Województwo bydgoskie
Województwo bydgoskie (1945-50 pod nazwą województwo pomorskie) – województwo istniejące od 1945 roku do reformy samorządowej w 1999 r.
Spis treści |
[edytuj] 1945-1950
| Województwo pomorskie (1945-1950) | |
 Położenie na mapie kraju |
|
| Stolica |  Bydgoszcz |
| Powierzchnia | 20059 km² |
| Populacja (1948) - liczba ludności - gęstość |
1 413 444 70,5 osób/km² |
| Tablice rejestracyjne | 40-44 |
Województwo pomorskie w latach 1945-1975 obejmowało teren obecnego woj. kujawsko-pomorskiego oraz fragmenty: pomorskiego i wielkopolskiego. Było jednym z 14 województw w kraju.
[edytuj] Historia
Województwo pomorskie w przybliżeniu w przedwojennym kształcie reaktywowano dekretem z 21 sierpnia 1944 r. Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego. Miało ono z jednej strony nawiązywać do przedwojennego „Wielkiego Pomorza”, a z drugiej – uwzględniać odmienne terytorium państwa polskiego, ukształtowane po II wojnie światowej[1].
Nowy Pomorski Urząd Wojewódzki rozpoczęto organizować 2 lutego 1945 r. początkowo w Toruniu. 2 marca 1945 r. na szczeblu rządowym zapadła decyzja o przeniesieniu urzędu i dalszej jego organizacji w Bydgoszczy. Decyzję tą motywowano uwzględnieniem dysproporcji potencjału społeczno-gospodarczego pomiędzy oboma miastami, w tym liczby ludności, która miała stanowić zaplecze dla władzy ludowej. Poszczególne agendy urzędu przemieszczano w okresie od kwietnia do lipca 1945 roku. Toruniowi jako rekompensatę zagwarantowano przodującą rolę w zakresie kultury i oświaty na Pomorzu. Znalazło to odzwierciedlenie w lokalizacji kadry byłego Uniwersytetu Wileńskiego w Toruniu w 1946 r.[1]
30 marca 1945 r. dekretem rządu z województwa pomorskiego ze stolicą w Bydgoszczy wydzielono województwo gdańskie, złożone z 6 powiatów oraz terytorium byłego Wolnego Miasta Gdańska. Odtąd województwo pomorskie obejmowało jedynie południową część dawnego „Wielkiego Pomorza” stanowiąc obszar przejściowy między regionami centralnymi (warszawskie, łódzkie), a nadmorskimi. Przez wyłączenie terenów nadmorskich uzyskało ono charakter etnograficzny kujawsko-pomorski[1].
7 lipca 1945 r. do województwa pomorskiego włączono dwa powiaty z Okręgu Zachodniopomorskiego: człuchowski i złotowski[2]. Trudności w prowadzeniu jednolitej polityki gospodarczej i administracyjnej (oba powiaty jako poniemieckie podlegały Ministerstwu Ziem Odzyskanych) zaowocowały rozporządzeniem rządu z 29 maja 1946 r., na mocy którego oba powiaty zostały przekazane nowo powołanemu województwu szczecińskiemu[1].
Lata 1945-1950 stanowiły okres kształtowania się województwa bydgoskiego, które nazywano pomorskim z uwagi na tradycję przedwojenną „Wielkiego Pomorza”. W tym czasie rozważano różne propozycje zmian terytorialnych, które częściowo zostały uwzględnione w reformie administracyjnej z 1950 r.[1]:
- wyłączenie na rzecz Mazowsza powiatów: brodnickiego, lubawskiego i rypińskiego; postulat ten został częściowo uwzględniony w 1950 r. poprzez wyłączenie powiatu lubawskiego (od 1948 r. nowomiejskiego);
- wyłączenie na rzecz regionu Łódzkiego powiatu włocławskiego; zamierzenie to nie doszło do skutku wskutek protestu władz wojewódzkich w Bydgoszczy, które usiłowały zachować cały region etnograficzny Kujaw w stanie niepodzielonym;
- włączenie z Wielkopolski czterech powiatów pałuckich: żnińskiego, mogileńskiego, chodzieskiego i wągrowieckiego; postulat ten został częściowo uwzględniony w 1950 r. poprzez włączenie powiatów: mogileńskiego i żnińskiego do regionu bydgoskiego;
- włączenie z regionu Szczecińskiego powiatów: złotowskiego i człuchowskiego; postulat ten nie został zrealizowany przez władze centralne.
[edytuj] Województwo pomorskie - stan z 15 maja 1948 r.
Województwo posiadało 23 powiaty, wśród nich 5 miast wydzielonych i 47 nie wydzielonych, 188 gmin wiejskich i 2391 gromad[3].
| Nr | Powiat | Miasto powiatowe | Pow. (km²) | Ludność | |
|---|---|---|---|---|---|
| Województwo pomorskie (1945-1950) | |||||
| 1 | brodnicki |  |
Brodnica | 912 | 51 330 |
| 2 | Bydgoszcz miasto | |
Bydgoszcz | 75 | 149 529 |
| 3 | bydgoski | |
Bydgoszcz | 1334 | 52 691 |
| 4 | chełmiński |  |
Chełmno | 730 | 48 307 |
| 5 | chojnicki |  |
Chojnice | 1854 | 64 520 |
| 6 | Grudziądz miasto |  |
Grudziądz | 28 | 49 913 |
| 7 | grudziądzki | |
Grudziądz | 758 | 35 146 |
| 8 | Inowrocław miasto |  |
Inowrocław | 37 | 39 839 |
| 9 | inowrocławski | |
Inowrocław | 1267 | 61 284 |
| 10 | lipnowski |  |
Lipno | 1535 | 93 073 |
| 11 | lubawski |  |
Nowe Miasto Lubawskie | 833 | 44 812 |
| 12 | nieszawski |  |
Nieszawa | 1278 | 105 984 |
| 13 | rypiński |  |
Rypin | 1188 | 74 944 |
| 14 | sępoleński |  |
Sępólno Krajeńskie | 681 | 29 446 |
| 15 | szubiński |  |
Szubin | 917 | 41 903 |
| 16 | świecki |  |
Świecie | 1533 | 74 668 |
| 17 | Toruń miasto |  |
Toruń | 59 | 76 749 |
| 18 | toruński | |
Toruń | 864 | 47 845 |
| 19 | tucholski |  |
Tuchola | 1039 | 35 336 |
| 20 | wąbrzeski |  |
Wąbrzeźno | 673 | 48 801 |
| 21 | Włocławek miasto |  |
Włocławek | 25 | 52 970 |
| 22 | włocławski | |
Włocławek | 1300 | 81 805 |
| 23 | wyrzyski |  |
Wyrzysk | 1101 | 59 549 |
[edytuj] 1950-1975
| Województwo bydgoskie (1950-1975) | |
 Położenie na mapie kraju |
|
| Stolica | Bydgoszcz |
| Powierzchnia | 20794 km² |
| Populacja (1965) - liczba ludności - gęstość |
1 837 100 88,3 osób/km² |
| Tablice rejestracyjne | 40-44, B (od 1956 r.) |
Województwo bydgoskie powstałe po reformie administracyjnej z 1950 r. obejmowało w całości region etnograficzny Kujaw, Ziemię Chełmińską i Dobrzyńską oraz fragmenty Pomorza i Wielkopolski (Krajny, Pałuk)[4]. Było jednym z 17 województw w kraju.
[edytuj] Historia
Na mocy ustawy z 28 czerwca 1950 r. dotychczasowe województwo pomorskie zostało przemianowane na bydgoskie, zgodnie z przyjętą zasadą nadawania nazw województwom od nazw miast, w których znajdowały się siedziby władz wojewódzkich.
Korekta terytorialna uwzględniała niektóre postulaty zgłaszane w latach poprzednich. Powiat nowomiejski trafił do regionu olsztyńskiego, a powiaty: żniński i mogileński z regionu poznańskiego do bydgoskiego. W wyniku tych zmian województwo zwiększyło swój obszar o ok. 920 km2, a zaludnienie o ok. 50 tys. osób[1].
Województwo liczyło początkowo 24 powiaty, a od 1955 r. 26 powiatów, gdyż utworzono wówczas powiat radziejowski z części dotychczasowego powiatu aleksandrowskiego i powiat golubsko-dobrzyński z części powiatów: rypińskiego, lipnowskiego, wąbrzeskiego oraz brodnickiego[4]. Geometrycznym środkiem województwa była miejscowość Przyłubie, leżąca w połowie drogi między Bydgoszczą, a Toruniem[1].
[edytuj] Województwo bydgoskie - stan z 1973 r.
Województwo posiadało 26 powiatów, wśród nich 5 miast wydzielonych, 51 nie wydzielonych i 189 gmin wiejskich[5].
[edytuj] 1975-1998
| Województwo bydgoskie (1975-1998) | |
 Położenie na mapie kraju |
|
| Stolica | Bydgoszcz |
| Powierzchnia | 10349 km² |
| Populacja (1998) - liczba ludności - gęstość |
1 136 900 109,9 osób/km² |
| Tablice rejestracyjne | BY, BG, BD, BC |
[edytuj] Historia
Mocą ustawy z 28 maja 1975 r. wchodzącej w życie od 1 czerwca tego roku, cały kraj został podzielony 49 województw oraz jednostki stopnia podstawowego (gminy, miasta i dzielnice większych miast). Dotychczasowy region bydgoski został podzielony na trzy: bydgoski, toruński i włocławski. Przy okazji tej reformy wyłączono z województwa bydgoskiego do ościennych województw niektóre gminy[6]:
- Konarzyny i Lipnica do województwa słupskiego,
- Karsin do województwa gdańskiego,
- Białośliwie, Łobżenica, Wyrzysk, Wysoka do województwa pilskiego,
- Orchowo do województwa konińskiego.
Wśród nowych województw, bydgoskie było stosunkowo duże obszarowo (3 miejsce) oraz dosyć ludne (8 miejsce w kraju). W 1975 r. zamieszkiwało je 995 tys. osób, a pod koniec jego istnienia w 1998 r. – 1,133 mln osób[6]. Ok. 1/3 wojewódzkiego potencjału ludnościowego, a jeszcze więcej gospodarczego (ponad 50%) przypadało na miasto Bydgoszcz. Nowe województwo obejmowało 27 miast i 62 gminy. Ośrodkami subregionalnymi zostały: na południu Inowrocław (80 tys.), a na północy Chojnice (40 tys.) W latach 90. XX w. znajdowało się w województwie 31 gmin wiejskich, 25 miejsko-wiejskich i 3 miasta wydzielone[6].
W 1976 roku zlikwidowano kilka gmin (Chełmce, Gębice, Gorzyce, Ogorzeliny, Rytel, Serock i Ślesin), łącząc je w większe jednostki; powstały też nowe gminy: Janikowo (1976) i Świekatowo (1991). W 1988 r. status miasta uzyskały Brusy. W 70. XX w. województwo włączono do makroregionu środkowo-zachodniego z siedzibą w Poznaniu[6].
[edytuj] Urzędy Rejonowe
W oparciu o ustawę z 22 marca 1990 r. o terenowych organach rządowej administracji ogólnej, utworzono na terenie województwa 5 rejonów administracyjnych, zrzeszających po kilkanaście gmin[6].
_COA.svg&filetimestamp=20081103163759){kind=small}
[edytuj] Miasta
Ludność 31.12.1998
Bydgoszcz - 386 855
Inowrocław - 79 534
Chojnice - 40 229
Świecie - 27 084
Nakło nad Notecią - 20 108
Solec Kujawski - 14 641
Żnin - 14 401
Tuchola - 14 235
Mogilno - 12 675
Koronowo - 10 640
Czersk - 9 500
Szubin - 9 330
Kruszwica - 9 310
Sępólno Krajeńskie - 9 300
Janikowo - 9 100
Barcin - 7 800
Trzemeszno – 7 600
Gniewkowo - 7 200
Strzelno - 6 000
Więcbork - 5 800
Pakość - 5 800
Kcynia - 4 700
Brusy - 4 500
Łabiszyn - 4 400
Mrocza - 4 300
Janowiec Wielkopolski - 4 100
Kamień Krajeński - 2 300
[edytuj] Ludność w latach
| rok | 1975 | 1980 | 1985 | 1990 | 1995 | 1998 |
| Ludność | 995 100 | 1036 000 | 1083 800 | 1110 800 | 1131 800 | 1136 900 |
[edytuj] Wojewodowie bydgoscy
[edytuj] Siedziba Urzędu Wojewódzkiego
[edytuj] Zobacz też
Podziały administracyjne 1945-1999:
- Podział administracyjny Polski 1944-46
- Podział administracyjny Polski 1946-50
- Podział administracyjny Polski 1950-57
- Podział administracyjny Polski 1957-75
- Polska reforma administracyjna (1975)
- Podział administracyjny Polski 1975-98
- Polska reforma administracyjna (1999)
Przegląd bydgoskich jednostek administracyjnych:
- Kasztelania wyszogrodzka (1145-1314, Wyszogród - warownia zniszczona w 1330 r., w obrębie dzisiejszej Bydgoszczy)
- Kasztelania bydgoska (1238-1793)
- Księstwo bydgosko-wyszogrodzkie (1314-1323)
- Starostwo bydgoskie (1358-1780)
- Obwód Nadnotecki (1772-1807)
- Departament bydgoski (1807-1815)
- Rejencja bydgoska (1815-1920)
- Rejencja bydgoska (1939-1945)
- Województwo kujawsko-pomorskie (po 1999 r.)
Inne:
- Burmistrzowie i prezydenci Bydgoszczy (od 1362 r.) - organizacja samorządu miejskiego na przestrzeni lat, lista burmistrzów i prezydentów
- Bydgoscy urzędnicy ziemscy - urzędnicy ziemscy na ziemi bydgoskiej od początku XIV wieku do czasu I rozbioru Polski
Przypisy
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 Sudziński Ryszard: Kształtowanie się granic i podziału administracyjnego województwa pomorskiego (bydgoskiego) w latach 1945-1950. In. Zapiski historyczne TNT XXXVIII Rok 1973 z.2
- ↑ Monitor Polski nr 29 poz. 77
- ↑ Pomorski Dziennik Wojewódzki 1948, nr 16, poz. 145
- ↑ 4,0 4,1 Biegański Zdzisław: Kształt terytorialno-administracyjny regionu kujawsko-pomorskiego w XIX i XX wieku. [w.] Związki Kujaw i Pomorza na przestrzeni wieków. Zbiór studiów pod red. Zdzisława Biegańskiego i Włodzimierza Jastrzębskiego. Prace komisji historii BTN t. XVII: Bydgoszcz 2001
- ↑ Polska - Zarys encyklopedyczny. PWN, 1974
- ↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 Umiński Janusz: Bydgoskie i Bydgoszcz w latach 1975-1996. Przemiany terytorialne i administracyjne oraz przesłanki rozwoju społeczno-gospodarczego regionu kujawsko-pomorskiego. [w.] Bydgoszcz jako ośrodek administracyjny na przestrzeni wieków, zbiór studiów. Praca pod red. Zdzisława Biegańskiego i Włodzimierza Jastrzębskiego. Bydgoszcz 1998
[edytuj] Bibliografia
- Biegański Zdzisław, Jastrzębski Włodzimierz red.: Bydgoszcz jako ośrodek administracyjny na przestrzeni wieków, zbiór studiów. Bydgoszcz 1998.
- Sudziński Ryszard: Kształtowanie się granic i podziału administracyjnego województwa pomorskiego (bydgoskiego) w latach 1945-1950. In. Zapiski historyczne TNT XXXVIII Rok 1973 z.2
- Związki Kujaw i Pomorza na przestrzeni wieków. Zbiór studiów pod red. Zdzisława Biegańskiego i Włodzimierza Jastrzębskiego. Prace komisji historii BTN t. XVII: Bydgoszcz 2001
|
|||||||
