Adam Weishaupt

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Johann Adam Weishaupt
Ilustracja
Data i miejsce urodzenia 6 lutego 1748
Ingolstadt, Bawaria
Data i miejsce śmierci 18 listopada 1830
Gotha

Johann Adam Weishaupt (ur. 6 lutego 1748 w Ingolstadt, zm. 18 listopada 1830 w Gocie) – założyciel zakonu iluminatów, zwolennik deizmu i republikanizmu.

Biografia[edytuj]

Urodził się 6 lutego 1748 w Ingolstadt, w królestwie Bawarii. Jego ojciec Johann Georg Weishaupt (1717-1753) zmarł, gdy Adam miał 5 lat. Wtedy zaopiekował się nim jego ojciec chrzestny [1], Johann Adam von Ickstatt. Zarówno ojciec, jak i ojciec chrzestny byli profesorami prawa na Uniwersytecie w Ingolstadt. Ickstatt był zwolennikiem filozofii oświecenia i filozofii Christiana Wolffa. Adam Weishaupt rozpoczął edukację w wieku 7 lat w szkole jezuickiej. Potem studiował historię, prawo i filozofię w rodzinnym mieście. W 1768 roku został doktorem prawa, zaś w 1772 został jego profesorem. W tym samym roku ożenił się z Afrą Sausenhofer z Eichstätt. Po tym jak papież Klemens XIV zniósł Zakon Jezuitów w 1773 roku objął on katedrę prawa kanonicznego, dotąd zarezerwowaną tylko dla członków zakonu. W 1775 roku na Uniwersytecie w Getyndze zaznajomił się z filozofią empiryczną Johanna Georga Heinricha Federa. Później obaj stali się przeciwnikami idealizmu Kanta.

Przez jednych uważany był za "entuzjastycznego filantropa" (Thomas Jefferson[2]), przez innych za "wcielonego diabła" (Augustin Barruel[3][4]).

Działalność publiczna[edytuj]

Weishaupt miał na celu walkę z "przesądami i ignorancją", wpisując się w projekt oświeceniowy właściwy swoim czasom. Realizacja tego projektu nie miała jednak mieć miejsca w kontekście pracy u podstaw nowej koncepcji państwowości (co wydawało mu się niewykonalne), ale poprzez stworzenie tajnego stowarzyszenia, by móc wypowiadać się na jego forum w sposób całkowicie wolny ; jego pierwszymi członkami byli studenci Weishaupta[5].

Pierwszym stowarzyszeniem, założonym 1 maja 1776 roku, było Bund der Perfektibilisten ("Koło Doskonalących się"), w którym przyjął pseudonim Spartakus. Organizacja ta jednak nie spełniła jego oczekiwań, tak jak i obserwowane z pewnego dystansu loże masońskie. Tworzy zatem Illuminatenorden, stowarzyszenie mające na celu propagowanie wartości Rewolucji francuskiej (wolność, równość i braterstwo), podkreślając, ze wiedza oświeceniowa nie oznacza znajomości rzeczy abstrakcyjnych, które "napawają ducha niepotrzebną dumą", ale znajomości rzeczy praktycznych, które czynią ludzi lepszymi[6].

W 1780 roku, Weishaupt spotkał masona barona Knigge, współpracując z którym rozwinął swoje stowarzyszenie. Knigge, według Mouniera, był osoba o wątpliwej reputacji, która sprawiła, że ideały oświeceniowe Illuminati zeszły na drugi plan, a ceremonie inicjacyjne i hierarchia instytucjonalna zaczęły być coraz istotniejsze. Knigge opuścił Iluminatów w 1783 roku, w atmosferze kłótni (prawdopodobnie wiedział także, że wkrótce Karol IV Teodor Wittelsbach zakaże wszelkich tajnych stowarzyszeń w Bawarii).

Od roku 1784 Weishaupt musiał się ukrywać w wyniku zakazów wprowadzonych przez Karola IV Wittelsbacha, stracił pracę na uniwersytecie (1785) i znalazł schronienie w mieście Gotha, gdzie mieszkał do końca życia, i gdzie napisał większość swoich dzieł. Pozostawił po sobie żonę Annę Marię (ur. Sausenhofer) i dzieci (Nanette, Charlotte, Ernst, Karl, Eduard i Alfred)[7].

Weishaupt był empirystą i, jak widać w jego Über die Schrecken des Todes – eine philosophische Rede (1786), bliski był filozofii stoicyzmu: człowiek powinien szukać źródła swojego nieszczęścia wyłącznie w sobie samym. Najważniejszym (i najgroźniejszym) z tych źródeł jest, zdaniem Weishaupta, strach przed śmiercią, który czyni z człowieka niewolnika[8].

Weishaupt wierzył, że książęta i narody znikną z powierzchni ziemi bez użycia przemocy, rasa ludzka stanie się jedną rodziną, a świat - siedzibą ludzi rozumnych[9].

Dzieła (tytuły oryginalne)[edytuj]

O Illuminatach[edytuj]

  • (1786) Apologie der Illuminaten.
  • (1786) Vollständige Geschichte der Verfolgung der Illuminaten in Bayern.
  • (1786) Schilderung der Illuminaten.
  • (1787) Einleitung zu meiner Apologie.
  • (1787) [Einige Originalschriften des Illuminatenordens...]
  • (1787) [Nachtrage von weitern Originalschriften...] Google Books
  • (1787) Kurze Rechtfertigung meiner Absichten.
  • (1787) Nachtrag zur Rechtfertigung meiner Absichten.
  • (1787) Apologie des Mißvergnügens und des Übels.
  • (1787) Das Verbesserte System der Illuminaten.
  • (1788) Der ächte Illuminatus Tede, oder die wahren, unverbesserten Rituale der Illuminaten.
  • (1795) Pythagoras, oder Betrachtungen über die geheime Welt- und Regierungskunst.

Prace filozoficzne[edytuj]

  • (1775) De Lapsu Academiarum Commentatio Politica.
  • (1786) Über die Schrecken des Todes – eine philosophische Rede.
    • (fr.) Discours Philosophique sur les Frayeurs de la Mort (1788). Gallica
  • (1786) Über Materialismus und Idealismus. Google Books Torino (Internet Archive)
  • (1788) Geschichte der Vervollkommnung des menschlichen Geschlechts.
  • (1788) Über die Gründe und Gewißheit der Menschlichen Erkenntniß.
  • (1788) Über die Kantischen Anschauungen und Erscheinungen.
  • (1788) Zweifel über die Kantischen Begriffe von Zeit und Raum.
  • (1793) Über Wahrheit und sittliche Vollkommenheit.
  • (1794) Über die Lehre von den Gründen und Ursachen aller Dinge.
  • (1794) Über die Selbsterkenntnis, ihre Hindernisse und Vorteile.
  • (1797) Über die Zwecke oder Finalursachen.
  • (1802) Über die Hindernisse der baierischen Industrie und Bevölkerung.
  • (1804) Die Leuchte des Diogenes.
    • (ang.) Diogenes Lamp (Tr. Amelia Gill, Ed. Andrew Swanlund).
  • (1817) Über die Staats-Ausgaben und Auflagen. Google Books
  • (1818) Über das Besteuerungs-System.

Przypisy

  1. (niem.) Allgemeine Deutsche Biographie Vol. 13, pp. 740–741
  2. (ang.) Jefferson na temat Weishaupta, list do biskupa Jamesa Madisona, 31 stycznia 1800.
  3. Augustin Barruel, Abrégés des mémoires pour servir à l'histoire du jacobinisme, 1817, s. 235.
  4. Augustin Barruel, Mémoires pour servir à l'histoire du Jacobinisme, 1800, krytyka Weishaupta rozpoczyna się na stronie IV.
  5. Jean-Joseph Mounier, De l'influence attribuée aux philosophes, aux francs-maçons et aux illuminés sur la révolution de France, Ponthiue, 1822, s. 171 i nast.
  6. Zob. A. Weishaupt, Rede an die neu aufzunehmenden Illuminatos dirigentes (1782): "Wer also allgemeine Freiheit einführen will, der verbreite allgemeine Aufklärung : aber Aufklärung heißt nicht Wort- sondern Sachkenntniß, ist nicht Kenntniß von abstracten, speculativen, theoretischen Kenntnissen, die den Geist aufblasen, aber das Herz um nichts bessern."
  7. Leopold Engel, Geschichte des Illuminaten-ordens, Berlin: H. Bermühler Verlag, 1906.
  8. Discours Philosophique sur les Frayeurs de la Mort (1788), s. 8
  9. Francis Wheen: Jak brednie podbiły świat. Warszawa: Warszawskie Wydawnictwo Literackie MUZA, 2005. ISBN 83-7319-697-8.