Mjanma

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
ပြည်ထောင်စု သမ္မတ မြန်မာနိုင်ငံတော်
Pyidaunzu Thanmăda Myăma Nainngandaw

Republika Związku Mjanmy
Flaga Mjanmy
Godło Mjanmy
Flaga Mjanmy Godło Mjanmy
Hymn: Gba Majay Mymar
Położenie Mjanmy
Język urzędowy birmański
Stolica Naypyidaw
Ustrój polityczny republika prezydencka
Głowa państwa Prezydent Thein Sein
Szef rządu Prezydent Thein Sein
Powierzchnia
 • całkowita
 • wody śródlądowe
40. na świecie
678 500 km²
3,06%
Liczba ludności (2011)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
24. na świecie
Green Arrow Up.svg 62 417 000[1]
92 osób/km²
PKB (2013)
 • całkowite 
 • na osobę

56,41 mld[1] USD
869[1] USD
PKB (PPP) (2013)
 • całkowite 
 • na osobę

113,0 mld[1] USD
1740[1] USD
Jednostka monetarna kiat (MMK)
Niepodległość od Wielkiej Brytanii
4 stycznia 1948
Strefa czasowa UTC +6:30
Kod ISO 3166 MM
Domena internetowa .mm
Kod samochodowy MYA
Kod telefoniczny +95
Mapa Mjanmy
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg Mjanma w Wikipodróżach
Wikinews Wiadomości w Wikinews
Wikicytaty Republika Związku Mjanmy w Wikicytatach
Wikisłownik Hasło Birma w Wikisłowniku

Mjanma[2] albo Birma[2] (także: Myanmar, Mianma; Republika Związku Mjanmy[3]) – państwo położone w Azji Południowo-Wschodniej nad Zatoką Bengalską i Morzem Andamańskim. Większymi miastami są Rangun, Mandalaj i Basejn. Graniczy z Chinami, Tajlandią, Indiami, Laosem oraz Bangladeszem.

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Junta wojskowa w 1989 przyjęła angielski zapis nazwy kraju „Myanmar” (Union of Myanmar) zamiast dotychczasowej formy „Burma” (Union of Burma), przy czym zmianie nie uległa nazwa birmańska „Myanma”. Ponieważ zmiana nazwy angielskiej nie została zaaprobowana przez żaden organ ustawodawczy Birmy, nowa forma nie jest uznawana przez część krajów. Zaakceptowała ją jednak ONZ. W Polsce Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych od 2002 zalecała używanie tradycyjnej nazwy „Birma” („Związek Birmański”), z zastrzeżeniem, że w tekstach oficjalnych powinno się używać nazwy „Związek Myanmar”, przyjętej przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych[4]. W 2011, po zmianie przez władze birmańskie długiej nazwy państwa, Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych ustaliła, po uzyskaniu akceptacji Komisji Ortograficzno-Onomastycznej Rady Języka Polskiego, nową nazwę w postaci „Republika Związku Mjanmy”[5]. W tym samym czasie MSZ zaniechał stosowania nazwy „Związek Myanmar” przyjmując w zamian formę „Republika Związku Mianma”, przy jednoczesnym stosowaniu jako nazwy krótkiej podwójnej formy „Birma/Związek Mianma”[6]. Niemniej stanowisko MSZ nie do końca jest jasno sprecyzowane, gdyż równolegle stosowany jest także zapis „Birma/Myanmar” i „Republika Związku Myanmar”, dawny zapis „Myanmar” i „Związek Myanmar” oraz zapis „Mjanma” i „Republika Związku Mjanmy”. W 2012 Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych ustaliła krótką nazwę państwa Mjanma z zastrzeżeniem, że nazwą wariantową pozostaje Birma[2][7]. Urząd Publikacji Unii Europejskiej zaleca natomiast stosowanie po polsku w tekstach unijnych podwójnej formy „Birma/Myanmar”, bez stosowania jakiejkolwiek nazwy długiej[8]. Pomimo to nazwy zalecane przez Komisję Standaryzacji Nazw Geograficznych zaczął stosować Parlament Europejski[9].

Polska wymowa nazwy „Myanmar” nie jest ustalona. W wymowie birmańskiej końcowego "r" się nie wymawia ([mjəmà]), w języku angielskim stosowane są różne wymowy odbiegające od wymowy birmańskiej[10]. Proponowane były różne spolszczenia, mające oddawać przybliżoną wymowę birmańską (Mianma[11][12], Mjanma[12]) lub spolszczony zapis angielski (Mianmar, Mjanmar[12]). Słownik ortograficzny PWN-u zaleca odmienianie nazwy Myanmar (Myanmaru, Myanmarze)[13], co sugeruje wymowę z "r" na końcu. Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych zaleciła stosowanie zapisu Mjanma, MSZ zaczęło zaś stosować także formę Mianma – obie bardziej zbliżone do wymowy birmańskiej od dotychczas stosowanej formy Myanmar.

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Geografia Mjanmy.

Drugie, po Indonezji, największe państwo regionu Azji Południowo-Wschodniej. Położone na Półwyspie Indochińskim, nad Zatoką Bengalską i Morzem Andamańskim. Mjanma zajmuje powierzchnię 678,5 tys. km², a zamieszkuje ją 53,4 mln mieszkańców. Klimat zwrotnikowy, monsunowy wilgotny.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Najstarsze ślady obecności człowieka na terenie Mjanmy datowane są od ok. 400 000 p.n.e. – kultura anyathijska[14]. Na stanowiskach tej kultury odkryto sześć odmian pięściaków, przedstawiciele tej kultury żyli ze zbieractwa i polowania. Pierwsze bardziej zaawansowane kultury, datowane od 11 000 p.n.e., pozostawiły po sobie malowidła naskalne w jaskiniach w centralnej części Mjanmy – np. odkryte w 1969 w grocie Padolin w Taunggyi[14]. Rozwój osadnictwa w epokach brązu i żelaza przebiegał podobnie[15] jak w innych rejonach Azji południowo-wschodniej.

Pierwszymi zidentyfikowanymi mieszkańcami terenów dzisiejszej Mjanmy był – w Górnej Birmie – lud Pju, którego głównym miastem było Sri Kszetra z której zachowały się ruiny świątyń poświęconych Wisznu oraz stup buddyjskich. Pierwsze świadectwa dotyczące ludu Pju pochodzą z II wieku[16]. Lud Pju zaczął stosować system nawadniania z wykorzystaniem grobli spiętrzających wodę oraz uporządkowanym, wzorowany na indyjskim system urbanistyczny (np. budowa 12 bram). Złoty okres cywilizacji Pju rozpoczął się w IV wieku, upadek natomiast nastąpił w IX wieku.

W dolnej Mjanmie natomiast zamieszkiwali Monowie. Ludy te tworzyły miasta-państwa oraz niewielkie księstwa, które sąsiadowały z koloniami przybyszów z Indii, od których przejmowały kulturę hinduską. W pierwszej połowie I tysiąclecia n.e. w środkowej Mjanmie na lokalną potęgę wyrosło mońskie królestwo ze stolicą w Thaton. Jego ludność przyjęła jako swoją religię buddyzm.

Historia Birmy
WikiProject Burma (Myanmar) peacock.svg]

Lista stolicKroniki królewskie
Lista przywódcówHistoria wojskowości

Wódz Mranma, Anawratha, zjednoczył część ziem obecnej Mjanmy i założył królestwo Pagan, którym rządził od 1044 do 1077. Mongołowie pod przywództwem Kubilaj-chana podbili je w XIII wieku. Kolejne lata to okres rozbicia dzielnicowego i walki o lokalne przywództwo pomiędzy najsilniejszymi księstwami: Pegu, Arakanu, Taungu i Awa.

W XVIII kraj został ponownie zjednoczony. Pierwszym królem zjednoczonego państwa był Alaungpaja (1752-1760), założyciel dynastii Kongbaung. Państwo stało się monarchią absolutystyczną, nastawioną na ekspansję terytorialną. W 1766 po zwycięskiej wojnie z Syjamem do Mjanmy przyłączono nadmorską prowincję Tenasserim, w 1784 Arakan, a w 1816 Manipur.

Kupcy europejscy (Brytyjczycy, Holendrzy, Francuzi) pojawili się w Mjanmie już w XVII wieku.

W 1886 po trzech wojnach Wielka Brytania podporządkowała sobie Mjanmę, choć ostatnie ogniska oporu zlikwidowano dopiero w 1890. Mjanma stała się częścią Indii Brytyjskich.

Na początku XX w. założono Związek Buddyjskiej Młodzieży Męskiej (ang. Young Men's Buddhist Associations YMBA), wzorowany na YMCA, który stał się ruchem narodowym. W 1920 studenci na uniwersytecie w Rangunie rozpoczęli strajk przeciwko ustawie o uniwersytetach (University Act). Twierdzili, że będzie ona służyła tylko elicie kolonialnej. W 1930 lokalny protest przeciwko podatkom przekształcił się w pierwsze ogólnonarodowe powstanie przeciwko rządom brytyjskim. Brytyjczykom stłumienie jego zajęło dwa lata. W 1936 wybuchł kolejny strajk studencki na uniwersytecie w Rangunie, po tym jak wyrzucono Aung Sana i U Nu, przyszłego premiera.

W 1937 Mjanma (jako Birma) została wydzielona z Indii Brytyjskich jako odrębna jednostka administracyjna z własnym zgromadzeniem i rządem.

W styczniu 1942 Japonia zaatakowała Mjanmę. Po trzech miesiącach Japończycy zajęli kraj. Przekonali wtedy Ba Mawa, aby został szefem rządu, co nastąpiło w sierpniu tego samego roku. 27 lipca 1942 Japończycy powołali i wyszkolili Birmańską Armię Obronną, która później przekształciła się w Birmańską Armię Narodową (BNA), na której czele stanął Aung San. 1 sierpnia 1943 Mjanma została ogłoszona niepodległym państwem o nazwie Birma. Niepodległość ta była fikcyjna, gdyż wojska japońskie nadal stacjonowały w Mjanmie. Aung San założył wtedy tajną organizację Antyfaszystowska Liga Wolności Ludu do walki z Japończykami. 27 marca 1945 wybuchło powstanie przeciwko okupacji japońskiej. Mjanma uwolniła się spod okupacji. Następnie wyrażono zgodę na powrót Brytyjczyków, a Aung San został wicegubernatorem i ministrem obrony. 27 stycznia 1947 brytyjski premier Clement Attlee podpisał z Aung Sanem układ, na mocy którego Mjanma miała uzyskać niepodległość w ciągu następnego roku.

9 maja 1947 przeprowadzono wybory, które przyniosły sukces Lidze. Spowodowało to reakcję rywali Ligi, którymi były komunistyczne ugrupowania Białych i Czerwonych Flag, a także mniejszości Karenów. W kraju narastała wojna domowa. 19 lipca 1947 zamordowano Aung Sana, mimo to doszło 25 września do uchwalenia konstytucji, a co najważniejsze do podpisania 17 października traktatu brytyjsko-birmańskiego, który uznał pełną niepodległość Mjanmy. Wkrótce uzgodniono, iż wojska brytyjskie wycofają się w najbliższej przyszłości. Jednak konflikt mniejszości nadal trwał.

4 stycznia 1948 Mjanma uzyskała niepodległość od Wielkiej Brytanii. Jej pierwszym prezydentem został Sao Shwe Thaik, a premierem U Nu (właściwie Thakin Nu). U Nu został w 1958 wybrany na prezydenta. W przeciwieństwie do innych byłych kolonii brytyjskich Mjanma nie przystąpiła do Wspólnoty Narodów.

U Nu starał się opierać komunistom, jednak demokratyczne rządy skończyły się w 1962, kiedy generał Ne Win dokonał zamachu stanu. Rozpoczęła się dyktatura Birmańskiej Partii Socjalistycznej, która opierała się na ideologii komunistycznej. Władze krwawo rozprawiały się z wszelkimi przejawami buntu i spiskami. Mjanma na prawie 26 lat została odizolowana od świata zewnętrznego, a prezydent U Nu został zmuszony do ucieczki za granicę. Dopiero w 1980 ogłoszono amnestię, dzięki której U Nu mógł wrócić do kraju. Nie polepszyło to jednak nastrojów politycznych, dlatego w 1981 gen. Ne Win podał się do dymisji i jego miejsce zastąpił gen. San Yu. Ne Win nie zniknął całkowicie z życia politycznego, ponieważ wciąż pozostał szefem Birmańskiej Partii Socjalistycznej.

W 1982 ogłoszono prawo o obywatelstwie, które dzieliło obywateli na trzy kategorie. W trzeciej, ostatniej kategorii, znalazły się liczne mniejszości narodowe m.in. Szanowie (8,5% ludności kraju) i Karenowie (6,2%), pozbawione dostępu do stanowisk publicznych, wciąż stawiające opór birmańskim władzom w Rangunie i domagające się równego traktowania i poszanowania swoich praw.

Partia Socjalistycznego Programu Birmy ogłosiła plan, zwany "birmańską drogą do socjalizmu". Polegał on m.in. na nacjonalizacji przemysłu, odcinaniu się od wpływów zagranicznych (zniechęcano turystów do przyjazdu do Mjanmy) i represjonowaniu mniejszości narodowych. Junta prześladowała także przeciwników politycznych. Realizacja planu nie wyszła gospodarce na dobre. Pogarszająca się sytuacja w kraju zmusiła władze do przeprowadzenia reform, które jednak realizowano bardzo nieudolnie. Doprowadziło to do wybuchu niezadowolenia i demonstracji ulicznych w 1988. Zostały one krwawo stłumione przez wojsko. Ne Win został odsunięty od władzy. Przeprowadzono referendum i zorganizowano wybory, zaczęła powstawać opozycja. Wszystko wskazywało na to, że Mjanma jest na dobrej drodze do demokracji. Jednak wojsko z niezadowoleniem patrzyło na zmiany i ostatecznie nie zgodziło się na „demokratyzację” kraju. Obecny reżim doszedł do władzy w wyniku zamachu stanu 18 września 1988.

W 1989 wojskowi zdecydowali się na przemianowanie angielskiej nazwy państwa z Burma na Myanmar, a nazwę jego stolicy z Rangoon na Yangon. Generałowie utworzyli Partię Rozwoju i Odbudowy (SLORC), która całkowicie zdominowała życie polityczne Mjanmy. W 1992 na czele junty stanął gen. Than Shwe, który zastąpił zdymisjonowanego Khin Nyunta. Oficjalny tytuł gen. Than Shwe brzmiał: "Przewodniczący Państwowej Rady Pokoju i Rozwoju Państwa".

W 1990 w Mjanmie odbyły się demokratyczne wybory, w których 82% głosów zdobyła opozycyjna i prodemokratyczna Narodowa Liga na rzecz Demokracji (NLD) pod przywództwem Aung San Suu Kyi − laureatki Pokojowej Nagrody Nobla z 1991. Wynik tych wyborów nie został uznany przez rządzących Mjanmą generałów. Działacze opozycyjni zostali wtrąceni do więzień, a wszelkie stanowiska w państwie zostały obsadzone przez juntę.

W 2003 junta ogłosiła siedmiopunktową "mapę drogową dla demokracji", lecz program nie miał określonych ram czasowych i w praktyce nie znalazł potwierdzenia.

7 listopada 2005 junta przeniosła rząd do nowo budowanej stolicy Naypyidaw leżącej ok. 30 km od miasta Pyinmana.

W 2007 w Rangunie doszło do manifestacji mnichów buddyjskich przeciwko rządom junty. Domagali się oni wprowadzenia w kraju obiecanej demokracji, poszanowania wolności religijnej oraz praw człowieka. Było to najpoważniejsze wystąpienie ludności od 1988 i skończyło się podobnie jak poprzednie. Birmańska władza ogłosiła, że aresztowano około 3 tys. osób, zajmujących się organizacją manifestacji, ale wiadomo, że nie obyło się także bez ofiar śmiertelnych. Dokładne liczby nie są znane, ponieważ zagraniczni dziennikarze zostali siłą zmuszeni do opuszczenia kraju.

Information icon.svg Osobny artykuł: Szafranowa rewolucja.

W maju 2008 nad południową częścią Mjanmy przeszedł cyklon Nargis, który spowodował śmierć ponad 130 tys. osób i pozbawił dachu nad głową ok. 1,5 miliona mieszkańców kraju.

W marcu 2011 parlament Mjanmy wybrał na prezydenta, uznawanego za umiarkowanego reformatora, Thein Sein. Jest on pierwszym cywilnym prezydentem od czasu dojścia junty do władzy.

Information icon.svg Osobny artykuł: prezydenci Mjanmy.

Ustrój polityczny[edytuj | edytuj kod]

Formalnie od marca 2011 rządzi cywilny rząd wyłoniony w wyniku wyborów parlamentarnych. Przejął władzę od junty wojskowej, która rządziła krajem z niewielkimi przerwami od 1962, kiedy to zamachu stanu dokonał generał Ne Win. W 1988 Ne Win zrezygnował z władzy, lecz ta nadal pozostała w rękach wojska (m.in. wskutek unieważnienia demokratycznych wyborów w 1990). Od 1992 na czele państwa stał generał Than Shwe noszący oficjalny tytuł "Przewodniczący Państwowej Rady Pokoju i Rozwoju Państwa". 30 marca 2011 junta została rozwiązana.

W maju 2008 odbyło się referendum konstytucyjne, które - choć krytykowane za nadużycia przez birmańską opozycję (partia Aung San Suu Kyi wzywała do głosowania na "nie") oraz międzynarodowe organizacje praw człowieka[17] - rozpoczęło powolny proces demokratyzacji kraju. W listopadzie 2010 odbyły się pierwsze od 20 lat wybory parlamentarne, w których zdecydowane zwycięstwo odniosła rządząca (popierana przez wojskowych) Partia Związek Solidarności i Rozwoju (Union Solidarity and Development Party) zdobywając ponad 75% miejsc[18]. Nie zostały one uznane za w pełni wolne, sprawiedliwe i powszechne przez opinię międzynarodową, m.in. Unię Europejską[19]. W styczniu 2011 zebrał się parlament wyłoniony w wyniku tych wyborów i wskazał dotychczasowego premiera Thein Sein jako prezydenta państwa. Nowy rząd podjął reformy demokratyczne, uwalniając ok. 200 więźniów politycznych (w tym zwalniając z aresztu domowego Aung San Suu Kyi), łagodząc cenzurę, zezwalając na tworzenie związków zawodowych i przyznajac im prawo do strajku. 1 kwietnia 2012 odbyły się wybory uzupełniające do parlamentu, w których zdecydowane zwycięstwo (40 miejsc na 45 wybieranych) odniosła Narodowa Liga na rzecz Demokracji (National League for Democracy)[20]. Postępy demokratyzacji skłoniły kolejne państwa do znoszenia sankcji nałożonych na Birmę; 14 maja 2012 zawieszenie na rok sankcji wobec Birmy ogłosiła Unia Europejska[21].

Święto narodowe: 4 stycznia – rocznica proklamowania niepodległości

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

Podział administracyjny Mjanmy

Kraj pod względem administracyjnym dzieli się na 7 stanów i 7 prowincji.

Nazwa prowincji Stolica
Kaczin Myitkyina
Sikong Sikong
Szan Taunggyi
Mandalaj Mandalaj
Kaja Lwaingkaw
Czin Haka
Magwe Magwe
Arakan Sittwe
Irawadi Basejn
Rangun Rangun
Pegu Pegu
Mon Mulmejn
Karen Ba-an
Taninthayi Tawè

Demografia[22][edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Świadkowie Jehowy w Mjanmie.

Kultura[edytuj | edytuj kod]

Wiki letter w.svg Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Mjanma, kiedyś jeden z najzamożniejszych krajów Azji południowo-wschodniej, obecnie zalicza się do najbiedniejszych krajów świata. Głównym problemem birmańskiej gospodarki jest brak odpowiedniej infrastruktury. Tory kolejowe są w opłakanym stanie, nieremontowane od wielu dziesięcioleci. Poza dużymi miastami, brak jest dróg o utwardzonej nawierzchni. Częste są przerwy w dostawach prądu. Część przedsiębiorstw jest w całości własnością armii.

PKB na jednego mieszkańca w Mjanmie wyniósł w 2006 roku zaledwie 281 USD[23]. Struktura PKB kształtuje się następująco (2010 rok wg CIA – The World Factbook):

  • rolnictwo: 43,3%
  • przemysł: 20%
  • usługi: 36,7%

Eksportuje się głównie: rośliny strączkowe, drewno tekowe, ryż, kamienie szlachetne. Importuje się zaś: produkty żywnościowe, leki, maszyny i urządzenia techniczne, ropę naftową. Duże zagraniczne serwisy internetowe, np. Gmail czy Yahoo! są w Mjanmie blokowane, podobnie jak wiele popularnych serwerów proxy.

Kalendarz[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Kalendarz birmański.

Zgodnie z tradycyjną astronomią, w Mjanmie tydzień ma 8 dni. Nie ma to jednak wpływu na kalendarz, gdyż ósmy dzień to środa wieczór zwany Yarhu. Jednak Yarhu nie jest uważany za istotny dzień w tygodniu i nie jest oznaczany w kalendarzu. Podział ten wynika ze względu na kształt buddyjskich pagód, w którym każdej z ośmiu stron jest przyporządkowany jeden dzień ośmiodniowego tygodnia. Dwie ze stron przypadają na środę. Jedna na poranek i popołudnie, a druga, właśnie Yarhu, na wieczór. Niedziela jest uznawana za pierwszy dzień tygodnia. Yarhu to piąty dzień[24].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Dane dotyczące PKB na podstawie szacunków Międzynarodowego Funduszu Walutowego na rok 2013: International Monetary Fund: World Economic Outlook Database, April 2014 (ang.). [dostęp 11-04-2014].
  2. 2,0 2,1 2,2 Zmiany wprowadzone na 69. posiedzeniu Komisji Standaryzacji Nazw Geograficznych
  3. Nazwa ustalona w 2011 przez KSNG: http://ksng.gugik.gov.pl/pliki/protokol_ksng/protokol_ksng-59_posiedzenie.pdf
  4. http://ksng.gugik.gov.pl/pliki/nazwy_panstw_swiata.pdf
  5. Protokół z 59 posiedzenia Komisji Standaryzacji Nazw Geograficznych
  6. Birma/Związek Mianma
  7. Sikorski pojechał do Birmy czy Mjanmy? Wielki bałagan z nazwami geograficznymi
  8. Wykaz krajów, terytoriów i walut Urzędu Publikacji Unii Europejskiej
  9. Projekt rezolucji Parlamentu Europejskiego w sprawie Republiki Związku Mjanmy
  10. How to Say: Myanmar
  11. Nazwy państw świata, ich stolic i mieszkańców, wyd. z 1997 r.
  12. 12,0 12,1 12,2 Jan Grzenia, Słownik nazw geograficznych z odmianą i wyrazami pochodnymi, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2008
  13. Wielki słownik ortograficzny – lista haseł
  14. 14,0 14,1 Praca zbiorowa: Wielka Historia Świata – Cywilizacje Azji – Dolina Indusu – Indie – Kambodża. T. 5. Poznań: Polskie Media Amer.Com, 2005, s. 224. ISBN 83-7425-030-5.
  15. Praca zbiorowa: Wielka Historia Świata – Cywilizacje Azji – Dolina Indusu – Indie – Kambodża. T. 5. Poznań: Polskie Media Amer.Com, 2005, s. 225-226. ISBN 83-7425-030-5.
  16. Praca zbiorowa: Wielka Historia Świata – Cywilizacje Azji – Dolina Indusu – Indie – Kambodża. T. 5. Poznań: Polskie Media Amer.Com, 2005, s. 227. ISBN 83-7425-030-5.
  17. Burma 'approves new constitution'. BBC News. [dostęp 2012-11-28].
  18. CIA - The World Factbook. [dostęp 2012-11-27].
  19. Council of the European Union: Declaration by the High Representative Catherine Ashtonon on behalf of the European Union on the elections in Burma/Myanmar. [dostęp 2012-11-27].
  20. Burma poll: Aung San Suu Kyi's NLD sweeps by-elections. [dostęp 2012-11-27].
  21. Council of the European Union: Burma/Myanmar: EU sanctions suspended. [dostęp 2012-11-27].
  22. [1] Dane statystyczne zaczerpnięto z książki Patricka Johnstona i Jasona Mandryka pt. "Operation World", oraz z innych źródeł.
  23. Social indicators Wydział Statystyczny ONZ
  24. 8-Days in a Week – Myanmar (Burma)