Pratityasamutpada

Pratitya-samutpada (sanskryt, pali paticcasamuppāda), buddyjska doktryna współzależnego powstawania, stanowiąca istotną część buddyjskiej metafizyki. Według tej nauki, wspólnej dla wszystkich szkół buddyzmu, zjawiska ciała i umysłu warunkują się nawzajem i istnieją jako współzależna sieć przyczyn i skutków.

W momencie kiedy historyczny Budda Siakjamuni osiągnął oświecenie (bodhi) doświadczył wyzwolenia z kręgu cierpienia oraz wglądu w naturę wszechświata i w naturę czujących istot (głównie ludzi i zwierząt). Słowo bodhi oznacza “przebudzić się”, a tym, do czego przebudził się Budda, było zrozumienie prawa współzależnego powstawania. Zgodnie z tą doktryną jakieś zjawisko istnieje tylko dlatego, że “istnieją” inne zjawiska w niesamowicie złożonej sieci przyczyn i skutków, która dotyczy przeszłości, teraźniejszości i przyszłości. Ponieważ wszystkie rzeczy są w ten sposób uwarunkowane i nietrwałe, dlatego też nie posiadają żadnej prawdziwej i niezależnej natury, chociaż dla nieprzebudzonego umysłu wydają się prawdziwie istniejącymi. Wszystkie zjawiska są fundamentalnie “puste” (sanskr. Siunjata pali Sunaya) i nie posiadają własnej natury. Ci, którzy postrzegają “rzeczy takimi jakimi są”, odrzucają przywiązanie i lgnięcie, przekształcają energię pragnienia w mądrość i świadomość aż w końcu, przekraczając uwarunkowany świat formy, stają sie buddami lub arhatami.

Metoda wnioskowania

Jedno istniejąc, stwarza drugie; na skutek powstania jednego, powstaje drugie; nie istnieje jedno, nie powstaje drugie; na skutek ustania jednego, ustaje drugie.

Formuła współzależnego powstawania

Ogólna formuła współzależnego powstawania brzmi:

1. Przez niewiedzę ( skt. avidyā ) są warunkowane formacje karmiczne (skt. samkhārā )
2. Przez formacje karmiczne z poprzednich żywotów warunkowana jest odradzająca się świadomość ( skt. patisandhi-viññana , ang. relinking or rebirth-consciousness ).
3. Przez świadomość warunkowane są mentalne i fizyczne zjawiska ( skt. nāma-rūpa )
4. Przez mentalne i fizyczne zjawiska warunkowanych jest sześć podstaw ( skt. salāyatana ) , to znaczy pięć fizycznych organów zmysłów i świadomość
5. Przez sześć podstaw warunkowane jest zmysłowe lub mentalne wrażenie ( skt. phassa ) zwykle tłumaczone też jako kontakt
6. Przez wrażenie jest warunkowane uczucie ( skt. vedanā )
7. Przez uczucie jest warukowane pragnienie ( skt. tanhā )
8. Przez pragnienie jest warunkowane przywiązanie ( skt. upādāna )
9. Przez przywiązanie warunkowany jest proces stawania się ( skt. bhava )
10. Przez (wytwarzający odrodzenie karmiczny) proces stawania się warunkowane jest odrodzenie ( skt. jāti )
11. Przez odrodznie warunkowane są starość i śmierć ( skt. jarāmarana ) oraz smutek, lament, ból, zgryzota i rozpacz. W taki sposób ponownie w przyszłości powstaje to całe cierpienie.

Zastosowanie

Zasada współzależnego powstawania znajduje zastosowanie w wyjaśnieniu czterech szlachetnych prawd:

1. Dukkha: Istnieje cierpienie. Cierpienie jest nieodłączną częścią życia i można go doświadczyć jako brak satysfakcji, niezadowolenie, nietrwałość.
2. Samudaya: Przyczyną cierpienia jest pożądanie (tanha).
3. Nirodha: Istnieje koniec cierpienia.
4. Marga: Ścieżką, która prowadzi do ustania cierpienia jest ośmioraka szlachetna ścieżka.