Wielkanocne smaganie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Smaganie dziewcząt na Morawach (1910)
Dziady śmigustne, rzeźby z Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Jedna z postaci trzyma w ręku abstrakcyjną wielkanocną rózgę

Wielkanocne smaganie (czes. pomlázka[1], słow. šibačka, węg. sibala niem. schmackostern) – zwyczaj wywodzący się z obrzędów i praktyk pogańskich, obecnie związany z Poniedziałkiem Wielkanocnym obchodzony w Czechach, Słowacji[2], Polsce[3] i na północy Węgrzech[4]. Dawniej był również dobrze zachowany w Prusach.

Etymologia i nazewnictwo[edytuj]

 Osobny artykuł: Śmigus (etymologia).
 Osobny artykuł: Dyngus (etymologia).

W Polsce zwyczaj był znany jako Śmigus (z różnymi wariantami tego słowa[5]). Na Kaszubach (gdzie oblewanie się wodą nie jest praktykowane[6]) Poniedziałek Wielkanocny jest nazywany dëgòsem, a chłostanie dziewcząt jest określane jako dëgòwanié.

W literaturze czeskiej najczęściej stosowanym terminem dla tego zwyczaju jest Pomlázka. Pojęcie to jest wywodzone od czeskiego słowa pomládit (pomładzać) i może również odnosić się do samej rózgi wielkanocnej, która jest narzędziem stosowanym do smagania przy tym obrzędzie. Poza pomlázką Obrzęd ma w Czechach wiele regionalnych nazw, znanymi czeskimi określeniami dla tego zwyczaju są m in. Mrskacka, Slehacka (na Morawach) oraz Smerkust (we wschodniej krainie Czech). W wielu przypadkach etymologii słowa można się dopatrywać w śmigusie i dyngusie, ale niektóre są związane z innymi terminami związanymi z pierwowzorem jarych godów, w których relewantny był urodzaj i płodność[7].

Słowackie słowo Sibacka i węgierskie sibala, najprawdopodobniej pochodzi do frazy, które jest odpowiednikiem średniopolskiego szybać. Jest ona synonimem, dla słów takich jak śmignąć (nadać czemuś szybki ruch, wznieść w powietrze, lub smagać), szybować, siec[8].

Czeskie i Słowackie określenia zwyczaju zakończone końcówką flekcyjną -ačka, luźno utożsamiają wzajemnie rózgę jak i sam zwyczaj. Podobnie w polskim języku pojęcie (nie koniecznie w ramach Wielkanocy) chłosta oznacza zarówno bicz jak i biczowanie.

Obrzędy[edytuj]

Zwyczaj był jedną z wielu słowiańskich praktyk obchodzonych przy nadejściu wiosny. Smaganie miało uzdrawiać, dostarczać siły witalne i wypędzać złe moce (duchy). W folklorze słowiańskim smaganie było często zbieżne z oblewaniem i wraz z nim było szczególnie ważne dla panien i dziewcząt, bo miało sprzyjać płodności. Zwyczaj ten był często praktykowany przy kolędowaniu wielkanocnym. Współcześnie zaadaptowały się także pojęcia takie jak np. śmiguśny poniedziałek (w Polsce), Sibati Utorok (na Słowacji), Mrskany Poniedieli (na Morawach). Chrześcijaństwo przyjmując ten pogański zwyczaj, powiązało go z cierpieniem Jezusa Chrystusa, w trakcie drogi krzyżowej i zaczęło interpretować jako rodzaj umartwiania. W cieszyńskiem bicie witkami interpretuje się jako "suszenie" konieczne po wcześniejszym oblaniu wodą[9]. Dowodem na spójność obu zwyczajów jest etymologia słów chlustać/chłostać oraz wieloznaczność słów zlać (polać wodą/zbić)[10].

W Prusach i zachodnich Niemczech zwyczaj praktykowany był również w Barbórkę. Na obzarze Węgier smaganie wielkanocne jest znane tylko w niektórych regionach na północy. Na obszarze całych Węgier oraz w Austrii obrzęd znany jest w Dzień Niewiniątek, 28 Grudnia.

Chłosta religijna jako rodzaj pokuty i odganianie złych duchów była praktykowana przejściowo w wielu miejscach świata. Podobne praktyki były uprawiane też przez Rzymian na cześć bóstwa Faunus oraz przy Luperkaliach[potrzebny przypis]. Z tego względu według niektórych zwyczaj ten ma charakter pierwotny i jest znany od czasów antycznych, ale niewykluczone też jest, że dotarł wraz z kapłanami lub mnichami pochodzącymi z Włoch.

Linki zewnętrzne[edytuj]

Informacje o obrzędach w czeskiej encyklopedii językoznawczej on-line
Opis praktykowania zwyczaju na Węgrzech w słowniku z węgierskiej biblioteki cyfrowej.

Przypisy

  1. Velikonoční pomlázka. chovani.eu. [dostęp 2017-05-24].
  2. Petit Press, Veľká noc v tradičnom zvykosloví Slovenska, „www.sme.sk” [dostęp 2017-05-24] (słow.).
  3. Naše (red.), ÚJČ AV ČR, z, Naše řeč – K původu slov, nase-rec.ujc.cas.cz [dostęp 2017-05-24].
  4. Népművészeti Egyesületek Szövetsége - Húsvéti sibálás Pázmándon, 26 lipca 2011 [dostęp 2017-05-24] [zarchiwizowane z adresu 2011-07-26].
  5. Naše (red.), ÚJČ AV ČR, z, Naše řeč – K původu slov, nase-rec.ujc.cas.cz [dostęp 2017-05-24].
  6. Skąd się wziął śmigus-dyngus?, „podroze.dziennik.pl” [dostęp 2017-05-24].
  7. Martin Prošek, Pomlázka, rozhlas.cz [dostęp 2017-05-24] (cz.).
  8. Wiesław Boryś, Słownik etymologiczny języka polskiego, Wydawn. Literackie, 2005, ISBN 9788308036488 [dostęp 2017-05-24] (pol.).
  9. Skąd się wziął śmigus-dyngus?, „podroze.dziennik.pl” [dostęp 2017-05-24].
  10. Wiesław Boryś, Słownik etymologiczny języka polskiego, Wydawn. Literackie, 2005, ISBN 9788308036488 [dostęp 2017-05-24] (pol.).