Relikwiarz z Mężem Boleści i aniołami

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Relikwiarz z Mężem Boleści i aniołami
Ilustracja
Relikwiarz ze sceną Adoracji Chrystusa jako Vir Dolorum, widok od przodu
Autor nieznany złotnik praski
Czas powstania 1347-1349
Technika srebro pozłacane
Wysokość 29,5 cm
Miejsce
przechowywania
Baltimore, Walters Art Museum

Relikwiarz z Mężem Boleści i aniołami - gotycki relikwiarz wykonany przez czeski warsztat złotniczy w latach 1347-49. Zlecenie tego dzieła złotnictwa jest kojarzone z Janem Volkiem, biskupem Ołomuńca (Morawy), który sprawował tę funkcję w latach 1334–51 oraz królem Czech i margrabią Moraw a od 1356 roku cesarzem rzymskim Karolem IV Luksemburgiem. Pierwotnie relikwiarz znajdował się w katedrze Świętego Wita na Hradczany w Pradze. W 1903 roku relikwiarz nabył znany amerykański kolekcjoner dzieł sztuki Henry Walters, zaś w 1931 roku został przekazany do Walters Art Museum w Baltimore, gdzie znajduje się do dziś.

Relikwiarz ten przedstawia Jezusa jako Vir Dolorum którego adorują dwa anioły dzierżące w swych rękach arma Christi. Pomiędzy nimi przed wizerunkiem Chrystusa klęczy trzeci anioł podtrzymujący ozdobną kryształową oprawę mieszczącą wewnątrz relikwię ciernia z korony, którą miał na głowie Jezus w drodze na męczeńską śmierć. Cenny przykład czeskiej plastyki gotyckiej w z okresu karolińskiego.

Wygląd[edytuj]

Praski relikwiarz tworzy grupa figur i przedmiotów, wykonanych z pozłacanego srebra. Umieszczone są na niskim prostokątnym cokoliku o wymiarach 21,3 x 12,7 cm. Na cokole łacińska inskrypcja pisana gotycką majuskułą HANC MONSTANCIAM CUM SPINA CHORONE DOMINI DNS IHOANNIS OLOMUCZENSIS EPISCOPUS PREPARI FECIT (Jan, biskup Ołomuńca, polecił wykonanie tej monstrancji z ciernią z korony Chrystusowej). W narożąch tarcze herbowe z godłami Świętego Cesarstwa Rzymskiego, Królestwa Czech, Moraw i osobisty herb Jana Volka. Najwyższa z figur Vir Dolorum ma wysokość 29,5 cm. Postać ta, podobnie jak pozostałe elementy relikwiarza są trójwymiarowe. Wizerunek Chrystusa został ukazany tu w sposób bardzo realistyczny i zgodnie z typem ikonograficznym Męża Boleści - jest obnażony, stoi ze złożonymi rękoma. Jego wychudzone ciało jest jednak pozbawione symptomów męki, jedynie w sposób symboliczny zaznaczono rany na rękach i stopach. Na głowie ma koronę cierniową ozdobioną kaboszonem z rubinem. Biodra ma okryte masywnym perizonium. Pasyjny charakter relikwiarza podkreśla mnogość arma Christi, z których dwa, krzyż i kolumna biczowania są szczególnie wyeksponowane - flankują postać Chrystusa. Umieszczone na nich otwory poświadczają iż wewnątrz nich niegdyś mieściły się kolejne relikwie związane z Pasją - partykuła Drzewa Krzyża i kolumny biczowania. Na szczycie kolumny stoi piejący kogut - aluzja do świętego Piotra, który zaparł się Chrystusa. Na pierwszym planie klęczą trzy anioły trzymające kolejne narzędzia Męki Pańskiej, bicze, młot, gwoździe. Stojące po bokach anioły zwracają się w geście adoracji do Chrystusa, trzeci stojący pośrodku jest przodem do widza (modlącego) i trzyma ozdobną, gotycką aediculę mieszczącą wewnątrz relikwię Ciernia. Obok na płycie cokołu leżą trzy kostki, które są odniesieniem do tuniki Chrystusa, którą dzięki rzuconym losom miał otrzymać jeden z oprawców Jezusa.

Analiza[edytuj]

Ze względu na formę, relikwiarz ten jest postrzegany w kategoriach rzeźby, podobnie jak wiele innych relikwiarzy w formie figuralnej. Ze względu na układ postaci, kompozycję, dzieło to reprezentuje typ relikwiarza scenicznego. Rozmieszczenie poszczególnych postaci w kilku planach oraz nastrój powagi i majestatu budują tu swego rodzaju teatralną inscenizację. Dzieło to cechuje pewna narracyjność, tematem całej kompozycji jest ceremonia adoracji Chrystusa jako Vir Dolorum.

Widok od strony lewej
Widok od strony prawej
Widok od tyłu
Widok od przodu

Koronę cierniową nabył w Konstantynopolu od cesarza Baldwina król Francji Ludwik IX Święty. Translacja tej relikwii do Paryża uczyniła to miejsce bardzo ważnym ośrodkiem pielgrzymkowym. Monarcha polecił wznieść w obrębie paryskiego zamku Sainte-Chapelle, gdzie zostały umieszczone relikwie Chrystusowe oraz świętych patronów Francji. Ze względu na prestiż relikwii oraz rosnący kult relikwii, szczególnym zaszczytem było nabycie w Paryżu kolca z korony cierniowej. Kilka z nich otrzymali władcy Czech. Król czeski Przemysł Ottokar II otrzymał kilka cierni bezpośrednio od Ludwika IX, relikwia ta dała assumpt do założenia w południowych Czechach klasztoru Cystersów, który otrzymał wraz z sąsiadującą z nim osadą nazwę Zlatá Koruna. Kolejny cierń został włożony przez Przemyślida do Korony Świętego Wacława. Biskup Jan Volek najprawdopodobniej otrzymał relikwię ciernia z rąk Elżbiety Przemyślidki, matki Karola IV. Karol IV Luksemburski był osobą szczególnie praktykującą kult relikwii. Podczas licznych podróży o charakterze politycznym i pielgrzymek nabywał rozmaite relikwie świętych, których lwią część umieścił m.in. w praskiej katedrze i w zamku Karlštejn koło stolicy Czech. Ten sam monarcha nabył również relikwie najwyższej rangi, m.in. dwa kolce z korony cierniowej (z rąk Karola V Mądrego). W średniowieczu pojęcia monstrancja (słowo to figuruje na inskrypcji) i relikwiarz były synonimami.

Bibliografia[edytuj]

  • Martina Bagnoli, Holger A. Klein, C Grffin Mann, James Robinson (ed.), Treasures of Heaven. Saints, relics and devotion in medieval Europe, catalogue of the exhibition in the British Museum in London, London 2010
  • Jiří Fajt; Barbara Drake Boehm (ed.), Karel IV., císař z boží milosti: kultura a umění za vlády posledních lucemburků 1347-1437 : katalog výstavy, Pražský hrad 16. února-21. května 2006, Praha 2006
  • Michael Fritz, Goldschmiedekunst der Gotik in Mitteleuropa, München 1982
  • Anton Legner (hrsg.), Die Parler und der Schöne Stil 1350-1400. Europäische Kunst unter den Luxemburgern, Köln: 1978
  • Kinga Szczepkowska-Naliwajek, Relikwiarze średniowiecznej Europy od IV do początku XVI wieku geneza, treści, styl i techniki wykonania Warszawa 1996

Linki zewnętrzne[edytuj]