Viktor Kauder
Data i miejsce urodzenia | |
---|---|
Data i miejsce śmierci | |
Zawód, zajęcie |
bibliotekarz |
Alma Mater | |
Odznaczenia | |
![]() |
Viktor Kauder (ur. 25 grudnia 1899 w Łodzi, zm. 2 lipca 1985 w Zirl) – niemiecki bibliotekarz, działacz mniejszości niemieckiej w Polsce oraz badacz folkloru i kultury niemieckiej[1].
Życiorys
[edytuj | edytuj kod]Rodzina Kaudera pochodziła z Bielska, lecz Viktor urodził się w Łodzi, gdzie jego ojciec Rudolf pracował w wykończalni jednej z fabryk włókienniczych. W Łodzi Kauder ukończył Niemiecką Szkołę Ludową. Po rewolucji 1905 roku Kauderowie powrócili do Bielska. Viktor od 1911 uczęszczał do Państwowej Szkoły Realnej w Bielsku[2]. W 1917 zdał maturę. Od 1914 należał do ruchu Wandervogel[2]. Podczas I wojny światowej wstąpił do paramilitarnej organizacji Verband österreichischer Armee (Związek Armii Austriackiej)[2]. W 1917 roku został powołany do armii, w stopniu chorążego uczestniczył w walkach na Wschodzie oraz na Bałkanach. W latach 1919–1924 studiował chemię na Politechnice Wiedeńskiej[1], lecz formalnie nie ukończył studiów[2].
Po włączeniu Bielska w granice Polski pogłębił swoje zainteresowanie niemiecką kulturą, w 1921 założył Walterem Kuhnem i Alfredem Karaskiem grupę zajmującą się historią lokalną i rozwojem patriotycznym poprzez krajoznawstwo[2]. W 1923 roku opublikował książkę „Die deutsche Sprachinsel Bielitz-Biala”, w której m.in. przedstawił m.in. cele swojej działalności na następne lata oraz rozpoczął wydawanie serii „Deutsche Gaue im Osten”, prezentującą różne grupy Niemców w Polsce[2].
Kauder pracował przez krótki okres w przemyśle włókienniczym, następnie w 1925 został zatrudniony przez Hermanna Rauschninga w Książnicy Niemieckiej w Poznaniu. Tam współredagował czasopismo kulturalno-polityczne „Deutsche Blätter”. W 1926 Kauder zamieszkał w Katowicach, gdzie objął stanowisko kierownika Niemieckiej Biblioteki Sztuki i Nauki oraz kierownika Związku Niemieckich Bibliotek Ludowych na Górnym Śląsku, którego celem było wzmocnienie tożsamości narodowej Niemców w Polsce, tam Kauder odpowiadał za biblioteki publiczne, szkolne, młodzieżowe, robotnicze oraz wędrowne. W latach 1927–1934 Viktor Kauder był dyrektorem Deutscher Kulturbund für Polnisch Schlesien, organizacji składającej się z 24 różnych stowarzyszeń (m.in.: Bund für Arbeiterbildung in Polen, Deutsche Spielgemeinschaft, Deutscher Sängerbund für Polen, Deutsche Turnerschaft für Polen, Touristenverein Naturfreunde ) i około 40 000 członków. Redagował wówczas czasopismo „Schaffen und Schauen”[1]. Kauder podczas II wojny światowej, jesienią 1939 został pełnomocnikiem Haupttreuhandstelle Ost – niemieckiego Głównego Urzędu Powierniczego ds. Wschodu, od którego dostał polecenie przejęcia inwentarza ksiąg polskich w powiecie katowickim. 14 grudnia 1939 został wicedyrektorem naczelnym Górnośląskiej Biblioteki Państwowej w Katowicach, w 1942 zaś został jej dyrektorem[1]. W 1942 został także dyrektorem oraz dyrektorem Biblioteki Miejskiej w Katowicach oraz kierownikiem Państwowej Poradni Bibliotecznej[3], któremu podlegało 1050 bibliotek dla dorosłych i 2167 bibliotek szkolnych w rejencji katowickiej[1]. W 1944 Kauder został wcielony do Luftwaffe, a w 1945 dostał się do niewoli brytyjskiej[2]. Po uwolnieniu w 1946 pracował m.in. przy budowie elektrowni w Gerlos w dolinie Zillertal oraz przy wyrębie lasów. W 1949 dostał pracę w chemicznym przedsiębiorstwie „Vereinigte Färberei-AG” w Reutte, z czasem osiągając stanowisko kierownicze. W 1951 uzyskał obywatelstwo austriackie. W 1954 został dyrektorem Biblioteki Niemieckiego Wschodu w Herne, od 1957 kierował także główną biblioteką miejską w Herne. W 1965 przeszedł na emeryturę. Zmarł 2 lipca 1985 roku w Zirl[1].
Działalność wydawnicza
[edytuj | edytuj kod]Od 1923 był dyrektorem „Deutsche Blätter in Polen”, a w latach 1926–1927 także redaktorem. Ponadto wydawał czasopismo „Schaffen und Schauen” (1924–1934)[4], które stało się dzięki jego zaangażowaniu ogólnopolskim periodykiem naukowo-kulturalnym. Na jego łamach publikował artykuły o edukacji, wychowaniu, kulturze i literaturze[1], a także „Deutsche Monatshefte in Polen” (1934–1943). Uczestniczył w publikowaniu serii popularnonaukowych o Niemcach w Polsce, takich jak: „Deutsche Gaue im Osten”, „Ostdeutsche Heimathefte”, „Ostdeutsche Heimatbücher”, a także cyklu albumów „Das Deutschtum in Polen” oraz licznych katalogów biblioteczne oraz prac poświęcone folklorowi i historii Niemców na ziemiach polskich[4].
Życie prywatne
[edytuj | edytuj kod]Kauder był wyznania ewangelickiego. Urodził się w rodzinie pochodzącego z Bielska Rudolfa Kaudera i pochodzącej z Łodzi Luisy Weber[2]. W 1926 ożenił się z Gretą Ohrenstein, z którą miał dwoje dzieci – córkę Hannę Marię i syna Hansa-Petera[1].
Ocena działalności
[edytuj | edytuj kod]Kauder nigdy nie został członkiem NSDAP, lecz w latach 1926–1929 należał do nacjonalistycznej Deutsche Partei w Polsce. W 1939 zajmował się konfiskatą polskich księgozbiorów, jednak nie zachowały się przesłanki wskazujące na to by miał uczestniczyć w niszczeniu polskiego dziedzictwa kulturalnego. Niemniej Kauder był członkiem instytucji III Rzeszy takich jak: Izba Prasy Rzeszy (niem. Reichspressekammer ), Izba Piśmiennictwa Rzeszy (niem. Reichsschrifttumskammer ), Narodowosocjalistyczny Związek Urzędników (niem. NS-Beamtenbund )[2].
Nagrody i odznaczenia
[edytuj | edytuj kod]- srebrny medal Für Verdienste um das Ausland-Deutschtum (1938), przyznawany przez Deutsches Ausland-Institut w Stuttgarcie (za badania górnośląskie),
- Nicolaus-Copernicus-Preis (1942), nagroda przyznawana przez Johann-Wolfgang-Goethe-Stiftung przy Śląskim Uniwersytecie Fryderyka Wilhelma we Wrocławiu,
- Gauplakette für oberschlesische Landesforschung (1943)[5],
- Verdienstkreuz am Bande (Krzyż Zasługi na Wstędze RFN, 1976)[1].
Wybrane publikacje
[edytuj | edytuj kod]- Das Deutschtum in Polnisch-Schlesien. Günther Wolff, 1932.
- Das Deutschtum in Polen. Ein Bildband. Wolff zu Plauen, 1937. Neuauflage S. Hirzel, 1942,
- Das Deutschtum in der Wojewodschaft Schlesien. Hirzel, Leipzig 1937.
- Deutsch-Polnische Nachbarschaft. Lebensbilder deutscher Helfer in Polen. Veröffentlichungen des Göttinger Arbeitskreises, 178. Holzner Verlag, Würzburg 1957.
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b c d e f g h i Stefan Pioskowik, Schaffen und Schauen, „Oberschleisische Stimme” (15 (262)), 20 września 2012, ISSN 1896-7973 .
- ↑ a b c d e f g h i Zdzisław Gębołyś , Viktor Kauder. Szkic do portretu, 2017, OCLC 1036661274 [dostęp 2022-10-31] .
- ↑ Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne – edycja elektroniczna – Wydział Teologiczny Uniwersytetu Śląskiego [online], wtl.us.edu.pl [dostęp 2022-10-31] .
- ↑ a b Jacek Wojciechowski , Zdzisław Gębołyś, Biblioteki mniejszości niemieckiej w II Rzeczypospolitej, Adam Mickiewicz University Poznan, 2013, OCLC 906808824 [dostęp 2022-10-31] .
- ↑ Zdzisław Głębołyś , Viktor Kauder, [w:] Michael Fahlbusch, Ingo Haar, Alexander Pinwinkler (red.), Handbuch der völkischen Wissenschaften. Akteure, Netzwerke, Forschungsprogramme, wyd. 2. vollst. überarb. u. erw., t. 1, Oldenbourg: De Gruyter, 2017, s. 336, ISBN 978-3-11-043891-8 .
- Urodzeni w 1899
- Zmarli w 1985
- Ludzie urodzeni w Łodzi
- Niemieccy publicyści
- Redaktorzy
- Działacze mniejszości niemieckiej w II RP
- Odznaczeni Orderem Zasługi Republiki Federalnej Niemiec
- Bibliotekarze związani z Poznaniem
- Ludzie związani z Katowicami
- Ludzie związani z Bielskiem-Białą
- Niemieccy bibliotekarze
- Niemieccy folkloryści
- Absolwenci Uniwersytetu Technicznego w Wiedniu
- Żołnierze Luftwaffe
- Uczestnicy I wojny światowej (Austro-Węgry)