Mjanma

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Birma)
Skocz do: nawigacja, szukaj
Disambig.svg Na tę stronę wskazuje przekierowanie z „Birma”. Zobacz też: Birma Brytyjska - dawna kolonia brytyjska.
ပြည်ထောင်စု သမ္မတ မြန်မာနိုင်ငံတော်
Pyidaunzu Thanmăda Myăma Nainngandaw

Republika Związku Mjanmy
Flaga Mjanmy
Godło Mjanmy
Flaga Mjanmy Godło Mjanmy
Hymn: Gba Majay Mymar
Położenie Mjanmy
Język urzędowy birmański
Stolica Naypyidaw
Ustrój polityczny republika prezydencka
Głowa państwa Prezydent Thein Sein
Szef rządu Prezydent Thein Sein
Powierzchnia
 • całkowita
 • wody śródlądowe
40. na świecie
678 500 km²
3,06%
Liczba ludności (2011)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
24. na świecie
62 417 000[1]
92 osób/km²
PKB (2013)
 • całkowite 
 • na osobę

56,41 mld[1] USD
869[1] USD
PKB (PPP) (2013)
 • całkowite 
 • na osobę

113,0 mld[1] USD
1740[1] USD
Jednostka monetarna kiat (MMK)
Niepodległość od Wielkiej Brytanii
4 stycznia 1948
Strefa czasowa UTC +6:30
Kod ISO 3166 MM
Domena internetowa .mm
Kod samochodowy MYA
Kod telefoniczny +95
Mapa Mjanmy
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg Mjanma w Wikipodróżach
Wikinews Wiadomości w Wikinews
Wikicytaty Republika Związku Mjanmy w Wikicytatach
Wikisłownik Hasło Birma w Wikisłowniku

Mjanma[2] albo Birma[2] (birm. မြန်မာ /mjəmà/; także: Myanmar, Mianma; pełna nazwa: birm. ပြည်ထောင်စု သမ္မတ မြန်မာနိုင်ငံတော် /pjìdàʊɴz θàɴməd mjəmà nàɪɴŋàɴdɔ̀/, pol. Republika Związku Mjanmy[3], ang. Republic of the Union of Myanmar) – państwo położone w Azji Południowo-Wschodniej nad Zatoką Bengalską i Morzem Andamańskim. Większymi miastami są Rangun, Mandalaj i Basejn. Graniczy z Chinami, Tajlandią, Indiami, Laosem oraz Bangladeszem.

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Junta wojskowa w 1989 przyjęła angielski zapis nazwy kraju „Myanmar” (Union of Myanmar) zamiast dotychczasowej formy „Burma” (Union of Burma), przy czym zmianie nie uległa nazwa birmańska „Myanma”. Ponieważ zmiana nazwy angielskiej nie została zaaprobowana przez żaden organ ustawodawczy Birmy, nowa forma nie jest uznawana przez część krajów. Zaakceptowała ją jednak ONZ. W Polsce Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych od 2002 zalecała używanie tradycyjnej nazwy „Birma” („Związek Birmański”), z zastrzeżeniem, że w tekstach oficjalnych powinno się używać nazwy „Związek Myanmar”, przyjętej przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych[4]. W 2011, po zmianie przez władze birmańskie długiej nazwy państwa, Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych ustaliła, po uzyskaniu akceptacji Komisji Ortograficzno-Onomastycznej Rady Języka Polskiego, nową nazwę w postaci „Republika Związku Mjanmy”[3]. W tym samym czasie MSZ zaniechał stosowania nazwy „Związek Myanmar” przyjmując w zamian formę „Republika Związku Mianma”, przy jednoczesnym stosowaniu jako nazwy krótkiej podwójnej formy „Birma/Związek Mianma”. Niemniej stanowisko MSZ nie do końca jest jasno sprecyzowane, gdyż równolegle stosowany jest także zapis „Birma/Myanmar” i „Republika Związku Myanmar”, dawny zapis „Myanmar” i „Związek Myanmar” oraz zapis „Mjanma” i „Republika Związku Mjanmy”. W 2012 Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych ustaliła krótką nazwę państwa Mjanma z zastrzeżeniem, że nazwą wariantową pozostaje Birma[2][5]. Urząd Publikacji Unii Europejskiej zaleca natomiast stosowanie po polsku w tekstach unijnych podwójnej formy „Mjanma/Birma”, bez stosowania jakiejkolwiek nazwy długiej[6]. Pomimo to, nazwy zalecane przez Komisję Standaryzacji Nazw Geograficznych zaczął stosować Parlament Europejski[7].

Polska wymowa nazwy „Myanmar” nie jest ustalona. W wymowie birmańskiej końcowego "r" się nie wymawia ([mjəmà]). Proponowane były różne spolszczenia, mające oddawać przybliżoną wymowę birmańską (Mianma[8][9], Mjanma[9]) lub spolszczony zapis angielski (Mianmar, Mjanmar[9]). Wielki słownik ortograficzny PWN zaleca odmienianie nazwy Myanmar (Myanmaru, Myanmarze)[10], co sugeruje wymowę z "r" na końcu. Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych zaleciła stosowanie zapisu Mjanma, MSZ zaczęło zaś stosować także formę Mianma – obie bardziej zbliżone do wymowy birmańskiej od dotychczas stosowanej formy Myanmar.

Geografia[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Geografia Mjanmy.

Drugie, po Indonezji, największe państwo regionu Azji Południowo-Wschodniej. Położone na Półwyspie Indochińskim, nad Zatoką Bengalską i Morzem Andamańskim. Mjanma zajmuje powierzchnię 678,5 tys. km², a zamieszkuje ją 55,2 mln mieszkańców (2013). Klimat zwrotnikowy, monsunowy wilgotny.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Najstarsze ślady obecności człowieka na terenie Mjanmy datowane są od ok. 400 000 p.n.e. – kultura anyathijska[11]. Na stanowiskach tej kultury odkryto sześć odmian pięściaków, przedstawiciele tej kultury żyli ze zbieractwa i polowania. Pierwsze bardziej zaawansowane kultury, datowane od 11 000 p.n.e., pozostawiły po sobie malowidła naskalne w jaskiniach w centralnej części Mjanmy – np. odkryte w 1969 w grocie Padolin w Taunggyi[11]. Rozwój osadnictwa w epokach brązu i żelaza przebiegał podobnie[12] jak w innych rejonach Azji południowo-wschodniej.

Pierwszymi zidentyfikowanymi mieszkańcami terenów dzisiejszej Mjanmy był – w Górnej Birmie – lud Pyu, którego największym miastem było Śrikszetra. Pierwsze świadectwa dotyczące ludu Pyu pochodzą z II wieku[13]. Lud Pyu zaczął stosować system nawadniania z wykorzystaniem grobli spiętrzających wodę oraz uporządkowany, wzorowany na indyjskim system urbanistyczny (np. budowa 12 bram w murach otaczających miasta). Złoty okres cywilizacji Pyu rozpoczął się w IV wieku, upadek natomiast nastąpił w IX wieku.

 Osobny artykuł: Miasta-państwa Pyu.

W Dolnej Birmie natomiast zamieszkiwali Monowie. Ludy te tworzyły miasta-państwa oraz niewielkie księstwa, które sąsiadowały z koloniami przybyszów z Indii, od których przejmowały kulturę hinduską. W pierwszej połowie I tysiąclecia n.e. w środkowej Mjanmie na lokalną potęgę wyrosło mońskie królestwo ze stolicą w Thaton. Jego ludność przyjęła jako swoją religię buddyzm.

Historia Birmy
WikiProject Burma (Myanmar) peacock.svg]

Lista stolicKroniki królewskie
Lista przywódcówHistoria wojskowości

Wódz ludu Mranma (Birmańczyków), Anawrahta, zjednoczył część ziem obecnej Mjanmy i założył królestwo Paganu, którym rządził od 1044 do 1077. Zostało ono doprowadzone do upadku przez najazdy Mongołów pod przywództwem Kubilaj-chana w XIII wieku.

 Osobny artykuł: Królestwo Paganu.

Kolejne lata to okres rozbicia, chaosu oraz walk o lokalne przywództwo pomiędzy najsilniejszymi księstwami: Hanthawaddy, Arakanem, Taungngu i Ava. W drugiej połowie XVI w. na kilkadziesiąt udało się zjednoczyć kraj królowi Bayinnaungowi z dynastii Taungngu.

W XVIII kraj został ponownie zjednoczony. Pierwszym królem zjednoczonego państwa był Alaungpaya (1752-1760), założyciel dynastii Konbaung. Państwo stało się monarchią absolutystyczną, nastawioną na ekspansję terytorialną. W 1766 po zwycięskiej wojnie z Syjamem do Mjanmy przyłączono nadmorską prowincję Taninthayi, w 1784 Arakan, a w 1816 Manipur.

Kupcy europejscy (Brytyjczycy, Holendrzy, Francuzi) pojawili się w Mjanmie już w XVII wieku.

W 1886 po trzech wojnach Wielka Brytania podporządkowała sobie Mjanmę, choć ostatnie ogniska oporu zlikwidowano dopiero w 1890. Mjanma stała się częścią Indii Brytyjskich.

Na początku XX w. założono Związek Buddyjskiej Młodzieży Męskiej (ang. Young Men's Buddhist Associations, YMBA), wzorowany na YMCA, który stał się ruchem narodowym. W 1920 studenci na uniwersytecie w Rangunie rozpoczęli strajk przeciwko ustawie o uniwersytetach (University Act). Twierdzili, że będzie ona służyła tylko elicie kolonialnej. W 1930 lokalny protest przeciwko podatkom przekształcił się w pierwsze ogólnonarodowe powstanie przeciwko rządom brytyjskim. Brytyjczykom stłumienie jego zajęło dwa lata. W 1936 wybuchł kolejny strajk studencki na uniwersytecie w Rangunie, po tym jak wyrzucono Aung Sana i U Nu, przyszłego premiera.

W 1937 Mjanma (jako Birma) została wydzielona z Indii Brytyjskich jako odrębna jednostka administracyjna z własnym zgromadzeniem i rządem.

W styczniu 1942 Japonia zaatakowała Mjanmę. Po trzech miesiącach Japończycy zajęli kraj. Przekonali wtedy Ba Mawa, aby został szefem rządu, co nastąpiło w sierpniu tego samego roku. 27 lipca 1942 Japończycy powołali i wyszkolili Birmańską Armię Obronną, która później przekształciła się w Birmańską Armię Narodową (BNA), na której czele stanął Aung San. 1 sierpnia 1943 Mjanma została ogłoszona niepodległym państwem o nazwie Birma. Niepodległość ta była fikcyjna, gdyż wojska japońskie nadal stacjonowały w Mjanmie. Aung San założył wtedy tajną organizację Antyfaszystowska Liga Wolności Ludu do walki z Japończykami. 27 marca 1945 wybuchło powstanie przeciwko okupacji japońskiej. Mjanma uwolniła się spod okupacji. Następnie wyrażono zgodę na powrót Brytyjczyków, a Aung San został wicegubernatorem i ministrem obrony. 27 stycznia 1947 brytyjski premier Clement Attlee podpisał z Aung Sanem układ, na mocy którego Mjanma miała uzyskać niepodległość w ciągu następnego roku.

9 maja 1947 przeprowadzono wybory, które przyniosły sukces Lidze. Spowodowało to reakcję rywali Ligi, którymi były komunistyczne ugrupowania Białych i Czerwonych Flag, a także mniejszości Karenów. W kraju narastała wojna domowa. 19 lipca 1947 zamordowano Aung Sana, mimo to doszło 25 września do uchwalenia konstytucji, a co najważniejsze do podpisania 17 października traktatu brytyjsko-birmańskiego, który uznał pełną niepodległość Mjanmy. Wkrótce uzgodniono, iż wojska brytyjskie wycofają się w najbliższej przyszłości. Jednak konflikt mniejszości nadal trwał.

4 stycznia 1948 Mjanma uzyskała niepodległość od Wielkiej Brytanii. Jej pierwszym prezydentem został Sao Shwe Thaik, a premierem U Nu (właściwie Thakin Nu). U Nu został w 1958 wybrany na prezydenta. W przeciwieństwie do innych byłych kolonii brytyjskich Mjanma nie przystąpiła do Wspólnoty Narodów.

U Nu starał się opierać komunistom, jednak demokratyczne rządy skończyły się w 1962, kiedy generał Ne Win dokonał zamachu stanu. Rozpoczęła się dyktatura Birmańskiej Partii Socjalistycznej, która opierała się na ideologii komunistycznej. Władze krwawo rozprawiały się z wszelkimi przejawami buntu i spiskami. Mjanma na prawie 26 lat została odizolowana od świata zewnętrznego, a prezydent U Nu został zmuszony do ucieczki za granicę. Dopiero w 1980 ogłoszono amnestię, dzięki której U Nu mógł wrócić do kraju. Nie polepszyło to jednak nastrojów politycznych, dlatego w 1981 gen. Ne Win podał się do dymisji i jego miejsce zastąpił gen. San Yu. Ne Win nie zniknął całkowicie z życia politycznego, ponieważ wciąż pozostał szefem Birmańskiej Partii Socjalistycznej.

W 1982 ogłoszono prawo o obywatelstwie, które dzieliło obywateli na trzy kategorie. W trzeciej, ostatniej kategorii, znalazły się liczne mniejszości narodowe m.in. Szanowie (8,5% ludności kraju) i Karenowie (6,2%), pozbawione dostępu do stanowisk publicznych, wciąż stawiające opór birmańskim władzom w Rangunie i domagające się równego traktowania i poszanowania swoich praw.

Partia Socjalistycznego Programu Birmy ogłosiła plan, zwany "birmańską drogą do socjalizmu". Polegał on m.in. na nacjonalizacji przemysłu, odcinaniu się od wpływów zagranicznych (zniechęcano turystów do przyjazdu do Mjanmy) i represjonowaniu mniejszości narodowych. Junta prześladowała także przeciwników politycznych. Realizacja planu nie wyszła gospodarce na dobre. Pogarszająca się sytuacja w kraju zmusiła władze do przeprowadzenia reform, które jednak realizowano bardzo nieudolnie. Doprowadziło to do wybuchu niezadowolenia i demonstracji ulicznych w 1988. Zostały one krwawo stłumione przez wojsko. Ne Win został odsunięty od władzy. Przeprowadzono referendum i zorganizowano wybory, zaczęła powstawać opozycja. Wszystko wskazywało na to, że Mjanma jest na dobrej drodze do demokracji. Jednak wojsko z niezadowoleniem patrzyło na zmiany i ostatecznie nie zgodziło się na „demokratyzację” kraju. Obecny reżim doszedł do władzy w wyniku zamachu stanu 18 września 1988.

W 1989 wojskowi zdecydowali się na przemianowanie angielskiej nazwy państwa z Burma na Myanmar, a nazwę jego stolicy z Rangoon na Yangon. Generałowie utworzyli Partię Rozwoju i Odbudowy (SLORC), która całkowicie zdominowała życie polityczne Mjanmy. W 1992 na czele junty stanął gen. Than Shwe, który zastąpił zdymisjonowanego Khin Nyunta. Oficjalny tytuł gen. Than Shwe brzmiał: "Przewodniczący Państwowej Rady Pokoju i Rozwoju Państwa".

W 1990 w Mjanmie odbyły się demokratyczne wybory, w których 82% głosów zdobyła opozycyjna i prodemokratyczna Narodowa Liga na rzecz Demokracji (NLD) pod przywództwem Aung San Suu Kyi − laureatki Pokojowej Nagrody Nobla z 1991. Wynik tych wyborów nie został uznany przez rządzących Mjanmą generałów. Działacze opozycyjni zostali wtrąceni do więzień, a wszelkie stanowiska w państwie zostały obsadzone przez juntę.

W 2003 junta ogłosiła siedmiopunktową "mapę drogową dla demokracji", lecz program nie miał określonych ram czasowych i w praktyce nie znalazł potwierdzenia.

7 listopada 2005 junta przeniosła rząd do nowo budowanej stolicy Naypyidaw leżącej ok. 30 km od miasta Pyinmana.

W 2007 w Rangunie doszło do manifestacji mnichów buddyjskich przeciwko rządom junty. Domagali się oni wprowadzenia w kraju obiecanej demokracji, poszanowania wolności religijnej oraz praw człowieka. Było to najpoważniejsze wystąpienie ludności od 1988 i skończyło się podobnie jak poprzednie. Birmańska władza ogłosiła, że aresztowano około 3 tys. osób, zajmujących się organizacją manifestacji, ale wiadomo, że nie obyło się także bez ofiar śmiertelnych. Dokładne liczby nie są znane, ponieważ zagraniczni dziennikarze zostali siłą zmuszeni do opuszczenia kraju.

 Osobny artykuł: Szafranowa rewolucja.

W maju 2008 nad południową częścią Mjanmy przeszedł cyklon Nargis, który spowodował śmierć ponad 130 tys. osób i pozbawił dachu nad głową ok. 1,5 miliona mieszkańców kraju.

W marcu 2011 parlament Mjanmy wybrał na prezydenta, uznawanego za umiarkowanego reformatora, Thein Sein. Jest on pierwszym cywilnym prezydentem od czasu dojścia junty do władzy.

 Osobny artykuł: prezydenci Mjanmy.

Lista stolic[edytuj | edytuj kod]

Aktualną stolicą Mjanmy jest Naypyidaw. Poniższa tabela przedstawia listę stolic państw ważnych w historii Mjanmy począwszy od IX wieku do dzisiaj. Lista została uporządkowana według porządku dynastycznego i chronologicznego. Stolice całego kraju zapisano czcionką pogrubioną.

Państwo Stolica Daty pełnienia funkcji stolicy Długość tego okresu Uwagi
Królestwo Paganu Pagan 23 grudnia 849 – 17 grudnia 1297 [a]
Królestwo Myinsaing Myinsaing, Mekkhaya i Pinle 17 grudnia 1297 – 1302/03? Ponad 4 lata [b]
Myinsaing i Pinle 1302/03? – 13 kwietnia 1310 Ponad 7 lat [c]
Królestwo Pinya Pinle 13 kwietnia 1310 – 11 lutego 1313 [14]
Pinya 11 lutego 1313 – wrzesień 1364 51 lat, ponad 6 miesięcy [15]
Królestwo Sikongu Sikong 16 maja 1315 – kwiecień 1364 48 lat, ponad 10 miesięcy [16][15]
Królestwo Ava Sikong kwiecień – wrzesień 1364 Ponad 4 miesiące [15]
Pinya wrzesień 1364 – 26 lutego 1365 Ponad 5 lat [17]
Ava 26 lutego 1365 – 22 stycznia 1555 [18]
Królestwo Pyain Pyain ok. listopada 1482 – 19 maja 1542 59 lat, ponad 6 miesięcy [19]
Królestwo Hanthawaddy Martaban 4 kwietnia 1287 – 1363 Ponad 76 lat [d]
Donwun 1363 – 1369 około 6 lat [e][20]
Pegu 1369 – styczeń 1539 Ponad 169 lat [20]
Pegu czerwiec 1550 – 12 marca 1552 1 rok, ponad 8 miesięcy [18]
Królestwo Mrauk U Launggyet 18 kwietnia 1429 – 16 listopada 1430 [21]
Myauk U 16 listopada 1430 – 2 stycznia 1785 [f][22]
Dynastia Taungngu Taungngu 16 października 1510 – 1539 28–29 lat [23][24]
Pegu 1539 – 30 kwietnia 1550 ok. 11 lat [25]
Taungngu 11 stycznia 1551 – 12 marca 1552 [18]
Pegu 12 marca 1552 – 19 grudnia 1599 [26]
Ava 19 grudnia 1599 – 14 maja 1613 [g]
Pegu 14 maja 1613 – 25 stycznia 1635 [27]
Ava 25 stycznia 1635 – 23 marca 1752 [28]
Odrodzone Królestwo Hanthawaddy Pegu listopad 1740 – 6 maja 1757 16 lat, 6 miesięcy [29][30]
Dynastia Konbaung Shwebo 29 lutego 1752 – 26 lipca 1760 [31][32]
Sikong 26 lipca 1760 – 23 lipca 1765 [33]
Ava 23 lipca 1765 – 13 maja 1783 [34]
Amarapura 13 maja 1783 – 22 listopada 1821 [35]
Ava 22 listopada 1821 – 10 lutego 1842 [36]
Amarapura 10 lutego 1842 – 23 maja 1859 [37]
Mandalaj 23 maja 1859 – 29 listopada 1885 [38]
Birma Brytyjska Mulmejn i Sittwe 24 lutego 1826 – 20 grudnia 1852 [h]
Mulmejn, Sittwe i Rangun 20 grudnia 1852 – 31 stycznia 1862 [i]
Rangun 31 stycznia 1862 – 7 marca 1942 [j]
Rangun 3 maja 1945 – 4 stycznia 1948
Birma pod okupacją japońską Rangun 7 marca 1942 – 3 maja 1945
Birma Rangun 4 stycznia 1948 – 6 listopada 2005
Naypyidaw 6 listopada 2005 – do chwili obecnej

Ustrój polityczny[edytuj | edytuj kod]

Formalnie od marca 2011 rządzi cywilny rząd wyłoniony w wyniku wyborów parlamentarnych. Przejął władzę od junty wojskowej, która rządziła krajem z niewielkimi przerwami od 1962, kiedy to zamachu stanu dokonał generał Ne Win. W 1988 Ne Win zrezygnował z władzy, lecz ta nadal pozostała w rękach wojska (m.in. wskutek unieważnienia demokratycznych wyborów w 1990). Od 1992 na czele państwa stał generał Than Shwe noszący oficjalny tytuł "Przewodniczący Państwowej Rady Pokoju i Rozwoju Państwa". 30 marca 2011 junta została rozwiązana.

W maju 2008 odbyło się referendum konstytucyjne, które - choć krytykowane za nadużycia przez birmańską opozycję (partia Aung San Suu Kyi wzywała do głosowania na "nie") oraz międzynarodowe organizacje praw człowieka[39] - rozpoczęło powolny proces demokratyzacji kraju. 7 listopada 2010 roku odbyły się pierwsze od 20 lat wybory parlamentarne, w których zdecydowane zwycięstwo odniosła rządząca (popierana przez wojskowych) Partia Związek Solidarności i Rozwoju (Union Solidarity and Development Party) zdobywając ponad 75% miejsc[40]. Nie zostały one uznane za w pełni wolne, sprawiedliwe i powszechne przez opinię międzynarodową, m.in. Unię Europejską[41]. W styczniu 2011 zebrał się parlament wyłoniony w wyniku tych wyborów i wskazał dotychczasowego premiera Thein Sein jako prezydenta państwa. Nowy rząd podjął reformy demokratyczne, uwalniając ok. 200 więźniów politycznych (w tym zwalniając z aresztu domowego Aung San Suu Kyi), łagodząc cenzurę, zezwalając na tworzenie związków zawodowych i przyznając im prawo do strajku. 1 kwietnia 2012 odbyły się wybory uzupełniające do parlamentu, w których zdecydowane zwycięstwo (40 miejsc na 45 wybieranych) odniosła Narodowa Liga na rzecz Demokracji (National League for Democracy)[42]. Postępy demokratyzacji skłoniły kolejne państwa do znoszenia sankcji nałożonych na Birmę; 14 maja 2012 zawieszenie na rok sankcji wobec Birmy ogłosiła Unia Europejska[43].

Święto narodowe: 4 stycznia – rocznica proklamowania niepodległości

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

Podział administracyjny Mjanmy

Kraj pod względem administracyjnym dzieli się na 7 stanów i 7 prowincji.

Nazwa prowincji Stolica
Kaczin Myitkyina
Sikong Sikong
Szan Taunggyi
Mandalaj Mandalaj
Kaja Lwaingkaw
Czin Haka
Magwe Magwe
Arakan Sittwe
Irawadi Basejn
Rangun Rangun
Pegu Pegu
Mon Mulmejn
Karen Ba-an
Taninthayi Tawè

Demografia[44][edytuj | edytuj kod]

Religia[edytuj | edytuj kod]

Struktura religijna kraju w 2010 roku według Pew Research Center[45][46]:

 Osobny artykuł: Świadkowie Jehowy w Mjanmie.

Kultura[edytuj | edytuj kod]

Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Mjanma, kiedyś jeden z najzamożniejszych krajów Azji południowo-wschodniej, obecnie zalicza się do najbiedniejszych krajów świata. Głównym problemem birmańskiej gospodarki jest brak odpowiedniej infrastruktury. Tory kolejowe są w opłakanym stanie, nieremontowane od wielu dziesięcioleci. Poza dużymi miastami, brak jest dróg o utwardzonej nawierzchni. Częste są przerwy w dostawach prądu. Część przedsiębiorstw jest w całości własnością armii.

PKB na jednego mieszkańca w Mjanmie wyniósł w 2013 roku szacunkowo 1700 USD. Struktura PKB kształtuje się następująco)[47]:

  • rolnictwo: 38%
  • przemysł: 20,3%
  • usługi: 41,7%

Eksportuje się głównie: rośliny strączkowe, drewno tekowe, ryż, kamienie szlachetne. Importuje się zaś: produkty żywnościowe, leki, maszyny i urządzenia techniczne, ropę naftową.

Kalendarz[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Kalendarz birmański.

Zgodnie z tradycyjną astronomią, w Mjanmie tydzień ma 8 dni. Nie ma to jednak wpływu na kalendarz, gdyż ósmy dzień to środa wieczór zwany Yarhu. Jednak Yarhu nie jest uważany za istotny dzień w tygodniu i nie jest oznaczany w kalendarzu. Podział ten wynika ze względu na kształt buddyjskich pagód, w którym każdej z ośmiu stron jest przyporządkowany jeden dzień ośmiodniowego tygodnia. Dwie ze stron przypadają na środę. Jedna na poranek i popołudnie, a druga, właśnie Yarhu, na wieczór. Niedziela jest uznawana za pierwszy dzień tygodnia. Yarhu to piąty dzień.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi

  1. Jako datę założenia miasta przyjęto podaną Zatadawbon Yazawin według (Zata 1960: 41) datę jego ufortyfikowania (6. dzień Przybywania Księżyca miesiąca Pyatho 211 ME). Zatadawbon Yazawin (Zata 1960: 53) podaje, że miasto Arimaddana (nazwa Paganu w języku pali) zostało założone w 190 roku po Chr. (niedziela, 15. dzień Przybywania Księżyca miesiąca Tagu 112 roku Ery Pyu), a pałac przeniesiono do Thiri Pyissaya (jeszcze inna, klasyczna nazwa Paganu) w roku 390 (czwartek, 1. dfzień Przybywania Księżyca miesiąca Pyatho 312roku Ery Pyu). Hmannan Yazawin (Hmannan t. 1 2003: 185–188) jako datę założenia Paganu podaje 107 rok po Chr. Według współczesnej nauki Pagan został założony między połową a końcem IX wieku, a ufortyfikowany nie wcześniej niż pod koniec X wieku. (Aung-Thwin 2005: 185): datowanie radiowęglowe wykazuje, że najstarsze osady ludzkie na obszarze Paganu powstały dopiero ok. 650 roku po Chr. (Aung-Thwin 2005: 38): datowanie radiowęglowe przetrwałych do naszych czasów fragmentów murów przynosi wyniki nie wcześniejsze niż 980 rok po Chr., przy czym bardziej prawdopodobne są daty około roku 1020 po Chr. Oznacza to, że podawane przez Zatadawbon Yazawin daty Ery Pyu mogły być w rzeczywistości datami obliczonymi według Ery Birmańskiej. Jeśli jest to prawda, Pagan założono 16 marca 751 roku (15. dzień Przybywania Księżyca miesiąca Starego Tagu 112 ME), a pałac przeniesiono do Thiri Pyissaya 12 grudnia 950 roku (1. dzień Przybywania Księżyca miesiąca Pyatho 312 ME).
    (Than Tun 1959: 119–120): według inskrypcji, król Kyawswa został pozbawiony tronu 17 grudnia 1297 roku (13. dnia Przybywania Księżyca miesiąca Pyatho 659 ME). Według kronik chińskich detronizacja miała miejsce w czerwcu lub lipcu 1298 roku.
  2. (Hmannan t. I 2003: 369) podaje, że król Yazathingyan, władaca Mekkhayi, umarł w 5. roku panowania (1302–1303). Jednak (Than Tun 1959: 123) cytuje inskrypcję twierdzącą, że dwaj bracia - Yazathingyan and Thihathu - byli nadal żywi, gdy 13 kwietnia 1310 roku zmarł najstarszy z braci, Athinhkaya.
  3. (Than Tun 1959: 123) i (Maha Yazawin t. 1 2006: 254): 13 kwietnia 1310
  4. (Pan Hla 2004: 25–26) podaje, że według mońskich zapisów historycznych król Wareru proklamował niepodległość w czwartek, 6. dnia Ubywania Księżyca miesiąca Tagu 648 ME (16 marca 1286). Jednak rok 648 ME jest najprawdopodobniej błędem drukarskim. Prawidłową datą jest raczej 6. dzień Ubywania Księżyca miesiąca Tagu 649 ME (4 kwietnia 1287) gdyż mońskie źródła same podają, że Wareru, który urodził się 20 marca 1253 roku, doszedł do władzy w wieku 34 lat (35 rok życia). Co więcej, zapisy birmańskie podają datę Pełni Księżyca miesiąca Tabodwe 649 (18 stycznia 1288 roku), którą Pan Hla wiąże z domniemaną datą koronacji.
  5. (Phayre 1967: 66) podaje, że król Saw Zein przeniósł stolicę do Pegu wkrótce po objęciu tronu w miesiącu Thadingyut 685 ME (2 września 1323 roku do 30 września 1323 roku). (Pan Hla 2004: 39–41) twierdzi jedynie, że Saw Zein musiał najpierw odzyskać Pegu, ale nie wspomina o przenosinach. Według Pan Hla, następca Saw Zeina wstąpił na tron w 1330 roku w Martabanie. Jeśli chodzi o przeniesienie stolicy do Donwun, (Pan Hla 2004: 57–59) podaje rok 1363 cytując źródła mońskie, i twierdzi, że źródła birmańskie podają datę o 10 lat wcześniejszą - rok 1353
  6. Data założenia Myauk U różni się w zależności od źródła. Birmańska encyklopedia (Myanma Swezon Kyan t. IX, 1964: 425) podaje niedzielę, 1. dzień Przybywania Księżyca miesiąca Natdaw 792 ME (16 listopada 1430). Jednak (Harvey 1925: 139) podaje rok 1433, a według (Sandamala Linkara t. II, 1999: 13) była to niedziela 1. dnia Przybywania Księżyca miesiąca Tawthalin 792 ME (20 sierpnia 1430).
  7. (Hmannan t. III 2003: 172–173): kroniki birmańskie nie twierdzą, że król Anaukpetlun przeniósł oficjalnie stolicę do Pegu. Jednak Anaukpetlun przybył do Pegu na początku maja 1613 roku w ramach swoich operacji wojennych i 14 maja 1613 roku (10. dzień Ubywania Księżyca miesiąca Kason 975 ME) rozpoczął swoje urzędowanie w tymczasowym pałacu. Nie wróciił już on do Ava
  8. Mulmejn było stolicą prowincji Tenesserim (obecnie Taninthayi) podczas, gdy Sittwe (Akyab) było stolicą prowincji Arakan (obecnie Rakhine) Indii Brytyjskich. Za datę początkową uznano dzień podpisania Traktatu z Yandabo. Arakan, Tenasserim i Pegu zostały zjednoczone jako Birma Brytyjska w obrębie Indii Brytyjskich 31 stycznia 1862.
  9. Rangun został stolicą prowincji Pegu po II wojnie brytyjsko-birmańskiej.
  10. Rangun został stolicą prowincji Birma Brytyjska w obrębie Indii Brytyjskich 31 stycznia 1862.

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Międzynarodowy Fundusz Walutowy 2014 ↓.
  2. 2,0 2,1 2,2 Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych 2012 ↓.
  3. 3,0 3,1 Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych 2011 ↓.
  4. Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych 2007 ↓.
  5. Zawada 2012 ↓.
  6. Urząd Publikacji Unii Europejskiej 2014 ↓.
  7. Parlament Europejski 2012 ↓.
  8. Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych 1997 ↓.
  9. 9,0 9,1 9,2 Grzenia 2008 ↓.
  10. Wielki Słownik Ortograficzny ↓.
  11. 11,0 11,1 Wielka Historia Świata 2005 ↓, s. 224.
  12. Wielka Historia Świata 2005 ↓, s. 225-226.
  13. Wielka Historia Świata 2005 ↓, s. 227.
  14. Królewska Komisja Historyczna Birmy 2003 ↓, s. 370, t.I: środa, 15. dzień Przybywania Księżyca miesiąca Tabaung 674 ME = 11 lutego 1313.
  15. 15,0 15,1 15,2 Królewska Komisja Historyczna Birmy 2003 ↓, s. 393–394, t. I: Sikong upadł w miesiącu Kason 726 ME (2 kwietnia do 1 maja 1364), a Pinya w miesiącu Tawthalin 726 ME (28 sierpnia do 26 września 1364).
  16. Królewska Komisja Historyczna Birmy 2003 ↓, s. 375, t. I: 12. dzień Przybywania Księżyca miesiąca Nayon 677 ME = 16 maja 1315.
  17. Królewska Komisja Historyczna Birmy 2003 ↓, s. 396, t. I: 6. dzień Przybywania Księżyca miesiąca Tabaung 726 ME = 26 lutego 1365.
  18. 18,0 18,1 18,2 Thaw Kaung 2010 ↓, s. 107.
  19. Królewska Komisja Historyczna Birmy 2003 ↓, s. 213, t. I: 5,. dzień Przybywania Księżyca miesiąca Nayon 904 ME = 19 maja 1542.
  20. 20,0 20,1 Harvey 1925 ↓, s. 368.
  21. Sandamala Linkara 1999 ↓, s. 11, t. II: czwartek, 1. dzień Ubywania Księżyca miesiąca Kason 791 ME = 18 kwietnia 1429.
  22. Maung Maung Tin 2004 ↓, s. 2-25, t. II: niedziela, 8. dzień Ubywania Księżyca miesiąca Pyatho 1146 ME = 2 stycznia 1785 roku.
  23. Królewska Komisja Historyczna Birmy 2003 ↓, s. 179, t. II: Pełnia Księżyca miesiąca Tazaungmon 872 ME = 16 października 1510.
  24. Królewska Komisja Historyczna Birmy 2003 ↓, s. 196, t. II: 901 ME = 30 marca 1539 do 28 marca 1540.
  25. Królewska Komisja Historyczna Birmy 2003 ↓, s. 257, t. II: środa, 1. dzień Ubywania Księżyca miesiąca Kason 912 ME = 30 kwietnia 1550.
  26. Królewska Komisja Historyczna Birmy 2003 ↓, s. 102, t. III: niedziela, 4. dzień Przybywania Księżyca miesiąca Pyatho 961 ME = 19 grudnia 1599.
  27. Królewska Komisja Historyczna Birmy 2003 ↓, s. 223, t. III: 7. dzień Przybywania Księżyca miesiąca Tabodwe 996 ME = 25 stycznia 1635.
  28. Królewska Komisja Historyczna Birmy 2003 ↓, s. 392: 8. dzień Przybywania Księżyca miesiąca Starego Tagu 1113 = 23 marca 1752.
  29. Królewscy Historycy Birmy 1960 ↓, s. 44: miesiąca Natdaw 1102 ME = 19 listopada 1740 do 17 grudnia 1740.
  30. Maung Maung Tin 2004 ↓, s. 128, t. I: 4. dzień Ubywania Księżyca miesiąca Kason 1119 ME = 6 maja 1757.
  31. Maung Maung Tin 2004 ↓, s. 52, t. I: Pełnia Księżyca miesiąca Tabaung 1113 ME = 29 lutego 1752.
  32. Buyers ↓, s. King Naungdawgyi.
  33. Maung Maung Tin 2004 ↓, s. 278, t. I: wtorek, 7. dzień Przybywania Księżyca miesiąca Wagaung 1127 ME = 23 lipca 1765.
  34. Maung Maung Tin 2004 ↓, s. 395, t. I: wtorek, 13. dzień Przybywania Księżyca miesiąca Nayon 1145 ME = 13 maja 1783.
  35. Maung Maung Tin 2004 ↓, s. 223, t. II: czwartek, 13. dzień Ubywania Księżyca miesiąca Thadingyut 1183 ME = 22 listopada 1821.
  36. Maung Maung Tin 2004 ↓, s. 33, t. III): 1. dzień Przybywania Księżyca miesiąca Tabaung 1203 ME = 10 lutego 1842.
  37. Maung Maung Tin 2004 ↓, s. 193, t. III: poniedziałek, 7. dzień Ubywania Księżyca miesiąca Kason 1221 ME = 23 maja 1859.
  38. Htin Aung 1967 ↓, s. 263.
  39. BBC News 2008 ↓.
  40. The World Fact Book ↓, s. Government.
  41. Rada Unii Europejskiej 2010 ↓.
  42. BBC News 2012 ↓.
  43. Rada Unii Europejskiej 2012 ↓.
  44. The World Fact Book ↓, s. People and Society.
  45. Religious Composition by Country, in Percentages. The Pew Research Center. [dostęp 2014-06-22].
  46. Christian Population as Percentages of Total Population by Country. The Pew Research Center. [dostęp 2014-06-22].
  47. The World Fact Book ↓, s. Economy.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]