Typologia antropologiczna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Typologia antropologiczna – dział antropologii mający na celu opisanie zróżnicowania systematycznego wewnątrz gatunku Homo sapiens. Należy odróżniać klasyfikację rasy geograficznej od indywidualnych typów rasowych, najbliższym pojęciem dla rasy geograficznej z typologii indywidualnej jest formacja antropologiczna (pokrywające się granice przestrzenne).

Historyczne koncepcje ras ludzkich i odmian człowieka[edytuj]

Pierwszy podział na rasy zaproponował François Bernier, który wyróżnił białych Europejczyków, Murzynów, Azjatów i Lapończyków. Immanuel Kant z kolei wyróżnił czynnik klimatyczny, jaki miał ukształtować cztery rasy. Klimat zimny miał przyczynić się według niego do powstania rasy czerwonej, klimat suchy i gorący do powstania rasy żółtej, klimat wilgotny do powstania rasy białej, a wilgotny i ciepły do rasy czarnej.

W 1756 Karol Linneusz wyróżnił rasy ludzkie w zależności od zajmowanych kontynentów: Homo europaeus, Homo asiaticus, Homo afer, Homo americanus. Inna klasyfikacja Linneusza opierała się na podziale według barwy skóry i wprowadzała nazwy: Homo albus, Homo cupreus, Homo badius, Homo niger i Homo fuscus. Wymienia on także dwie odmiany Homo monstruosus (człowiek kaleki) i Homo ferus (człowiek zdziczały).

W 1784 J.F. Blumenbach zaproponował nową terminologię, mówiąc o rasach: kaukaskiej, amerykańskiej, mongolskiej, etiopskiej i malajskiej.

W 1812 G. Cuvier zastosował kryterium barwy skóry i podzielił gatunek ludzki na trzy wielkie rasy (odmiany): białą, żółtą i czarną. Ten zasadniczy podział utrzymał się do dziś.

Jan Czekanowski (1882–1965) za Cuvierem – przyjął istnienie trzech odmian, jednak w ich ramach wyróżnił 6 ras, z których trzy stanowią tzw. czyste formy odmianowe (rasa nordyczna, laponoidalna i nigrycka), a trzy (tzw. wtórne) powstałe w wyniku ustabilizowania się krzyżówek między formami czystymi (śródziemnomorska, armenoidalna i arktyczna).

Współcześnie, większość amerykańskich antropologów odrzuca istnienie rasy u ludzi (zobacz rasa człowieka).

Koncepcja systemowa[edytuj]

Koncepcja ta pojawiła się w latach 80. XX wieku w oparciu o teorię systemów Ludwiga von Bertalanffy. W założeniach tej koncepcji antropologia powinna poza opisem biologicznych cech populacji, także badać wpływ czynników społecznych i kulturowych na biologiczne zróżnicowanie człowieka. W tej koncepcji także zrezygnowano z klasyfikacji ras na rzecz badania procesów zachodzących w biokulturowych systemach adaptacyjnych.

Krytyka podziału ludzi na rasy[edytuj]

Część współczesnych antropologów kwestionuje w ogóle sens typologii antropologicznej. Odmiana w niektórych z powyższych założeń nie jest jednak wyróżniana na podstawie różnic genetycznych, a fenotypowych. Ale np. badania genetyczne[1], zwłaszcza związane z epidemiologią (głównie chorób, w których rolę odgrywają uwarunkowania genetyczne) wykazują zależność między rasą a częstością zachorowań na daną chorobę niezależnie od miejsca zamieszkania.

W 1999 69% antropologów w Stanach Zjednoczonych odrzucało pojęcie rasy, w Polsce w 2001 odrzucało to pojęcie 25% antropologów fizycznych, jednakże w badaniach ankietowych, na podstawie których zebrano te dane, wśród amerykańskich antropologów tylko 46% udzieliło w ogóle odpowiedzi na to pytanie, gdy w Polsce 94% ogółu respondentów[2].

Badania genetyczne przeprowadzone przez zespół Rebeki Cann i Marka Stonekinga pod opieką Allana Wilsona, opublikowane w 1987 Nature[3] wskazują na niski stopień zróżnicowania rasowego u żyjącego obecnie Homo sapiens. Według autorów różnice genetyczne w mitochodrialnym DNA między wskazywanymi rasami wynoszą 15%, w obrębie ras zaś 85%. Ich zdaniem różnice genetyczne międzygrupowe uzasadniające podział na rasy muszą wynosić 20–30%. U człowieka spośród 3 miliardów par zasad tylko kilkaset warunkuje intensywność pigmentacji skóry i morfologię twarzy. Kolejną sprawą, na którą należy zwrócić uwagę, jest fakt, że rasy ludzi wyodrębnia się głównie na podstawie kilku anatomicznych szczegółów budowy zewnętrznej ludzkiego ciała.

Klasyfikacja i podział[edytuj]

Szczegółową indywidualną typologię rasową wytworzył w antropologii kierunek morfologiczno-porównawczy. Wyróżniane tam typy elementarne to:

Wśród głównych typów rasowych pośrednich w Europie wyróżniono: typ alpejski, typ południowo-wschodni, typ sublaponoidalny, typ litoralny, typ bałtycki, typ atlantycki, typ pseudoalpejski, typ czuchoński, typ subnordyczny, typ dynarski, typ północno-zachodni, typ teutoński.

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Olga Woźniak: Rasa ma znaczenie. Przekrój, 2009-03. [dostęp 2012-07-19]. [zarchiwizowane z tego adresu (2009-02-10)].
  2. Katarzyna Kaszycka, Jan Strzałko „Race” – Still an Issue for Physical Anthropology? Results of Polish Studies Seen In the Light of the U.S. Findings, American Anthropologist, t. 105, nr 1.
  3. W artykule „Mitochondrial DNA and Human Evolution” s. 31–36 [1].

Bibliografia[edytuj]

  1. Czekanowski J., Człowiek w czasie i przestrzeni, Warszawa 1967
  2. Czekanowski J., Zarys Antropologii Polski, Lwów 1930
  3. red. Bielicki T., Mały Słownik antropologiczny, Warszawa 1976
  4. Tyrała R., O jeden takson za dużo. Rasa jako kategoria społecznie problematyczna, Oficyna Naukowa, Warszawa 2005, ​ISBN 83-88164-90-2

Linki zewnętrzne[edytuj]