Vertical Launching System

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Dziobowa wyrzutnia Mk 41 VLS na pokładzie krążownika typu Ticonderoga
Załadunek pojemnika transportowo-startowego do komory wyrzutni Mk 41 VLS

Vertical Launching System (lub Vertical Launch System, VLS) - wyrzutnia pionowego startu - rodzaj wyrzutni pocisków rakietowych używany na okrętach nawodnych i podwodnych. Każda wyrzutnia składa się z modułów, zawierających po kilka komór mieszczących ustawione pionowo pojemniki z pociskami (jeden lub kilka pocisków w pojemniku). Tak magazynowane pociski są odpalane pionowo w górę, po czym już nad pokładem kierują się w stronę celu. Rodzaj i liczbę zamontowanych na okręcie modułów dobiera się w zależności od jego przeznaczenia i wielkości.
Pionowe wystrzeliwanie pocisków coraz częściej stosuje się także w lądowych systemach rakietowych, głównie przeciwlotniczych. Samobieżne wyrzutnie tego rodzaju określane są jako TEL (np. S-300, Tor, SAMP/T, VL MICA).

Pociski z wyrzutni mogą być wystrzeliwane metodą tzw. gorącego lub zimnego startu. Metoda gorącego startu polega na tym, że pocisk opuszcza komorę wyrzutni dzięki pracy własnego silnika. Wymaga to wyrzutni odpornej na działanie gorących gazów wylotowych oraz układu ich odprowadzania poza wyrzutnię i kadłub okrętu. Metoda zimnego startu polega na tym, że pocisk jest wyrzucany z komory przy pomocy gazogeneratora, i dopiero kilkanaście metrów ponad wyrzutnią odpala własny silnik.
Metoda "gorąca" jest prostsza, ale wymaga określonej odporności wyrzutni, co limituje masę startową odpalanych pocisków. Metoda "zimna" wymaga dodatkowego systemu wyrzucającego, ale jest bezpieczniejsza - minimalizuje wpływ gazów wylotowych i skutki ewentualnych problemów z pociskiem (np. eksplozja silnika rakietowego) na wyrzutnię i strukturę okrętu. Ponadto w mniejszym stopniu ogranicza masę startową pocisków.
Pociski z zanurzonych okrętów podwodnych wystrzeliwane są metodą zimnego startu ponad lustro wody.

Pierwszymi morskimi wyrzutniami pionowego startu były wyrzutnie pocisków balistycznych na okrętach podwodnych. W ZSRR wprowadzono do służby pionowe wyrzutnie rakiet plot (SA-N-6 Grumble, SA-N-9 Gauntlet), ale były to mechaniczne wyrzutnie rewolwerowe. W 1986 roku wszedł do służby amerykański krążownik USS "Bunker Hill" (CG-52) typu Ticonderoga, będący pierwszym okrętem wyposażonym w wyrzutnię Mk 41 VLS. Jest to obecnie najbardziej rozpowszechniony system na świecie, używany w różnych wersjach na pokładach okrętów wielu państw.

Główną zaletą wyrzutni systemu VLS na okrętach nawodnych jest możliwość odpalania pocisków w różnych kierunkach, w bardzo krótkich odstępach czasu, co odróżnia je od systemów prowadnicowych, które mogą szybko odpalić tylko pociski umieszczone w danym momencie na prowadnicach, a następnie muszą być załadowane nowymi pociskami dosłanymi z magazynu i ponownie skierowane w stronę celu. Gotowe do odpalenia pociski w pojemnikach transportowo-startowych są do momentu startu zabezpieczone przed wpływem środowiska i uszkodzeniami mechanicznymi (komory wyrzutni chronione są pancernymi klapami). Taka konstrukcja umożliwia także łatwiejsze i szybsze przeładowywanie pocisków, także w morzu, nawet przy gorszej pogodzie. Ponadto brak wystających ponad pokład elementów wyrzutni powoduje redukcję skutecznej powierzchni odbicia radiolokacyjnego okrętu.
Niektóre systemy VLS (np. amerykańskie Mk 41 i Mk 57) umożliwiają odpalanie z tej samej wyrzutni pocisków różnego typu i przeznaczenia, np. przeciwlotniczych, przeciwpodwodnych, manewrujących. Umożliwia to dowolną konfigurację przenoszonego przez okręt uzbrojenia rakietowego i jego łatwą zmianę w zależności od przewidywanej misji.