Zwoleń

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy miasta w Polsce. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Zwoleń
Kościół Podwyższenia Krzyża Świętego w Zwoleniu
Kościół Podwyższenia Krzyża Świętego w Zwoleniu
Herb
Herb Zwolenia
Państwo  Polska
Województwo  mazowieckie
Powiat zwoleński
Gmina Zwoleń
gmina miejsko-wiejska
Data założenia 1425
Prawa miejskie 1425
Burmistrz Bogusława Janina Jaworska
Powierzchnia 15,91[1] km²
Populacja (2009)
• liczba ludności
• gęstość

8048
505,8 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 48
Kod pocztowy 26-700
Tablice rejestracyjne WZW
Położenie na mapie powiatu zwoleńskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu zwoleńskiego
Zwoleń
Zwoleń
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Zwoleń
Zwoleń
Ziemia 51°21′25″N 21°35′02″E/51,356944 21,583889
TERC
(TERYT)
1142136054
Urząd miejski
pl. Kochanowskiego 1
26-700 Zwoleń
Strona internetowa

Zwoleńmiasto w Polsce, w województwie mazowieckim, siedziba powiatu zwoleńskiego i gminy Zwoleń. Położone nad rzeką Zwolenką, na Wzniesieniach Południowomazowieckich, historycznie w Małopolsce. Był miastem królewskim Korony Królestwa Polskiego[2].

Według danych z 31 grudnia 2012, miasto miało 8240 mieszkańców[3].

Położenie[edytuj]

Miasto leży w południowej części województwa mazowieckiego, we wschodniej części Równiny Radomskiej[4].

Przez miasto przepływa niewielka rzeka Zwolenka, dopływ Wisły.

Historycznie należy do Małopolski. Leżało w ziemi sandomierskiej, następnie w województwie sandomierskim.

Historia[edytuj]

Zwoleń powstał na gruncie wsi Gotardowa Wola w latach 20. XV w., na mocy przywileju wydanego przez króla Władysława Jagiełłę. Datowane dokumenty lokacyjne z 1425 poświadczają zaawansowany już stopień zasadzenia osady.

Lustracja miasta z 1564 potwierdza ważność szlaku komunikacyjnego biegnącego z Lublina przez Zwoleń do Radomia i Wielkopolski. Ważnym czynnikiem do intensywnego rozwoju miasta było rzemiosło, które już w 1555 otrzymało prawo zrzeszania się w cechy.

W latach 1566-1575 Jan Kochanowski był prebendarzem miejscowej parafii. W wyniku potopu szwedzkiego Zwoleń poniósł ogromne straty materialne i ludzkie, które zaważyły na jego dalszych losach i spowodowały, że miasto nie powróciło już do dawnej świetności. Po upadku insurekcji kościuszkowskiej i III rozbiorze Polski miasto weszło w skład zaboru austriackiego. W 1808 przebywał tu, wraz ze swym sztabem książę Józef Poniatowski. Po likwidacji Księstwa Warszawskiego i utworzeniu w 1815 Królestwa Polskiego, Zwoleń wszedł w jego skład.

Od tego momentu zmienił się ustrój miasta, wprowadzono urząd burmistrza wraz z jego ławnikami. Za udział w powstaniach narodowych władze carskie zdegradowały Zwoleń do miasta osady. Efektem tego był zastój ekonomiczno-gospodarczy. W latach 1870–1925 Zwoleń był osadą miejską w gminie Zwoleń. 10 czerwca 1925 rozporządzeniem Rady Ministrów Zwoleń ponownie został wpisany w poczet miast; jednocześnie rozszerzono jego granice[5].

Nieistniejąca obecnie synagoga w Zwoleniu, która spłonęła po zbombardowaniu miasta przez Niemców we wrześniu 1939

W początkach I wojny światowej w okolicach miejscowości rozgrywały się ciężkie boje toczone przez wojska austriackie z oddziałami rosyjskimi. W samym Zwoleniu stacjonował sztab austriackiego korpusu gen. Paula Puhalli[6] W 1921 w Zwoleniu mieszkało około 8544 osób z czego 3787 Żydów. Do chwili wybuchu wojny liczba żydowskich mieszkańców wzrosła do około 5000[7].

Wybuch II wojny światowej okazał się tragiczny w skutkach, miasto zostało mocno zniszczone[8]. Między innymi spłonęła zabudowa rynku i miejscowa synagoga. Za udział w ruchu oporu (Armia Krajowa i Bataliony Chłopskie) mieszkańcy Zwolenia i okolic trafiali do więzień lub byli rozstrzeliwani w egzekucjach na placu Jana Kochanowskiego, a także ginęli w katowniach gestapo. Po zajęciu miasta przez Niemców, zamieszkujący je Żydzi byli zmuszani do prac porządkowych. Wielokrotnie byli też ofiarami wymuszeń niemieckich żandarmów z Sandomierza[9]. Miały miejsce egzekucje Żydów w radomskim więzieniu za opuszczanie terenu getta w Zwoleniu[10]. W Zwoleniu istniała delegatura radomskiego komitetu Żydowskiej Samopomocy Społecznej[11]. W marcu 1941 do Zwolenia przesiedlono część Żydów z Przytyka[12]. Getto w Zwoleniu powstało w lutym 1942.[13] Było zamieszkane przez około 6000 osób, tak ze Zwolenia jak i Pionek, Garbatki, Gniewoszowa, Sarnowa i Kazanowa. Żydów zmuszano do pracy przy regulacji Wisły oraz wysyłano do obozów pracy w Pustkowie, Skarżysku-Kamiennej i Dęblinie[14]. 18 sierpnia 1942 Niemcy zaczęli zwozić do Zwolenia Żydów z Gniewoszowa, Janowic, Oblas, Pionek i Policzny. Liczba ludności wzrosła do około 9000-11000[15][16]. Zwoleńskie getto zostało zlikwidowane 29 września 1942 r, kiedy około 10 000-10 500 ludzi zostało wywiezionych do obozu w Treblince[16][17]. W czasie wojny Niemcy zniszczyli żydowski cmentarz. Zwoleńscy Żydzi walczyli i ginęli w Polskich Siłach Zbrojnych w ZSRR i LWP[18]. Po pewnym czasie od zakończeniu działań wojennych, w czerwcu 1945 w Zwoleniu odnotowano obecność 73 Żydów[19].

Dalsza historia Zwolenia to dźwiganie się z pożogi wojennej. Przykładem tego może być powołanie w pierwszych miesiącach po ustaniu działań wojennych gimnazjum przekształconego później w liceum ogólnokształcące. Uruchomiono również średnią szkołę rolniczą.

30 września 1954 w Zwoleniu został utworzony powiat, który należał do województwa kieleckiego, co podniosło znacznie rangę miasta. Powstały dogodne warunki do rozwoju infrastruktury gospodarczej i przemysłowej. Powstała filia Zakładów Metalowych "Łucznik" oraz Zakłady Mięsne.

W latach 1970-1972 Zwoleń zdobył I miejsce w konkursie "Mistrz Gospodarności". Po likwidacji powiatu 21 sierpnia 1975 gmina i miasto zostają połączone w jedną jednostkę administracyjną i włączone do nowo powstałego województwa radomskiego. W skład gminy weszło 28 okolicznych wsi. Na podstawie ustawy z marca 1990 o terenowej organizacji rządowej 1 sierpnia 1990 został utworzony w Zwoleniu przez Szefa Rady Ministrów Urząd Rejonowy, obejmujący swym zasięgiem 7 gmin w tym miasta Zwoleń i Lipsko. W 1999 Zwoleń stał się siedzibą powiatu obejmującego 5 gmin: gminę Tczów, gminę Kazanów, gminę Przyłęk, gminę Policzna oraz gminę Zwoleń. Powiat wszedł w skład województwa mazowieckiego.

Komunikacja[edytuj]

Zwoleń leży w południowo-wschodniej części województwa mazowieckiego, na skrzyżowaniu drogi krajowej: nr79 WarszawaSandomierzKrakówBytom i drogi krajowej nr12 ŁęknicaŻaryŻagańGłogówLesznoKaliszSieradzPiotrków TrybunalskiRadomPuławyLublinDorohusk, która na odcinku Piotrków TrybunalskiDorohusk ma stać się drogą ekspresową S12 z obwodnicą miasta.

Zwoleń nie posiada stacji kolejowej, niemniej jednak posiada połączenia autobusowe z Lublinem, Warszawą, Radomiem, Tarnobrzegiem, Ustrzykami Dolnymi, Sanokiem, Mielcem, Krakowem, Rzeszowem, Zamościem, Tomaszowem Lubelskim, Poznaniem, Katowicami, Łodzią, Lipskiem, Kozienicami, Iłżą, Puławami, Wrocławiem, Częstochową, Piotrkowem Tryb., Kielcami i Chełmem. Obsługiwane są przez PKS i firmy prywatne.

Instytucje oświatowe[edytuj]

W Zwoleniu działają Szkoła Podstawowa im. Władysława Jagiełły, Publiczne Gimnazjum, Niepubliczne Gimnazjum przy Liceum Ogólnokształcącym im. Jana Kochanowskiego, Liceum Ogólnokształcące im. Jana Kochanowskiego oraz Zespół Szkół Rolniczo-Technicznych im. Bohaterów Walki z Faszyzmem. Założony także został Uniwersytet Trzeciego Wieku, którego zadaniem jest animacja osób starszych oraz zwiększenie ich aktywności w życiu kulturalnym.

Demografia[edytuj]

  • Piramida wieku mieszkańców Zwolenia w 2014 roku [20].


Piramida wieku Zwolen.png

Sport[edytuj]

W Zwoleniu działa nieformalny klub rowerowy[potrzebny przypis] oraz brydżowy (od 2001), klub tenisa ziemnego, klub piłkarski Zwolenianka, klub szachowy Hetman (przy Domu Kultury) oraz MPKS (miejski parafialny klub sportowy) i UMKS "Orlęta" Zwoleń – młodzieżowy klub piłki ręcznej. W 2013 roku został ukończony nowoczesny skatepark na terenie Orlika.

Kultura[edytuj]

W Zwoleniu odbywa się szereg imprez kulturalnych, organizowanych przez Dom Kultury oraz władze miasta i powiatu. Najbardziej znaną są coroczne imieniny Pana Jana poświęcone Janowi Kochanowskiemu. Odbywają się one w przedostatnią niedzielę czerwca (pierwsza niedziela wakacji). Na tę imprezę zapraszani są różni sławni goście. Zaproszeni byli m.in.:Szymon Wydra, Ryszard Rynkowski, Jerzy Zelnik, Czesław Majewski, Tadeusz Ross, Dariusz Jakubowski, Stachursky, Alicja Majewska, Marek Torzewski, zespoły Budka Suflera i Kombii, uczestnicy programu Europa da się lubić i inni. Na innych imprezach w Zwoleniu wystąpili także zespół Boys i Ewelina Flinta. W 2000 Zwoleń odwiedził w ramach kampanii wyborczej przed wyborami prezydenckimi prezydent Aleksander Kwaśniewski.

Zabytki i pomniki[edytuj]

  • kościół parafialny pw. Podwyższenia Krzyża Świętego z XVI wieku, z kaplicami Kochanowskich, w podziemiach której spoczywają szczątki Jana Kochanowskiego wraz z rodziną oraz Owadowskich, spokrewnionych z Kochanowskimi;
  • kaplica św. Anny przy ul. Wojska Polskiego;
  • pomnik Jana Kochanowskiego z Urszulką, przy Gimnazjum, od ul. Kościelnej;
  • pomnik Jana Kochanowskiego w centralnej części parku na pl. Jana Kochanowskiego;
  • pomnik Władysława II Jagiełły przy Szkole Podstawowej przy ul. Ludowej;
  • pomnik św. Jana przy ul. św. Jana;
  • ściana straceń w północno-wschodniej części pl. Jana Kochanowskiego.

Wspólnoty wyznaniowe[edytuj]

Współpraca międzynarodowa[edytuj]

Miasta i gminy partnerskie:

Sławni ludzie[edytuj]

Pomnik Jana Kochanowskiego w Zwoleńskim parku.

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Dane Głównego Urzędu Statystycznego: Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 31 XII 2008 r.). [dostęp 1.10.2009].
  2. Feliks Kiryk, Urbanizacja Małopolski : województwo sandomierskie : XIII-XVI wiek, Kilece 1994, s. 20.
  3. Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 30 XII 2012 r.). Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2009-11-24. ISSN 1734-6118.
  4. Jerzy Kondracki, Andrzej Richling: Atlas Rzeczypospolitej Polskiej. Warszawa: Centralny Ośrodek Dokumentacji Geodezyjnej i Kartograficznej, 1994.
  5. Dz. U. z 1925 r. Nr 62, poz. 435
  6. Generał broni Tadeusz Jordan Rozwadowski, Wspomnienia Wielkiej Wojny, Warszawa 2015
  7. Eugeniusz Fąfara Gehenna ludności żydowskiej s. 625
  8. Krzysztof Urbański Zagłada Żydów w dystrykcie radomskim s. 58
  9. Krzysztof Urbański op. cit. s. 36, częściowo za Wojciech Lipowski Lekarz: wspomnienia s. 75-76
  10. Krzysztof Urbański op. cit. s. 105, za Kazimierz Jaroszek i Sebastian Piątkowski Martyrologia s. 13-26
  11. Krzysztof Urbański op. cit. s. 108
  12. Krzysztof Urbański op. cit. s. 141
  13. Krzysztof Urbański op. cit. s. 116 i 151
  14. Krzysztof Urbański op. cit. s. 151
  15. Krzysztof Urbański op. cit. s. 165
  16. a b Eugeniusz Fąfara op. cit. s. 625
  17. Krzysztof Urbański op. cit. s. 166
  18. Krzysztof Urbański op. cit. s. 233
  19. Krzysztof Urbański op. cit. s. 235
  20. http://www.polskawliczbach.pl/Zwolen, w oparciu o dane GUS.
  21. Dane według raportów wyszukiwarki zborów (www.jw.org) z 11 lutego 2013.

Bibliografia[edytuj]

  • Krzysztof Urbański Zagłada Żydów w dystrykcie radomskim Wydawnictwo Naukowe Akademii Pedagogicznej Kraków 2004 ISBN 83-7271-260-3
  • Wojciech Lipowski Lekarz: wspomnienia Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza Warszawa 1980 ISBN 83-205-3213-2
  • Kazimierz Jaroszek i Sebastian Piątkowski Martyrologia Żydów w więzieniu radomskim 1939-1944: wykaz zamordowanych, zmarłych, deportowanych do obozów koncentracyjnych i obozów zagłady Archiwum Państwowe Radom 1997 ISBN 83-905288-0-0
  • Eugeniusz Fąfara Gehenna ludności żydowskiej Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza Warszawa 1983 ISBN 83-205-3452-6
  • Księga adresowa Polski (wraz z W.M. Gdańskiem) dla handlu, przemysłu, rzemiosł i rolnictwa Towarzystwo Reklamy Międzynarodowej Warszawa 1928 s. 334

Linki zewnętrzne[edytuj]