Impact factor

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Impact factor (IF) – w tłumaczeniu „miara oddziaływania” to wskaźnik prestiżu i siły oddziaływania czasopism naukowych, ustalany corocznie na podstawie prowadzonego przez koncern wydawniczy Thomson Reuters indeksu cytowań publikacji naukowych. W literaturze popularyzującej pojawiło się obrazowe tłumaczenie nazwy jako „siła przebicia”[1].

Zasady ustalania IF[edytuj | edytuj kod]

Autorzy niemal każdej publikacji naukowej mają zwyczaj odnosić się w ich tekście do innych, wcześniejszych publikacji na podobny temat. Obowiązkiem każdego autora jest robić to w sposób jawny – tzn. tworzyć w tekście publikacji odnośniki do cytowanych prac i umieszczać ich listę – zwykle na końcu swojego tekstu.

Zazwyczaj jest tak, że jeśli dana publikacja wnosi coś istotnego do nauki, to jest też często cytowana przez autorów innych publikacji. Stąd liczba cytowań danej publikacji jest dobrą miarą jej wartości. Rozciągając ten tok rozumowania na czasopisma, można logicznie uznać, że średnia liczba cytowań wszystkich artykułów, które się w danym czasopiśmie ukazały, jest dobrą miarą prestiżu i siły oddziaływania tego czasopisma.

Na tej właśnie zasadzie jest oparty wskaźnik impact factor. Wskaźnik ten jest tworzony w oparciu o indeks cytowań publikacji naukowych tworzony na bieżąco przez Instytut Filadelfijski. Indeks ten jest tworzony poprzez gromadzenie wszystkich cytowań, wszystkich publikacji, które ukazały się w wybranych przez Instytut Filadelfijski czasopismach naukowych. Indeks ten nie obejmuje wszystkich czasopism tego rodzaju wydawanych na całym świecie, gdyż tworzenie takiego indeksu byłoby zadaniem niewykonalnym technicznie. Indeksowane przez Instytut Filadelfijski czasopisma są wybierane na podstawie tzw. Prawa Bradforda, które głosi, że w każdej dziedzinie naukowej istnieje pewna, niezbyt liczna grupa czasopism (rzędu od 5 do 30), w których ukazuje się 99% wszystkich naprawdę istotnych dla danej dziedziny publikacji, a pozostałe czasopisma można uznać za całkowicie drugorzędne. Lista czasopism indeksowanych przez Instytut Filadelfijski obejmuje ok. 8400 pozycji i liczba ta nie zmienia się zbytnio od ok. 10 lat. Co roku pewna część czasopism jest z tej listy usuwana (gdy IF dla danego czasopisma spada poniżej 0.1), a inne są w to miejsce przyjmowane.

IF jest ustalane wg wzoru:

IF = B/C

gdzie

B – łączna lista cytowań, które nastąpiły w danym roku kalendarzowym;
C – liczba cytowalnych publikacji (zwykle nie są brane pod uwagę takie publikacje jak np. listy do redakcji), które ukazały się w danym czasopiśmie w ciągu ostatnich dwóch lat.

Jeśli np.: chcemy obliczyć IF dla czasopisma X w roku 2002, to zliczamy wszystkie cytowania, które nastąpiły w roku 2002 wszystkich publikacji tego czasopisma z lat 2000-2001, a następnie dzielimy liczbę tych cytowań przez liczbę publikacji analizowanego czasopisma, które ukazały się w nim w latach 2000-2001. Inaczej można powiedzieć, że jeśli dla czasopisma X IF w roku 2002 wynosił np. 5 – to znaczy, że każda publikacja, która ukazała się w tym czasopiśmie w latach 2000-2001, była w roku 2002 średnio 5 razy cytowana przez autorów innych publikacji z listy Instytutu Filadelfijskiego.

Lista IF z danego roku wszystkich czasopism uwzględnianych przez Instytut Filadelfijski jest publikowana w Journal Citation Reports wydawanym przez ten Instytut. W wydawnictwie tym, oprócz listy IF, są też publikowane wykresy dynamiki zmian IF, a także listy innych wskaźników (np.: Imediacy factor – wskaźnik aktualności), które nie mają jednak aż tak dużego znaczenia jak IF.

Wartość tego wskaźnika waha się od 162 (dla najbardziej prestiżowego czasopisma - Ca Cancer J Clin), przez 54-41 (5 czasopism, w tym Nature), czy 39-30 (14 czasopism, takich jak Lancet czy Science) do 0.011.

Znaczenie wskaźnika Impact factor[edytuj | edytuj kod]

Wskaźnik ten, dzięki autorytetowi Instytutu Filadelfijskiego, ma ogromne znaczenie zarówno dla ocenianych w ten sposób czasopism, jak i poszczególnych autorów publikacji zamieszczanych w tych czasopismach. Znaczenie tego wskaźnika jest potrójne.

  • Dla czasopism jest to często „być albo nie być” – czasopisma, których IF z roku na rok maleje, zwykle tracą dobrych autorów i czytelników i w końcu tracą na znaczeniu zupełnie. Stąd im czasopismo ma wyższe IF, tym sito selekcji publikacji, które się mogą w tym czasopiśmie ukazać, jest ostrzejsze. Jeśli system selekcji danego czasopisma jest wadliwy, odbija się to natychmiast w spadku jego IF.
  • Dla autorów jest to z jednej strony istotny czynnik przy decydowaniu, do jakiego czasopisma wysyłać swoją publikację, a z drugiej liczba przyjętych do druku publikacji w czasopismach o wysokim IF jest miarą jakości badań naukowych opisywanych przez danego autora.
  • Dla instytucji naukowych miarą wartości prowadzonych w nich badań jest liczba publikacji przyjętych do druku w czasopismach o wysokim IF, które zostały napisane przez pracowników tych instytucji.

W wielu krajach istnieją całe systemy oceny instytucji naukowych i zatrudnionych w nich pracowników opierające się na liczbie publikacji z uwzględnieniem IF czasopism, w których te publikacje się ukazały. W Polsce instytuty naukowe i wydziały uczelni wyższych oceniane są przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego m.in. właśnie na podstawie kryterium IF. Co prawda szczegółowe zasady oceny jednostek naukowych ulegają częstym modyfikacjom, jednak wykształcił się już pewien stały, ogólny schemat tej oceny. Minister Nauki i Szkolnictwa Wyższego publikuje wykaz czasopism naukowych wraz z przypisaną im punktacją[2]. Wykaz ten zawiera część A, czyli pisma, które mają obliczony IF i znajdują się w bazie Journal Citation Reports oraz część B, czyli pozostałe pisma (głównie polskie). Punktacja czasopisma z listy A oparta jest wyłącznie o wartość jego IF na tle innych czasopism naukowych w danej dziedzinie.

Krytyka Impact factor[edytuj | edytuj kod]

Krytycy tego wskaźnika twierdzą, że:

  • Jest on zanadto „mechaniczny” i często pokazuje nie tyle wartość naukową czasopism (i publikacji), lecz raczej aktualnie panujące mody i trendy w nauce. Czasopismo specjalizujące się w dziedzinie, która jest aktualnie modna, siłą rzeczy publikuje artykuły, które opisują też „modne” badania. W modnych dziedzinach panuje większy ruch niż w niemodnych, co się przekłada bezpośrednio na liczbę cytowań.
  • Jest on zanadto tymczasowy, gdyż obejmuje cytowania tylko z ostatnich dwóch lat. Często zdarza się, że bardzo interesujący artykuł z „niemodnej” dziedziny jest przez okres dwóch lat niedostrzeżony przez innych badaczy, bo np. bardzo wyprzedza swoją epokę. Gdy jednak nadejdzie jego czas, jest on później masowo cytowany – czego IF już nie obejmie. Los taki spotyka wiele najbardziej wartościowych publikacji, w których znajdują się przełomowe odkrycia.
  • IF zmusza czasopisma do ślepego podążania za modą. Czasopisma naukowe są przedsięwzięciami komercyjnymi. Jeśli ich IF spada, to spada też ich sprzedaż. Stąd czasopisma starają się za wszelką cenę utrzymywać wzrostową tendencję swojego IF. Z tego punktu widzenia opłaca im się publikować rzeczy, które dobrze wpisują się w aktualne trendy i nie publikować rzeczy, które podejmują aktualnie niepopularne lub całkowicie nowe – dotąd nieznane zagadnienia, gdyż jest duże ryzyko, że nie będą one dostrzeżone i cytowane w najbliższym czasie.
  • IF jest tworzony przez instytucję, która sama jest nastawiona na przynoszenie dochodu i ma ona w pewnym sensie "władzę" kreowania trendów w nauce, choćby poprzez arbitralne decyzje dopisywania lub wykreślania czasopism ze swojej listy. Istnieje więc ryzyko, że trendy te są kreowane w taki sposób, aby obracało się to na korzyść samego Instytutu – na zasadzie samospełniających się proroctw.
  • Bardzo często podnoszony jest argument, że IF preferuje badania, które są modne w USA. Istotnie ponad 50% czasopism na liście Instytutu Filadelfijskiego jest wydawana w USA, zaś ponad 80% czasopism na tej liście to czasopisma anglojęzyczne. Argument ten jest szczególnie istotny w naukach społecznych, których większa część odbywa się w innych obszarach językowych.

Impact Factor stanowi obecnie temat wielu dyskusji wydawców i pracowników nauki. Jego zasadnicze ograniczenie do czasopism wydawanych w języku angielskim powoduje, że wiele czasopism o wysokim poziomie merytorycznym nie jest ujmowane w IF. Konferencja nt. jakości wydawnictw medycznych w Bombaju (wrzesień 2004), oraz International Peer Review Congress on Biomedical Journals (wrzesień 2005, Chicago, Illinois, USA) było forum do szerokiej i bardzo emocjonującej dyskusji na temat IF. Jego niedoskonałości dotykają przede wszystkim krajów mniej rozwiniętych, które z jednej strony mają być obiektem wsparcia wymiany informacji naukowej, a z drugiej ograniczane są przez konkretne interesy amerykańskiego lobby naukowego. Faktem niezaprzeczalnym jest bowiem, że czasopisma nieanglojęzyczne stanowią zbyt mały odsetek w bazie danych Instytutu Filadelfijskiego. W 2008 r. Europejskie Stowarzyszenie Redaktorów Naukowych wydało specjalne oświadczenie dotyczące niewłaściwego wykorzystywania IF (patrz link w stopce artykułu).

Potencjalną konkurencją dla IF mają być wskaźniki tworzone na podstawie bazy Scopus, prowadzonej przez wydawnictwo Elsevier.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. January Weiner. Kto się boi ekologii molekularnej?. „e-Wiadomości Ekologiczne”. 1, s. 3-9, marzec 2014. Komitet Ekologii PAN (pol.). 
  2. Zasady oceny jednostek naukowych (strona MNiSW) (pol.). [dostęp 2010-03-20].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]