Reformatio in peius

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Reformatio in peius - łaciński zwrot oznaczający pogorszenie sytuacji skazanego w wyniku wyroku zapadłego w postępowaniu odwoławczym. Uchodzi za jedną z istotnych gwarancji procesowych, chroniących prawa jednostki[1].

W postępowaniu karnym[edytuj | edytuj kod]

Zasadą w polskim procesie karnym jest zakaz reformationis in peius, czyli zakaz pogarszania sytuacji oskarżonego w procesie, gdy wyrok zaskarżono wyłącznie na jego korzyść.

Zakaz reformationis in peius, obowiązujący w postępowaniu przed sądem odwoławczym, reguluje art. 434 kodeksu postępowania karnego z 1997 roku.

Zakaz reformationis in peius podstawowy[2] oznacza, że

Sąd odwoławczy może orzec na niekorzyść oskarżonego tylko wtedy, gdy wniesiono na jego niekorzyść środek odwoławczy, a także tylko w granicach zaskarżenia, chyba że ustawa stanowi inaczej.

— Kodeks postępowania karnego art. 434 § 1 zd. 1

Zakaz reformationis in peius obostrzony ze względu na zwiększone wymagania wobec osób posiadających profesjonalne kwalifikacje[2] obowiązuje w sytuacji

Jeżeli środek odwoławczy pochodzi od oskarżyciela publicznego lub pełnomocnika, sąd odwoławczy może orzec na niekorzyść oskarżonego ponadto tylko w razie stwierdzenia uchybień podniesionych w środku odwoławczych lub podlegających uwzględnieniu z urzędu.

— Kodeks postępowania karnego art. 434 § 1 zd. 2

Zakaz reformationis in peius obowiązuje też w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji.

W razie przekazania sprawy do ponownego rozpoznania wolno w dalszym postępowaniu wydać orzeczenie surowsze niż uchylone tylko wtedy, gdy orzeczenie to było zaskarżone na niekorzyść oskarżonego albo gdy zachodzą okoliczności określone w art. 434 § 3. Nie dotyczy to orzekania o środkach wymienionych w art. 93 i 94 Kodeksu karnego.

— Kodeks postępowania karnego art. 443.

Jeżeli wyrok został zaskarżony tylko na niekorzyść oskarżonego, sąd odwoławczy może orzec również na jego korzyść.

Nowela z 10 stycznia 2003 roku zniosła zakaz reformationis in peius, jeżeli oskarżony jako tzw. mały świadek koronny skorzystał z nadzwyczajnego złagodzenia kary, albo skazanie nastąpiło poza rozprawą lub na rozprawie skróconej. W literaturze prawniczej uważa się te wyjątki za źle zredagowane[3].

W postępowaniu cywilnym[edytuj | edytuj kod]

Zakaz reformationis in peius w sądowym postępowaniu procesowym w sprawach cywilnych uregulowany został w art. 384 kodeksu postępowania cywilnego:

Sąd nie może uchylić lub zmienić wyroku na niekorzyść strony wnoszącej apelację, chyba że strona przeciwna również wniosła apelację.

— Kodeks postępowania cywilnego art. 384

Powyższy przepis stosowany jest co do zasady odpowiednio do postępowiania nieprocesowego na zasadzie art. 13 § 2 k.p.c., jednak jego stosowanie może prowadzić do wyłączenia lub też istotnej modyfikacji zakazu reformationis in peius, jeżeli przemawia za tym charakter danej sprawy. Dzieje się tak w przypadku spraw, w których sąd orzeka z urzędu oraz w przypadku, gdy postanowienia sądu mają charakter niepodzielny, a poszczególne rozstrzygnięcia sądu w danej kwestii są od siebie zależne. Wyłączenie zakazu reformationis in peius występuje z powyższych powodów m.in. w postępowaniach o stwierdzenie nabycia spadku oraz o zniesienie współwłasności[4].

Jedynym przepisem wyłączającym de lege zakaz reformationis in peius w postępowaniu nieprocesowym jest art. 18 Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 14 marca 1983 r. w sprawie rejestru spółdzielni:

Sąd rewizyjny nie jest związany granicami rewizji i może uchylić zaskarżone orzeczenie również na niekorzyść skarżącego.

— Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 14 marca 1983 r. w sprawie rejestru spółdzielni, art. 18

W postępowaniu administracyjnym[edytuj | edytuj kod]

W postępowaniu administracyjnym zakaz reformationis in peius, został ujęty w Kodeksie postępowania administracyjnym w sposób następujący:

Organ odwoławczy nie może wydać decyzji na niekorzyść strony odwołującej się, chyba że zaskarżona decyzja rażąco narusza prawo lub rażąco narusza interes społeczny.

— Kodeks postępowania administracyjnego art. 139

Jest to rozwiązanie kompromisowe, ponieważ z jednej strony wskazuje się, że zakaz ten nie odpowiada istocie postępowania administracyjnego i administracyjnego toku instancji, z drugiej zwraca się uwagę na potrzebę ochronę praw strony w tym postępowaniu. Rozwiązanie przyjęte w Kodeksie postępowania administracyjnego budzi różne opinie w piśmiennictwie prawniczym[5].

W postępowaniu sądowoadministracyjnym[edytuj | edytuj kod]

W postępowaniu sądowoadministracyjnym zakaz reformationis in peius został ujęty w ustawie Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w sposób następujący:

Sąd nie może wydać orzeczenia na niekorzyść skarżącego, chyba że stwierdzi naruszenie prawa skutkujące stwierdzeniem nieważności zaskarżonego aktu lub czynności.

— Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi art. 134 § 2

W literaturze wskazuje się na wady tego zakazu (m.in. ogranicza możliwości orzecznicze sądu) i traktowane jest jako zło konieczne[6].

Przypisy

  1. Wojciech Federczyk: Uwagi na temat obowiązywania zakazu reformationis in peius w postępowaniu sądowoadministracyjnym (pol.). W: Kwartalnik Prawa Publicznego nr 3 [on-line]. 2004. [dostęp 2008-05-18].
  2. 2,0 2,1 S. Waltoś, Proces karny. Zarys systemu, wyd. 9, Warszawa 2008, s. 543.
  3. S. Waltoś, Proces karny. Zarys systemu, wyd. 9, Warszawa 2008, s. 544.
  4. Zob. np. postanowienie Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 29 stycznia 2008 r., sygn. akt IV CSK 432/2007
  5. Tadeusz Woś, Mechanizm orzekania przez sąd administracyjny, w: Postępowanie sądowo-administracyjne pod red. Tadeusza Wosia, wyd. 3, Warszawa 2009, s. 243-245.
  6. Tadeusz Woś, Mechanizm orzekania przez sąd administracyjny, w: Postępowanie sądowo-administracyjne pod red. Tadeusza Wosia, wyd. 3, Warszawa 2009, s. 245.