Gałeczka żeberkowana
Sphaerium solidum | |||
(Normand, 1844) | |||
Systematyka | |||
Domena | |||
---|---|---|---|
Królestwo | |||
Typ | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Rząd | |||
Rodzina | |||
Rodzaj | |||
Gatunek |
Sphaerium solidum | ||
Synonimy | |||
| |||
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[1] | |||
![]() |
Gałeczka żeberkowana, kulkówka żeberkowana (Sphaerium solidum) – gatunek słodkowodnego małża (Bivalvia) z rodziny kulkówkowatych (Sphaeriidae), występujący w dużych rzekach wschodniej i środkowej Europy. Gatunek zagrożony (NT) według IUCN. Jeden z rzadszych i wymierających gatunków mięczaków, objęty ścisłą ochroną gatunkową na terenie Polski.
Systematyka
[edytuj | edytuj kod]Należy do rodziny kulkówkowatych (Sphaeridae), gatunek jest jednym z trzech przedstawicieli rodzaju Sphaerium występujących w Polsce[2]. W Polsce znana pod nazwą zwyczajową: gałeczka żeberkowana[3]. Opisany przez N.A.J. Normanda na podstawie okazów zebranych w Skaldzie koło Valenciennes[4].
Etymologia nazwy
[edytuj | edytuj kod]Epitet gatunkowy (łac. solidus, -a, -um – masywny, twardy[5]) odnosi się do grubej, mocnej muszli charakteryzującej osobniki tego gatunku[4].
Występowanie
[edytuj | edytuj kod]Występuje w dużych rzekach Europy: od Renu po Ural (nie występuje w dorzeczu Dunaju i Skandynawii[6]). Lokalnie występuje w Belgii, Holandii, Francji i Niemczech. W Polsce na przełomie XIX i XX wieku gałeczka żeberkowana była stosunkowo licznym gatunkiem występującym w większych rzekach, zwłaszcza w środkowym i dolnym biegu Wisły i Odry. Obecnie gatunek ten zalicza się do gatunków zwierząt silnie zagrożonych wyginięciem na obszarze Polski. Stosunkowo duże i bogate populacje zachowały się w Zalewie Szczecińskim i Zegrzyńskim oraz w dużych rzekach wschodniej Polski – Biebrzy i Narwi, natomiast w okolicach stanowisk w środkowej Odrze, Warcie, Brdzie, dolnej Wiśle i w Zalewie Wiślanym gatunek ten najprawdopodobniej wymarł[7][3].
Budowa
[edytuj | edytuj kod]Cechy morfologiczne
[edytuj | edytuj kod]Muszla kulista, grubościenna, mocno wypukła, w zarysie trójkątna. Szczyty muszli położone centralnie na górnym brzegu, mocno wystające. Powierzchnia muszli mocno żeberkowana. Barwa muszli jednorodna, żółtorogowa, lekko połyskująca. Zamek z mocną płytą, cieńszą w części środkowej, zęby główne bardzo drobne; zęby boczne mocne, wyraźnie zaznaczone drobne, równej wielkości. Rowek ligamentum krótki i niezbyt szeroki[7].
Wymiary muszli: długość 6–12,5 mm, wysokość 5–10,5 mm, szerokość 4–8,5 mm[7][8].
Ciało białe, syfony krótkie[8].
Genetyka
[edytuj | edytuj kod]Diploidalna liczba chromosomów: 2n=30. 1., 2., 3., 5., 14. i 15. pary chromosomów są metacentryczne, pary 4. i 7. reprezentują typ przejściowy między submeta- i metacentrycznym, pozostałe są meta-submetacentryczne. Występują dodatkowo małe, dwuramienne chromosomy B, ich częstość występowania jest różna w różnych populacjach: od 11,8% do 42,3% osobników posiada te chromosomy[9].
Biologia i ekologia
[edytuj | edytuj kod]Zajmowane siedliska
[edytuj | edytuj kod]Gatunek reofilny, występuje głównie w dużych rzekach nizinnych, wyjątkowo w jeziorach, zbiornikach zaporowych i kanałach[7]. Zasiedla partie rzek z wartkim nurtem, preferuje przebywanie w osadach piaszczystych lub żwirowych. Zagęszczenia populacji są niewielkie, w porównaniu do innych kulkówek: w ujściu Odry ok. 2 os./m². Występuje na niewielkich głębokościach, choć w zbiornikach zaporowych był spotykany do głębokości 50 m. Gatunek słodkowodny, znosi zasolenie wody do 2,2%. Wymaga wody dobrze natlenionej, jest wrażliwy na zanieczyszczenie i eutrofizację wody; zaliczany do gatunków β-mezosaprobowych[10][3].
Odżywianie
[edytuj | edytuj kod]Filtrator, wykorzystujący skrzela do wyłapywania cząstek pokarmu z wody[3].
Rozmnażanie
[edytuj | edytuj kod]Gatunek hermafrodytyczny. Jego cykl rozwojowy przebiega podobnie jak u innych przedstawicieli małż z rodzaju Sphaerium. Kiedy długość muszli osobnika osiąga 8-9 mm, może on wydać kolejną generację. Długość życia pojedynczego osobnika wynosi około 1 roku. Liczba potomstwa urodzona przez pojedynczego osobnika to średnio 22-24 osobniki potomne. W warunkach klimatu umiarkowanego w Środkowej Europie obserwowane są dwa pokolenia: wiosenne i jesienne. Uwalnianie potomstwa przez pokolenie jesienne następuje dopiero na wiosnę następnego roku. Uwalnianie młodych jest rozciągnięte w czasie, dlatego pokolenia mogą na siebie zachodzić[11].
Interakcje międzygatunkowe
[edytuj | edytuj kod]Osobniki gałeczki żeberkowanej mogą być żywicielem pośrednim przywr z gatunku Gorgodera cygnoides[12].
Zagrożenia i ochrona
[edytuj | edytuj kod]Stwierdzono zanikanie gatunku na wielu stanowiskach. Przyczyn tego zjawiska upatruje się w zanieczyszczeniu i eutrofizacji wód, na które gatunek ten jest wrażliwy. Zagrożeniem dla istnienia stanowisk tego gatunku jest też eksploatacja kruszywa z rzek oraz prace hydrotechniczne prowadzone w korytach rzek. Gałeczka żeberkowana na Czerwonej Liście IUCN miała w 2015 roku status gatunku bliskiego zagrożenia (NT)[1]. Na terenie Polski gatunek ten jest objęty ścisłą ochroną gatunkową[13]. W Polskiej czerwonej księdze zwierząt został zaliczony do kategorii EN (gatunki wysokiego ryzyka, zagrożone)[3].
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b D. Van Damme , I. Killeen , T. von Proschwitz , Sphaerium solidum, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species [dostęp 2015-08-04] (ang.).
- ↑ Piechocki i Dyduch-Falniowska 1993 ↓, s. 124-125.
- ↑ a b c d e Anna Dyduch-Falniowska & Katarzyna Zając: Polska Czerwona Księga Zwierząt: Sphaerium solidum (Normand, 1844). Instytut Ochrony Przyrody PAN w Krakowie. [dostęp 2015-08-04]. (pol.).
- ↑ a b Normand, N.-A.-J. 1844. Notice sur plusieurs nouvelles espèces de cyclades découvertes dans les environs de Valenciennes. Str. 6, fig. 3 i 4. Valenciennes.
- ↑ Kazimierz Kumaniecki: Słownik łacińsko-polski.. Warszawa: PWN, 1975.
- ↑ J.G.J. Kuiper i inni, Geographical distribution of the small mussels (Sphaeriidae) in North Europe (Denmark, Faroes, Finland, Iceland, Norway and Sweden), „Annales Zoologici Fennici”, 2, 26, 1989, s. 73–101, JSTOR: 23736060 (ang.).
- ↑ a b c d Piechocki i Dyduch-Falniowska 1993 ↓, s. 129-132.
- ↑ a b F. Welter Schultes: Species summary for Sphaerium solidum. AnimalBase, 2013. [dostęp 2015-08-04]. (ang.).
- ↑ Stunaženas V., Petkevičiūte R., Stanevičiūte G. 2011. Phylogeny of Sphaerium solidum (Bivalvia) based on karyotype and sequences of 16S and ITS1 rDNA. Cent. Eur. J. Biol. 6: 105-117. doi: 10.2478/s11535-010-0101-6
- ↑ Piechocki i Dyduch-Falniowska 1993 ↓, s. 81, 129-132.
- ↑ Piechocki i Dyduch-Falniowska 1993 ↓, s. 131.
- ↑ Chikhlaev I. Ruchin A. 2014. The helminth fauna study of European common brown frog (Rana temporaria L., 1958) in the Wolga basin. Acta Parasitol. 59: 459-471 DOI: 10.2478/s11686-014-0268-5
- ↑ Dz.U. 2014 poz. 1348 Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 6 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt. [dostęp 2014-10-08].
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Andrzej Piechocki, Anna Dyduch-Falniowska: Mięczaki ( Mollusca ): małże ( Bivalvia ). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1993. ISBN 83-01-11005-8.
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Sphaerium solidum w bazie NCBI dostęp: 4 sierpnia 2015.