarioides (All.) Arcang.
A. vulneraria subsp. weldeniana (Rchb.) Cullen

Zastosowanie

Roślina lecznicza. Kwiaty (Flos Anthyllidis) używane były dawniej jako lek ściągający i przeczyszczający. Napar stosowany u dzieci działał pobudzająco na przemianę materii i przeciwwymiotnie. Świeże ziele stosowano jako środek gojący rany do okładów i zmywań. Surowiec jest rzadko stosowany per se, zwykle jako składnik mieszanek ziołowych i preparatów^[11].
Roślina pastewna w klasyfikacji tych roślin zaliczana do motylkowych drobnonasiennych^[12]. Uprawiana jest w różnych warunkach klimatycznych strefy umiarkowanej i na różnych glebach, szczególnie ceniona w południowej Europie i północnej Afryce. Rozmnażana przez siew nasion (17–22 kg/ha) i uprawiana oraz pozyskiwana podobnie jak pastewne koniczyny. Na pastwiskach wypasana od lipca do pierwszych mrozów, zwykle służy do żywienia owiec i kóz. Na użytkach koszonych daje plon w jednym pokosie wynoszący od 4 do 20 t/ha^[7].

Przypisy

↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
↑ Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Fabales, [w:] Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-02-26] (ang.).
1 2 3 4 Anthyllis vulneraria L., [w:] Plants of the World online [online], Royal Botanic Gardens Kew [dostęp 2025-07-02] .
↑ Atlas rozmieszczenia roślin naczyniowych w Polsce, AdamA. Zając, MariaM. Zając (red.), Kraków: Pracownia Chorologii Komputerowej Instytutu Botaniki Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2001, s. 64, ISBN 83-915161-1-3, OCLC 831024957 .
1 2 3 4 5 6 7 8 JakubJ. Mowszowicz JakubJ., Flora wiosenna, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1979, s. 127, ISBN 83-02-00322-0 .
1 2 3 4 ZbigniewZ. Podbielkowski ZbigniewZ., Słownik roślin użytkowych, Warszawa: Państ. Wydaw. Rolnicze i Leśne, 1989, s. 298-299, ISBN 83-09-00256-4, OCLC 69595653 .
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 James A.J.A. Duke James A.J.A., Handbook of Legumes of World Economic Importance, New York, London: Plenum Press, 1981, s. 17-18, ISBN 978-1-4684-8153-2 .
1 2 3 Leonidas Świejkowski: Rośliny lecznicze występujące w stanie dzikim. Kraków: Wydawnictwo Polskiego Związku Zielarskiego, 1950, s. 228-229.
↑ Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2005, s. 227. ISBN 83-01-14439-4.
↑ Marcin Sielezniew, Izabela Dziekańska, Motyle dzienne, wyd. Multico, Warszawa 2010, ss. 152 i 202
↑ AleksanderA. Ożarowski AleksanderA., Ziołolecznictwo. Poradnik dla lekarzy, 1982 Warszawa: Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, s. 68, ISBN 83-200-0640-6 .
↑ A.A. Kalicki A.A., Rośliny pastewne. Uprawa polowa, łąki i pastwiska, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1954 .

[ruggiero-1] Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).

[apweb-2] Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Fabales, [w:] Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-02-26] (ang.).

[powo-3] 1 2 3 4 Anthyllis vulneraria L., [w:] Plants of the World online [online], Royal Botanic Gardens Kew [dostęp 2025-07-02] .

[4] Atlas rozmieszczenia roślin naczyniowych w Polsce, AdamA. Zając, MariaM. Zając (red.), Kraków: Pracownia Chorologii Komputerowej Instytutu Botaniki Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2001, s. 64, ISBN 83-915161-1-3, OCLC 831024957 .

[wiosna-5] 1 2 3 4 5 6 7 8 JakubJ. Mowszowicz JakubJ., Flora wiosenna, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1979, s. 127, ISBN 83-02-00322-0 .

[podbiel-6] 1 2 3 4 ZbigniewZ. Podbielkowski ZbigniewZ., Słownik roślin użytkowych, Warszawa: Państ. Wydaw. Rolnicze i Leśne, 1989, s. 298-299, ISBN 83-09-00256-4, OCLC 69595653 .

[duke-7] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 James A.J.A. Duke James A.J.A., Handbook of Legumes of World Economic Importance, New York, London: Plenum Press, 1981, s. 17-18, ISBN 978-1-4684-8153-2 .

[swiejk-8] 1 2 3 Leonidas Świejkowski: Rośliny lecznicze występujące w stanie dzikim. Kraków: Wydawnictwo Polskiego Związku Zielarskiego, 1950, s. 228-229.

[9] Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2005, s. 227. ISBN 83-01-14439-4.

[10] Marcin Sielezniew, Izabela Dziekańska, Motyle dzienne, wyd. Multico, Warszawa 2010, ss. 152 i 202

[11] AleksanderA. Ożarowski AleksanderA., Ziołolecznictwo. Poradnik dla lekarzy, 1982 Warszawa: Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, s. 68, ISBN 83-200-0640-6 .

[kalicki-12] A.A. Kalicki A.A., Rośliny pastewne. Uprawa polowa, łąki i pastwiska, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1954 .

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]