Toaripi Lauti

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Toaripi Lauti
Data i miejsce urodzenia 28 listopada 1928
Prowincja Gulf, Papua
Data śmierci 25 maja 2014
Naczelny minister Tuvalu
Okres od 2 października 1975
do 1 października 1978
Premier Tuvalu
Okres od 1 października 1978
do 8 września 1981
Poprzednik nowe stanowisko
Następca Tomasi Puapua
Gubernator Generalny Tuvalu
Okres od 1 października 1990
do 1 grudnia 1993
Poprzednik Tupua Leupena
Następca Tomu Sione

Sir Toaripi Lauti, do 1980 Toalipi Lauti (ur. 28 listopada 1928[a], zm. 25 maja 2014[1][2]) – tuwalski polityk, reprezentant atolu Funafuti. Pierwszy premier i minister spraw zagranicznych niepodległego Tuvalu (1978-1981).

Biografia[edytuj | edytuj kod]

Urodził się na terytorium obecnej Papui-Nowej Gwinei, gdzie jego rodzice byli misjonarzami[3]. Jego imię pochodzi od nazwy jednego z dystryktów w prowincji Gulf[4]. Uczył się w Queen Victoria School na Fidżi, a kolejne nauki pobierał w Nowej Zelandii – odpowiednio: na Wesley College (Auckland), St Andrew's College a potem na Christchurch's Teachers' College (oba w Christchurch)[5]. Po ukończeniu tejże ostatniej, w latach 1953-1962 pracował jako nauczyciel w szkole średniej na Wyspach Gilberta i Lagunowych (dokładniej na atolu Tarawa)[5][6]. Od 1962 roku był ściśle powiązany z wydobyciem fosforytów na Nauru (przy ich wydobywaniu pracowało wielu jego rodaków). Był odpowiedzialny m.in. za szkolenie nowych pracowników, często był też mediatorem w czasie drobnych konfliktów[2].

W latach 60. i 70. wzrosła niechęć wśród mieszkańców Wysp Gilberta (obecnie Kiribati) i Lagunowych (obecnie Tuvalu). Różnice wynikały m.in. z trudności dostępu do szkolnictwa i pracy dla mieszkańców Wysp Lagunowych. Kiedy na terenach przyszłego Tuvalu pojawiały się plany stworzenia osobnego państwa, Lauti momentalnie porzucił swoją funkcję w branży fosforytowej (opuścił niepodległe już Nauru w 1974 roku). W wyborach do zgromadzenia prawodawczego Wysp Gilberta i Lagunowych został wybrany ze swojego atolu Funafuti. W tym samym roku, mieszkańcy Wysp Lagunowych opowiedzieli się w referendum za odłączeniem się od Wysp Gilberta (aż 93% ludności była za tym rozwiązaniem)[7]. W październiku 1975 Wyspy Lagunowe odłączyły się od Wysp Gilberta (oficjalnie nastąpiło to 1 stycznia 1976), a Lauti został naczelnym ministrem a także ministrem spraw wewnętrznych (od 2 października 1975). Ponownie wybrano go na to stanowisko we wrześniu 1977[2].

1 października 1978 roku Tuvalu uzyskało niepodległość; Lauti został pierwszym premierem kraju (de facto najważniejsza funkcja w państwie, nominalnie władcą kraju jest monarcha brytyjski) i ministrem spraw zagranicznych (każdy premier Tuvalu zostawał równocześnie ministrem spraw zagranicznych; zmieniło się to dopiero w 2010 roku)[8]. W tym czasie Lauti był dobrze postrzegany zarówno w rodzinnym kraju jak i przez społeczność międzynarodową[2].

Odbywał wizyty zagraniczne jako reprezentant kraju. Jedną z takich była odbyta w lutym 1979 w Stanach Zjednoczonych. W jej wyniku rząd tuwalski zainwestował w nieruchomości 550 380 dolarów (albo 554 380 dolarów) z amerykańskim finansistą Sydneyem Grossem. Nie była to jednak udana inwestycja, była ona też przedmiotem licznych kontrowersji i głównym czynnikiem, przez który Lauti przegrał kolejne wybory we wrześniu 1981 (zastąpił go Tomasi Puapua)[9][10]. W latach 1981-1990 był liderem opozycji[6]. W okresie od 1 października 1990 do 1 grudnia 1993 pełnił funkcję gubernatora generalnego – zastępcy brytyjskiej królowej Elżbiety II, pozostającej formalną głową państwa[11].

W 1997 roku został wybrany jako specjalny wysłannik Rady Ministrów na konferencję ONZ, na której poruszano kwestie zmieniającego się klimatu na Ziemi (konferencja miała miejsce w Kioto)[6].

W 1990 otrzymał honorowy tytuł szlachecki[2]. Był też odznaczony Orderem św. Michała i św. Jerzego[12]. Zmarł 25 maja 2014 roku. Był żonaty, pozostawił trzech synów i dwie córki[5].

Uwagi

  1. Według niektórych źródeł urodził się 18 listopada 1928 roku, a według jeszcze innych w 1930 roku.

Przypisy

  1. May 2014 (ang.). rulers.org. [dostęp 2014-05-31].
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Index La (ang.). rulers.org. [dostęp 2014-05-31].
  3. Tuvalu: A History. editorips@usp.ac.fj, 1983, s. 122. [dostęp 2014-06-01].
  4. Michael Goldsmith: The Covenant Makers: Islander Missionaries in the Pacific. editorips@usp.ac.fj, 1996, s. 244. ISBN 9789820201262. [dostęp 2014-06-01].
  5. 5,0 5,1 5,2 The International Who's Who. Europa Publications, 2003, s. 965. ISBN 1857432177.
  6. 6,0 6,1 6,2 Robert Craig: Historical Dictionary of Polynesia. Rowman & Littlefield, 2011, s. 145. ISBN 9780810867727. [dostęp 2014-05-31].
  7. D. Nohlen, F. Grotz, C. Hartmann, Elections in Asia: A data handbook, Volume II: Elections in Asia: A data handbook. 2001, s. 831. ISBN 0-19-924959-8.
  8. Foreign ministers S-Z (ang.). rulers.org. [dostęp 2014-06-02].
  9. East-West Center Working Papers (ang.). eastwestcenter.org. [dostęp 2014-06-01]. s. 7.
  10. John Carter: Pacific Islands Year Book. T. 15. Pacific Publications, 1984, s. 466. ISBN 9780858070554. [dostęp 2014-06-01].
  11. Tuvalu (ang.). worldstatesmen.org. [dostęp 2014-06-01].
  12. Asia-Pacific Defense FORUM. T. 17. CINCPAC, s. 7. [dostęp 2014-06-01].