Teoria źródeł

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Diagram hipotezy czterech źródeł.
* zawiera większość Księgi Kapłańskiej
zawiera większość Księgi Powtórzonego Prawa
Historia deuteronomiczna” – księgi Jozuego, Sędziów, 1-2. Samuela, 1-2. Królewskie
Julius Wellhausen, autor teorii źródeł

Teoria źródeł, hipoteza czterech źródeł, hipoteza JEPD – przyjmowana przez wielu biblistów hipoteza dotycząca autorstwa Pięcioksięgu, a także innych najstarszych ksiąg biblijnych (Księga Jozuego, Księga Sędziów), zakładająca długotrwały proces ich powstawania. Hipoteza czterech źródeł jest teorią ciągle rozwijającą się i kwestionowaną. Zdaniem większości teologów katolickich i części protestanckich nie sprzeciwia się natchnionemu charakterowi tekstu.

Historia teorii[edytuj]

Niejednolitość stylistyczną Pięcioksięgu oraz powtórzenia opowiadań w różnych redakcjach dostrzegano wcześnie. W 1711 roku H.B. Witter zauważył odmienność imion Boga („JHWH” i „Elohim”) w Rdz 1–2, wyciągając z tego wniosek, że Rozdział I stanowi oddzielne źródło. Jego tezy pozostały niezauważone. W 1753 roku Jean Astruc (1684-1766) twierdził, uwzględniając imiona Boże, dublety treściowe, różnice językowe i różne wyobrażenia, że autor korzystał w Księdze Rodzaju z dwóch źródeł głównych i dziesięciu pobocznych[1][2]. Zarówno Witter, jak i Astruc, mieli na myśli źródła dostępne Mojżeszowi. Wersję teorii źródeł odrzucającą autorstwo Mojżeszowe przedstawił jako pierwszy Johann Gottfried Eichhorn (1752-1827), który wyróżnił w Pięcioksięgu dwa źródła główne (jahwistyczne i elohistyczne) oraz wiele pobocznych. C.D. Ilgen wyróżnił 17 źródeł przyporządkowanych trzem pisarzom, z których dwóch używało imienia Elohim, natomiast trzeci JHWH. Zasugerował też niezależność Księgi Powtórzonego Prawa od reszty Pięcioksięgu[1][3]. Ta wczesna wersja teorii źródeł konkurowała z teoriami fragmentów oraz uzupełnień[4][5].

Dla sformułowania nowej koncepcji powstania Pięcioksięgu decydujące okazały się dwa spostrzeżenia. W 1805 roku W.M.L. de Wette uznał rdzeń Księgi Powtórzonego Prawa za niezależne źródło i powiązał je z reformą króla Jozjasza z 622 r. p.n.e. W 1866 roku Julius Wellhausen (1844-1918), uwzględniając wyniki badań E. Reußa, K.H. Grafa i A. Kuenena, uznał dokument używający imienia Elohim, dotąd uważany za podstawowy, za najmłodszy, powstały w okresie niewoli babilońskiej dokument kapłański (P). Uwzględniając inne księgi Starego Testamentu uznano, że główną część przepisów kultowych przynależnych do tego źródła należy datować już na okres po profetyzmie klasycznym[6][7]. Część tekstu przypisano jeszcze jednemu źródłu – deuteronomistycznemu (D). Podstawą do wyodrębnienia źródeł były:

  • używanie różnych imion Bożych (Jahwe, Elohim) w różnych fragmentach tej samej księgi;
  • paralelizmy i podwójne, uważane za sprzeczne ze sobą opowiadania (np. dwa opisy stworzenia człowieka, przymierza Abrahama z Bogiem);
  • przerwy w ciągłości narracji;
  • różnice stylistyczne;
  • różnice w wiedzy, zainteresowaniach, poglądach teologicznych i prawnych domniemanych autorów;
  • implikacje polityczne związane z historią starożytnego Izraela.

Nowa koncepcja uzyskała zdecydowaną dominację ok. 1880 roku. Aż do lat 70. XX wieku krytyka literacka sprowadzała się do korekty i rozwinięcia koncepcji Wellhausena[6][7].

Z czasem do klasycznej koncepcji powstania Pięcioksięgu zaczęto wysuwać zastrzeżenia. Niektórzy bibliści odeszli od hipotezy źródeł, proponując zmodyfikowane formy hipotez fragmentów i uzupełnień. Inni proponują nowe wersje hipotezy źródeł, raz zwiększając, raz redukując liczbę źródeł. Głównymi dyskutowanymi kwestiami są datowanie Jahwisty (od czasów Salomona po okres powygnaniowy) oraz istnienie względnie samodzielność Elohisty[8][9].

Dyskutowana jest też kwestia kontynuacji źródeł Pięcioksięgu w innych księgach Starego Testamentu. Gerhard von Rad zaproponował ideę Heksateuchu, obejmującego sześć ksiąg (Rdz-Joz). Z kolei Martin Noth, nazywając księgi Rdz-Lb Tetrateuchem[10], zaliczył Pwt do tzw. deuteronomistycznego dzieła historycznego (Pwt-2 Krl). Oprócz koncepcji jednolitego dzieła deuteronomistycznego istnieją różne jej odmiany. D.N. Freedman zaproponował istnienie wielkiego dzieła historycznego, tzw. Enneateuchu, obejmującego materiał od Rdz do 2 Krl[11].

Charakterystyka autorów źródeł[edytuj]

  • JJahwista (ok. 950 p.n.e.): zwykle nazywa Boga Jahwe; posługuje się najstarszą formą języka hebrajskiego o doskonałym stylu; przedstawia wydarzenia z punktu widzenia plemienia judzkiego (Królestwa Judy) z podkreśleniem Aaronickiego kapłaństwa. Jahwista czasami używa imienia Elohim, które występuje w dialogach[12].
  • EElohista (ok. 850 p.n.e.): nazywa Boga El i Elohim (aż do objawienia imienia JHWH Mojżeszowi), odzwierciedla poglądy kapłanów z Szilo i plemion północnych (Królestwa Izraela).
  • DDeuteronomista (ok. 621 p.n.e.): odmienny stylistycznie, dbały o ścisłość, odzwierciedlający poglądy kapłanów z czasów króla Jozjasza; przypisuje mu się prawie całość Księgi Powtórzonego Prawa, a także znaczne fragmenty Księgi Jozuego, Księgi Sędziów, obu Ksiąg Samuela i obu Ksiąg Królewskich.
  • Pźródło kapłańskie (ok. 450 p.n.e.): przedstawia Boga (Elohim, El Szadaj) jako nielitościwego i dalekiego od ludzi, zawiera szczegółowe przepisy prawno-rytualne, powtarza wiele fragmentów J i E znacznie gorszym stylem i późniejszą hebrajszczyzną, przedstawia poglądy kapłanów ze Świątyni Jerozolimskiej z czasów Ezechiasza, wprowadza wiele zestawień genealogicznych i dat, stanowi główne źródło dla Księgi Kapłańskiej.

Niektóre źródła rozróżniają jeszcze w tradycji jahwistycznej J dwa wątki: J1 i J2, starszy J1 niezainteresowany kultem i młodszy J2, profetyczny i pod wpływem kultu[13].

Teoria źródeł przedstawia zatem tekst Pięcioksięgu jako kompromis między sakralnymi tekstami autorstwa kapłanów Północy (Szilo) i Południa (Jerozolima) oraz związanymi z późniejszymi reformami królów judzkich – Ezechiasza i Jozjasza. Prawdopodobnie w czasach Ezdrasza po niewoli babilońskiej powierzono redaktorowi (określanemu jako R) uzgodnienie podwójnych narracji JE (wcześniej połączonych dokumentów J i E) oraz P, a także niespójnych przepisów prawnych P i D.

Przypisy

  1. a b W. H. Schmidt, Wprowadzenie do Starego Testamentu, s. 45.
  2. G. Szamocki, Tora i Prorocy Wcześniejsi..., ss. 53–54.
  3. G. Szamocki, Tora i Prorocy Wcześniejsi..., s. 54.
  4. W. H. Schmidt, Wprowadzenie do Starego Testamentu, s. 45–46.
  5. G. Szamocki, Tora i Prorocy Wcześniejsi..., s. 55–56.
  6. a b W. H. Schmidt, Wprowadzenie do Starego Testamentu, ss. 46–47.
  7. a b G. Szamocki, Tora i Prorocy Wcześniejsi..., ss. 56–57.
  8. Andrzej Kondracki: Powstanie Pięcioksięgu w świetle najnowszych badań. W: „Mów, Panie, bo słucha sługa Twój”. Księga pamiątkowa dla Księdza Profesora Ryszarda Rubinkiewicza SDB w 60. rocznicę urodzin. Waldemar Chrostowski (red.). Warszawa: Oficyna Wydawnicza „Vocatio”, 1999, s. 91–98. ISBN 8371461488.
  9. G. Szamocki, Tora i Prorocy Wcześniejsi..., ss. 60–62.
  10. W. H. Schmidt, Wprowadzenie do Starego Testamentu, s. 55.
  11. G. Szamocki, Tora i Prorocy Wcześniejsi..., ss. 65–66.
  12. Richard Elliott Friedman Księga ukryta w Biblii, Da Capo 2000, s. 326, ISBN 83-7157-554-8.
  13. Hugolin Langkammer: Słownik biblijny. Katowice: Księgarnia Św. Jacka, 1984.

Bibliografia[edytuj]