Województwo bydgoskie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Województwo bydgoskie (1945-50 pod nazwą województwo pomorskie) – województwo istniejące od 1945 roku do reformy samorządowej w 1999 r.

1945-1950[edytuj | edytuj kod]

Województwo pomorskie (1945-1950)
Mapa
Położenie na mapie kraju
Stolica POL Bydgoszcz COA.svg Bydgoszcz
Powierzchnia 20059 km²
Populacja (1948)
liczba ludności
gęstość

1 413 444
70,5 osób/km²
Tablice rejestracyjne 40-44
Portal Portal Polska Ludowa

Województwo pomorskie w latach 1945-1950 obejmowało teren obecnego woj. kujawsko-pomorskiego oraz fragmenty: pomorskiego i wielkopolskiego. Było jednym z 14 województw w kraju.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Województwo pomorskie w przybliżeniu w przedwojennym kształcie reaktywowano dekretem z 21 sierpnia 1944 r. Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego. Miało ono z jednej strony nawiązywać do przedwojennego „Wielkiego Pomorza”, a z drugiej – uwzględniać odmienne terytorium państwa polskiego, ukształtowane po II wojnie światowej[1].

Nowy Pomorski Urząd Wojewódzki rozpoczęto organizować 2 lutego 1945 r. początkowo w Toruniu. 2 marca 1945 r. na szczeblu rządowym zapadła decyzja o przeniesieniu urzędu i dalszej jego organizacji w Bydgoszczy. Decyzję tę motywowano uwzględnieniem dysproporcji potencjału społeczno-gospodarczego pomiędzy oboma miastami, w tym liczby ludności, która miała stanowić zaplecze dla władzy ludowej. Poszczególne agendy urzędu przemieszczano w okresie od kwietnia do lipca 1945 roku. Toruniowi jako rekompensatę zagwarantowano przodującą rolę w zakresie kultury i oświaty na Pomorzu. Znalazło to odzwierciedlenie w lokalizacji kadry byłego Uniwersytetu Wileńskiego w Toruniu w 1946 r.[1]

30 marca 1945 r. dekretem rządu z województwa pomorskiego ze stolicą w Bydgoszczy wydzielono województwo gdańskie, złożone z 6 powiatów oraz terytorium byłego Wolnego Miasta Gdańska. Odtąd województwo pomorskie obejmowało jedynie południową część dawnego „Wielkiego Pomorza” stanowiąc obszar przejściowy między regionami centralnymi (warszawskie, łódzkie), a nadmorskimi. Przez wyłączenie terenów nadmorskich uzyskało ono charakter etnograficzny kujawsko-pomorski[1].

7 lipca 1945 r. do województwa pomorskiego włączono dwa powiaty z Okręgu Zachodniopomorskiego: człuchowski i złotowski[2]. Trudności w prowadzeniu jednolitej polityki gospodarczej i administracyjnej (oba powiaty jako poniemieckie podlegały Ministerstwu Ziem Odzyskanych) zaowocowały rozporządzeniem rządu z 29 maja 1946 r., na mocy którego oba powiaty zostały przekazane nowo powołanemu województwu szczecińskiemu[1].

Lata 1945-1950 stanowiły okres kształtowania się województwa bydgoskiego, które nazywano pomorskim z uwagi na tradycję przedwojenną „Wielkiego Pomorza”. W tym czasie rozważano różne propozycje zmian terytorialnych, które częściowo zostały uwzględnione w reformie administracyjnej z 1950 r.[1]:

Województwo pomorskie - stan z 15 maja 1948 r.[edytuj | edytuj kod]

Województwo posiadało 23 powiaty, wśród nich 5 miast wydzielonych i 47 nie wydzielonych, 188 gmin wiejskich i 2391 gromad[3].

Nr Powiat Miasto powiatowe Pow. (km²) Ludność
Województwo pomorskie (1945-1950)
1 brodnicki POL Brodnica COA.svg Brodnica 912 51 330
2 Bydgoszcz miasto POL Bydgoszcz COA.svg Bydgoszcz 75 149 529
3 bydgoski POL Bydgoszcz COA.svg Bydgoszcz 1334 52 691
4 chełmiński POL Chełmno COA.svg Chełmno 730 48 307
5 chojnicki POL Chojnice COA.svg Chojnice 1854 64 520
6 Grudziądz miasto POL Grudziądz COA.svg Grudziądz 28 49 913
7 grudziądzki POL Grudziądz COA.svg Grudziądz 758 35 146
8 Inowrocław miasto POL Inowrocław COA.svg Inowrocław 37 39 839
9 inowrocławski POL Inowrocław COA.svg Inowrocław 1267 61 284
10 lipnowski POL Lipno COA.svg Lipno 1535 93 073
11 lubawski POL Nowe Miasto Lubawskie COA.svg Nowe Miasto Lubawskie 833 44 812
12 nieszawski POL Nieszawa COA.svg Nieszawa 1278 105 984
13 rypiński POL Rypin COA.svg Rypin 1188 74 944
14 sępoleński POL Sępólno Krajeńskie COA.svg Sępólno Krajeńskie 681 29 446
15 szubiński POL Szubin COA.svg Szubin 917 41 903
16 świecki POL Świecie COA.svg Świecie 1533 74 668
17 Toruń miasto POL Toruń COA.svg Toruń 59 76 749
18 toruński POL Toruń COA.svg Toruń 864 47 845
19 tucholski POL Tuchola COA (1990-2014).svg Tuchola 1039 35 336
20 wąbrzeski POL Wąbrzeźno COA.svg Wąbrzeźno 673 48 801
21 Włocławek miasto POL Włocławek COA.svg Włocławek 25 52 970
22 włocławski POL Włocławek COA.svg Włocławek 1300 81 805
23 wyrzyski POL Wyrzysk COA 1.svg Wyrzysk 1101 59 549

1950-1975[edytuj | edytuj kod]

Województwo bydgoskie (1950-1975)
Mapa
Położenie na mapie kraju
Stolica POL Bydgoszcz COA.svg Bydgoszcz
Powierzchnia 20794 km²
Populacja (1965)
liczba ludności
gęstość

1 837 100
88,3 osób/km²
Tablice rejestracyjne 40-44, B (od 1956 r.)
Portal Portal Polska Ludowa

Województwo bydgoskie powstałe po reformie administracyjnej z 1950 r. obejmowało w całości region etnograficzny Kujaw, Ziemię Chełmińską i Dobrzyńską oraz fragmenty Pomorza i Wielkopolski (Krajny, Pałuk)[4]. Było jednym z 17 województw w kraju.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Na mocy ustawy z 28 czerwca 1950 r. dotychczasowe województwo pomorskie zostało przemianowane na bydgoskie, zgodnie z przyjętą zasadą nadawania nazw województwom od nazw miast, w których znajdowały się siedziby władz wojewódzkich.

Korekta terytorialna z lipca 1950 uwzględniała niektóre postulaty zgłaszane w latach poprzednich. Powiat nowomiejski trafił do regionu olsztyńskiego, a powiaty: żniński i mogileński z regionu poznańskiego do bydgoskiego. W wyniku tych zmian województwo zwiększyło swój obszar o ok. 920 km2, a zaludnienie o ok. 50 tys. osób[1].

Województwo liczyło początkowo 24 powiaty, a od 1955 r. 26 powiatów, gdyż utworzono wówczas powiat radziejowski z części dotychczasowego powiatu aleksandrowskiego i powiat golubsko-dobrzyński z części powiatów: rypińskiego, lipnowskiego, wąbrzeskiego oraz brodnickiego[4]. Geometrycznym środkiem województwa była miejscowość Przyłubie, leżąca w połowie drogi między Bydgoszczą, a Toruniem[1].

Województwo bydgoskie - stan z 1973 r.[edytuj | edytuj kod]

Województwo posiadało 26 powiatów, wśród nich 5 miast wydzielonych, 51 nie wydzielonych i 189 gmin wiejskich[5]. W grudniu 1973 zmieniono nazwę gminy Dobrzejewice na Obrowo.

Nr Powiat Miasto powiatowe Pow. (km²) Ludność
Województwo bydgoskie (1950-1975)
1 aleksandrowski POL Aleksandrów Kujawski COA.svg Aleksandrów Kujawski 545 58 000
2 brodnicki POL Brodnica COA.svg Brodnica 860 59 800
3 Bydgoszcz miasto POL Bydgoszcz COA.svg Bydgoszcz 119 291 200
4 bydgoski POL Bydgoszcz COA.svg Bydgoszcz 1450 84 200
5 chełmiński POL Chełmno COA.svg Chełmno 651 57 100
6 chojnicki POL Chojnice COA.svg Chojnice 1917 82 900
7 golubsko-dobrzyński POL Golub-Dobrzyń COA.svg Golub-Dobrzyń 610 43 500
8 Grudziądz miasto POL Grudziądz COA.svg Grudziądz 41 77 700
9 grudziądzki POL Grudziądz COA.svg Grudziądz 655 37 900
10 Inowrocław miasto POL Inowrocław COA.svg Inowrocław 31 56 400
11 inowrocławski POL Inowrocław COA.svg Inowrocław 1125 84 300
12 lipnowski POL Lipno COA.svg Lipno 1169 74 900
13 mogileński POL Mogilno COA.svg Mogilno 1018 67 200
14 radziejowski POL Radziejów COA.svg Radziejów 800 57 500
15 rypiński POL Rypin COA.svg Rypin 767 54 700
16 sępoleński POL Sępólno Krajeńskie COA.svg Sępólno Krajeńskie 722 36 300
17 szubiński POL Szubin COA.svg Szubin 869 53 000
18 świecki POL Świecie COA.svg Świecie 1466 91 200
19 Toruń miasto POL Toruń COA.svg Toruń 94 134 600
20 toruński POL Toruń COA.svg Toruń 1081 69 500
21 tucholski POL Tuchola COA (1990-2014).svg Tuchola 1064 43 100
22 wąbrzeski POL Wąbrzeźno COA.svg Wąbrzeźno 593 42 300
23 Włocławek miasto POL Włocławek COA.svg Włocławek 42 82 800
24 włocławski POL Włocławek COA.svg Włocławek 1406 90 900
25 wyrzyski POL Wyrzysk COA 1.svg Wyrzysk 1041 74 200
26 żniński POL Żnin COA.svg Żnin 744 43 900

1975-1998[edytuj | edytuj kod]

Województwo bydgoskie (1975-1998)
Mapa
Położenie na mapie kraju
Stolica POL Bydgoszcz COA.svg Bydgoszcz
Powierzchnia 10349 km²
Populacja (1998)
liczba ludności
gęstość

1 136 900
109,9 osób/km²
Tablice rejestracyjne BY, BG, BD, BC
Portal Portal Polska Ludowa

Historia[edytuj | edytuj kod]

Mocą ustawy z 28 maja 1975 r. wchodzącej w życie od 1 czerwca tego roku, cały kraj został podzielony 49 województw oraz jednostki stopnia podstawowego (gminy, miasta i dzielnice większych miast). Dotychczasowy województwo bydgoskie zostało podzielone na trzy mniejsze województwa: bydgoskie, toruńskie i włocławskie. Ponad, niektóre gminy województwa bydgoskiego weszły w skład innych nowych województw[6]:

Wśród nowych województw, bydgoskie było stosunkowo duże obszarowo (3 miejsce) oraz dosyć ludne (8 miejsce w kraju). W 1975 r. zamieszkiwało je 995 tys. osób, a pod koniec jego istnienia w 1998 r. – 1,133 mln osób[6]. Ok. 1/3 wojewódzkiego potencjału ludnościowego, a jeszcze więcej gospodarczego (ponad 50%) przypadało na miasto Bydgoszcz. Nowe województwo obejmowało 27 miast i 62 gminy. Ośrodkami subregionalnymi zostały: na południu Inowrocław (80 tys.), a na północy Chojnice (40 tys.) W latach 90. XX w. znajdowało się w województwie 31 gmin wiejskich, 25 miejsko-wiejskich i 3 miasta wydzielone[6].

W 1976 roku zlikwidowano kilka gmin (Chełmce, Gębice, Gorzyce, Ogorzeliny, Rytel, Serock i Ślesin), łącząc je w większe jednostki; powstały też nowe gminy: Janikowo (1976) i Świekatowo (1991). W 1988 r. status miasta uzyskały Brusy. W latach 70. XX w. województwo włączono do makroregionu środkowo-zachodniego z siedzibą w Poznaniu[6].

Urzędy Rejonowe[edytuj | edytuj kod]

W oparciu o ustawę z 22 marca 1990 r. o terenowych organach rządowej administracji ogólnej, utworzono na terenie województwa 5 rejonów administracyjnych, zrzeszających po kilkanaście gmin[6].

Nr Gmina Siedziba
Urząd Rejonowy w Bydgoszczy
1 Gmina Białe Błota POL Białe Błota COA.svg Białe Błota
2 Miasto Bydgoszcz POL Bydgoszcz COA.svg Bydgoszcz
3 Gmina Dąbrowa Chełmińska POL gmina Dąbrowa Chełmińska COA.svg Dąbrowa Chełmińska
4 Gmina Dobrcz POL gmina Dobrcz COA.svg Dobrcz
5 Gmina Koronowo POL Koronowo COA.svg Koronowo
6 Gmina Mrocza POL Mrocza COA.svg Mrocza
7 Gmina Nakło nad Notecią POL Nakło nad Notecią COA.svg Nakło nad Notecią
8 Gmina Nowa Wieś Wielka POL gmina Nowa Wieś Wielka COA.svg Nowa Wieś Wielka
9 Gmina Osielsko POL Osielsko COA.svg Osielsko
10 Gmina Sadki POL gmina Sadki COA.gif Sadki
11 Gmina Sicienko Sicienko
12 Gmina Solec Kujawski POL Solec Kujawski COA.svg Solec Kujawski
Urząd Rejonowy w Chojnicach
1 Gmina Brusy POL Brusy COA.svg Brusy
2 Gmina Cekcyn POL gmina Cekcyn COA.svg Cekcyn
3 Miasto Chojnice POL Chojnice COA.svg Chojnice
4 Gmina Chojnice POL gmina Chojnice COA.svg Chojnice
5 Gmina Czersk POL Czersk COA.svg Czersk
6 Gmina Gostycyn POL Gmina Gostycyn COA.svg Gostycyn
7 Gmina Kamień Krajeński POL Kamień Krajeński COA.svg Kamień Krajeński
8 Gmina Kęsowo POL gmina Kęsowo COA.svg Kęsowo
9 Gmina Lubiewo POL gmina Lubiewo COA.svg Lubiewo
10 Gmina Sępólno Krajeńskie POL Sępólno Krajeńskie COA.svg Sępólno Krajeńskie
11 Gmina Sośno POL gmina Sośno COA.svg Sośno
12 Gmina Śliwice POL gmina Śliwice COA.svg Śliwice
13 Gmina Tuchola POL Tuchola COA (1990-2014).svg Tuchola
14 Gmina Więcbork POL Więcbork COA.svg Więcbork
Urząd Rejonowy w Inowrocławiu
1 Gmina Dąbrowa POL gmina Dąbrowa (powiat mogileński) COA.svg Dąbrowa
2 Gmina Dąbrowa Biskupia POL gmina Dąbrowa Biskupia COA.svg Dąbrowa Biskupia
3 Gmina Gniewkowo POL Gniewkowo COA.svg Gniewkowo
4 Miasto Inowrocław POL Inowrocław COA.svg Inowrocław
5 Gmina Inowrocław POL gmina Inowrocław COA.svg Inowrocław
6 Gmina Janikowo POL Janikowo COA.svg Janikowo
7 Gmina Jeziora Wielkie POL gmina Jeziora Wielkie COA.svg Jeziora Wielkie
8 Gmina Kruszwica POL Kruszwica COA.svg Kruszwica
9 Gmina Mogilno POL Mogilno COA.svg Mogilno
10 Gmina Pakość POL Pakość COA.svg Pakość
11 Gmina Rojewo POL gmina Rojewo COA.svg Rojewo
12 Gmina Strzelno POL Strzelno COA.svg Strzelno
13 Gmina Trzemeszno POL Trzemeszno COA.svg Trzemeszno
14 Gmina Złotniki Kujawskie POL gmina Złotniki Kujawskie COA.svg Złotniki Kujawskie
Urząd Rejonowy w Świeciu
1 Gmina Bukowiec POL gmina Bukowiec COA.svg Bukowiec
2 Gmina Dragacz POL gmina Dragacz COA.svg Dragacz
3 Gmina Drzycim Drzycim
4 Gmina Jeżewo POL Gmina Jeżewo COA.svg Jeżewo
5 Gmina Lniano Lniano
6 Gmina Nowe POL Nowe COA.svg Nowe
7 Gmina Osie POL gmina Osie COA.svg Osie
8 Gmina Pruszcz POL gmina Pruszcz COA.svg Pruszcz
9 Gmina Świecie POL Świecie COA.svg Świecie
10 Gmina Świekatowo (od 1991) POL gmina Świekatowo COA.svg Świekatowo
11 Gmina Warlubie POL gmina Warlubie COA.svg Warlubie
Urząd Rejonowy w Żninie
1 Gmina Barcin POL Barcin COA.svg Barcin
2 Gmina Gąsawa POL gmina Gąsawa COA.svg Gąsawa
3 Gmina Janowiec Wielkopolski POL Janowiec Wielkopolski COA.svg Janowiec Wielkopolski
4 Gmina Kcynia POL Kcynia COA.svg Kcynia
5 Gmina Łabiszyn POL Łabiszyn COA.svg Łabiszyn
6 Gmina Rogowo POL Rogowo COA.svg Rogowo
7 Gmina Szubin POL Szubin COA.svg Szubin
8 Gmina Żnin POL Żnin COA.svg Żnin

Miasta[edytuj | edytuj kod]

Ludność 31.12.1998

Ludność w latach[edytuj | edytuj kod]


rok 1975 1980 1985 1990 1995 1998
Ludność 995 100 1036 000 1083 800 1110 800 1131 800 1136 900

Wojewodowie bydgoscy[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Wojewodowie bydgoscy.

Siedziba Urzędu Wojewódzkiego[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Podziały administracyjne 1945-1999:

Przegląd bydgoskich jednostek administracyjnych:

Inne:

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 Sudziński Ryszard: Kształtowanie się granic i podziału administracyjnego województwa pomorskiego (bydgoskiego) w latach 1945-1950. In. Zapiski historyczne TNT XXXVIII Rok 1973 z.2
  2. Monitor Polski nr 29 poz. 77
  3. Pomorski Dziennik Wojewódzki 1948, nr 16, poz. 145
  4. 4,0 4,1 Biegański Zdzisław: Kształt terytorialno-administracyjny regionu kujawsko-pomorskiego w XIX i XX wieku. [w.] Związki Kujaw i Pomorza na przestrzeni wieków. Zbiór studiów pod red. Zdzisława Biegańskiego i Włodzimierza Jastrzębskiego. Prace komisji historii BTN t. XVII: Bydgoszcz 2001
  5. Polska - Zarys encyklopedyczny. PWN, 1974
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 Umiński Janusz: Bydgoskie i Bydgoszcz w latach 1975-1996. Przemiany terytorialne i administracyjne oraz przesłanki rozwoju społeczno-gospodarczego regionu kujawsko-pomorskiego. [w.] Bydgoszcz jako ośrodek administracyjny na przestrzeni wieków, zbiór studiów. Praca pod red. Zdzisława Biegańskiego i Włodzimierza Jastrzębskiego. Bydgoszcz 1998

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Biegański Zdzisław, Jastrzębski Włodzimierz red.: Bydgoszcz jako ośrodek administracyjny na przestrzeni wieków, zbiór studiów. Bydgoszcz 1998.
  • Sudziński Ryszard: Kształtowanie się granic i podziału administracyjnego województwa pomorskiego (bydgoskiego) w latach 1945-1950. In. Zapiski historyczne TNT XXXVIII Rok 1973 z.2
  • Związki Kujaw i Pomorza na przestrzeni wieków. Zbiór studiów pod red. Zdzisława Biegańskiego i Włodzimierza Jastrzębskiego. Prace komisji historii BTN t. XVII: Bydgoszcz 2001