Albatros wędrowny

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Albatros wędrowny
Diomedea exulans[1]
Linnaeus, 1758
Dorosły sfotografowany w południowo-wschodniej Tasmanii
Dorosły sfotografowany w południowo-wschodniej Tasmanii
Ptak młodociany
Ptak młodociany
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ptaki
Podgromada Neornithes
Nadrząd ptaki neognatyczne
Rząd rurkonose
Rodzina albatrosy
Rodzaj Diomedea
Gatunek albatros wędrowny
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[2]
Status iucn3.1 VU pl.svg

Albatros wędrowny (Diomedea exulans) – gatunek dużego ptaka morskiego z rodziny albatrosów (Diomedeidae), zamieszkujący oceany południowej półkuli. Narażony na wyginięcie, dwa podgatunki zagrożone krytycznie.

Taksonomia[edytuj]

Po raz pierwszy gatunek opisał Karol Linneusz w 1758 na podstawie holotypu z Przylądka Dobrej Nadziei. Nowemu gatunkowi nadał nazwę Diomedea exulans[3]. Nazwa ta jest obecnie (2016) utrzymywana przez Międzynarodowy Komitet Ornitologiczny. IOC uznaje albatrosa wędrownego za gatunek monotypowy[4], jednak klasyfikacja jest kwestią sporną[5]. Autorzy Kompletnej listy ptaków świata UJ wyróżniają 5 podgatunków[6]. Albatrosy: atlantycki (D. (e.) dabbenena), białolicy (D. (e.) amsterdamensis), różowodzioby (D. (e.) antipodensis) i auklandzki (D. (e.) gibsoni) bywają również uznawane za odrębne gatunki[5]. Istnieją znaczące różnice zarówno w morfologii, jak i DNA[7]. Pomysł podziału albatrosa wędrownego na 5 podgatunków wprowadził Warham w 1990 (A checklist of the Procellariiformes [Appendix 1]); w 1998 Robertson & Nunn podnieśli je do rangi gatunków[8].

Podgatunki i zasięg występowania[edytuj]

Autorzy Kompletnej listy ptaków świata UJ wyróżniają 5 podgatunków[6]:

Żerujące albatrosy można spotkać w całej strefie okołobiegunowej. Żerują daleko od kolonii lęgowych, nawet do 4000 km[10]. W 2015 ukazały się wyniki badań poświęconych różnicom w migracjach u dwóch genetycznie podobnych populacji albatrosów wędrownych. Ptaki z Wysp Crozeta przeważnie były osiadłe, zaś te z Wysp Kerguelena migrowały na Ocean Indyjski[11].

Morfologia[edytuj]

Wymiary dotyczą ptaków podgatunku nominatywnego. Długość ciała 107–135 cm; masa ciała samca 8190–11 910 g, samicy 6720–8 700 g; rozpiętość skrzydeł 254–351 cm[5]. Wśród współcześnie żyjących ptaków latających jest to największy zasięg skrzydeł[12]. W dawnych źródłach donoszono o rozpiętości przekraczającej 5 m[13]. Dla 64 osobników podgatunku D. e. gibsoni wartości te są mniejsze: masa ciała 5,5–8,6 kg u samców, 4,6—7,3 kg u samic; rozpiętość skrzydeł wyniosła 135,9–150 cm u samców, a u samic 131–143 cm (badane ptaki pochodził z wyspy Adams[14].

Upierzenie zmienne w zależności od płci, wieku i podgatunku. Stały jest różowy dziób i białe pokrywy podskrzydłowe; dorosłe osobniki mogą mieć upierzenie od czysto białego po ciemnobrązowe, zaś same skrzydła mogą być całkowicie czarne po czarne z białymi pokrywami i barkówkami. Nie u wszystkich podgatunków występuje dymorfizm płciowy. U przedstawicieli D. e. exulans samce są (poza skrzydłami) czystobiałe, jako jedyne albatrosy wędrowne. Samice nie są czystobiałe. U dorosłych przedstawicieli D. e. amsterdamensis dymorfizm płciowy nie występuje; zarówno samce, jak i samice są ciemnobrązowe z białymi przodami głowy i czarnymi wierzchami głowy oraz białymi gardłami i brzuchami. Ostatnia cecha odróżnia je od osobników młodocianych. U reprezentantów D. e. antipodensis ptaki obu płci mają brązową przepaskę na piersi; starsze samce są białe z brązowymi plamami, samice natomiast od spodu są głównie brązowe, a przód głowy mają zawsze białe. Albatrosy podgatunku D. e. dabbenena wraz wiekiem bieleją, jednak nigdy nie są tak białe, jak dorosłe samce podgatunku nominatywnego. Samice wyróżniają się większą liczbą brązowych plam i mniejszą ilością bieli na skrzydle[7].

Osobniki młodociane każdego podgatunku wyglądają podobnie: są czekoladowobrązowe, z wyjątkiem białego przodu głowy i czarnych skrzydeł. Z każdym kolejnym pierzeniem bieleją, począwszy od grzbietu[7].

Ekologia i zachowanie[edytuj]

Albatrosy wędrowne występują zarówno w strefie przybrzeżnej, jak i na otwartych wodach. Występują na obszarach, gdzie temperatura wody wynosi od −2 °C do 24 °C. W Antarktyce rzadko pojawiają się w obszarach występowania lodu pływającego. Na wyspach kolonie tych ptaków gniazdują na przybrzeżnych lub wewnętrznych zboczach, płaskowyżach i równinach, często na obszarach bagnistych; wymagane są urwiska lub wzgórza, z których ptaki mogą startować do lotu[15]. Przeważnie żerują na otwartym oceanie, jednak o pewnych porach okresu lęgowego żerują często na obszarze szelfu (autorzy nie zaznaczyli, jak często)[10]. Żywią się głównie kałamarnicami (np. Kondakovia longimana, Sepia apama, Histioteuthis, Moroteuthis, Taonius[5]) i rybami, ale zjadają również skorupiaki i padlinę. Zjadają zdobycz z powierzchni wody lub tuż spod niej, niekiedy spuszczają się z wysokości 2–5 m, nurkując płytko pod jej powierzchnię. Żerują także w portach i cieśninach. Wyszukują zdobycz również w ujściach ścieków[15] i wśród odpadków rybnych wyrzucanych ze statków[16]. Ze względu na niektóre ich zachowania, jak podążanie za łodziami i nurkowanie za przynętami, są narażone na utopienie się po złapaniu na linkę haczykową[15]. Osobniki młodociane żerując zapuszczają się dalej na północ od ptaków dorosłych, zaś samice bardziej na północ od samców[10].

Lęgi[edytuj]

Jajo albatrosa wędrownego
Albatros wędrowny podgatunku D. e. amsterdamensis z pisklęciem

Albatrosy wędrowne zaczynają się rozmnażać po 7[10]–11[16] latach życia. Okres lęgowy albatrosów wędrownych trwa cały rok. Z tego powodu większość ptaków wyprowadza lęgi raz na 2 lata, niektóre jednak wyprowadzają lęgi w następujących po sobie latach[11]. Swoje gniazda albatrosy umieszczają na połaciach mchu, w gęstych kępach roślin, często w luźnych skupiskach na zachodniej (nawietrznej) stronie wyspy. Lęgi zaczynają się latem, cały cykl trwa około 11 miesięcy[15]. U podgatunku nominatywnego dorosłe powracają do kolonii w listopadzie, a jaja składają przez okres 5 tygodni na przełomie grudnia i stycznia[10]. Gniazdo budują samice, samce zbierają większość materiału na gniazdo[15], które ma formę kopca z traw i mchów[16]. W zniesieniu jedno jajo[10][15]. Starsze i bardziej doświadczone ptaki składają większe jaja. Z 1607 zważonych jaj średnia masa wyniosła 490 g, a 95% jaj ważyło od 393 do 561 g (dane dla ptaków z Bird Island, Georgia Południowa)[17]. Inkubacja trwa przeciętnie 78 dni. Po wykluciu (wczesny marzec) pisklęciem zajmują się oboje rodzice; po 4–5 tygodniach młode karmione jest już bardziej nieregularnie. Młode albatosy wędrowne opierzają się w pełni od środka listopada do środka grudnia, przeciętnie 278 dni po wykluciu[15].

Najstarszy znany albatros wędrowny podgatunku D. e. dabbenena dożył przynajmniej 38 lat[18]. Najstarszy znany osobnik podgatunku nominatywnego (stan z 2003) przeżył przynajmniej 46 lat. Został złapany żywy na Wyspie Księcia Edwarda w 2001 roku, 41 lat i 4 miesiące po jego zaobrączkowaniu. Nie wiadomo, w jakim wieku był przy zaobrączkowaniu, szacunkowy jego wiek wynosił 46–51 lat([19].

Status i zagrożenia[edytuj]

Poszczególne podgatunki różnią się statusem zagrożenia IUCN (stan w 2016):

  • albatros atlantycki (D. (e.) dabbenena) – krytycznie zagrożony (CR, Critically Endangered) od 2008 roku, wcześniej w latach 2000–2007 zagrożony (EN, Endangered)[20]
  • albatros białolicy (D. (e.) amsterdamensis) – krytycznie zagrożony (CR, Critically Endangered) od 1994 roku[21]
  • albatros różowodzioby (D. (e.) antipodensis) – narażony (VU, Vulnerable) od 2000 roku[22]
  • albatros wędrowny (D. (e.) exulans) wraz z auklandzkim (D. (e.) gibsoni) – narażony (VU, Vulnerable)[23]

Zagrożeniem dla albatrosów wędrownych jest przypadkowe łapanie ich podczas połowu ryb, wskutek czego albatrosy topią się. Pisklętom zagrażają nagromadzone śmieci i haczyki. Na Macquarie albatrosy te były niegdyś intensywne odławiane przez ludzi. Na Wyspach Kerguelena w niektórych latach pewne kolonie doświadczały całkowitego niepowodzenia w lęgach ze względu na drapieżnictwo ze strony kotów. Na Georgii Południowej środowisko życia tych ptaków niszczone jest przez ekspansję kotików antarktycznych (Arctocephalus gazella)[10][a]. Na Inaccessible spadek liczebności spowodowany był prawdopodobnie drapieżnictwem ze strony ludzi i świń (obecnie już niewystępujących na tej wyspie). Na Tristan da Cunha wymarcie tych albatrosów prawdopodobnie spowodowane było przez człowieka (możliwe, że przyczyniły się do tego również szczury). Na Gough drapieżnictwo ze strony myszy domowej (Mus musculus) powoduje niski sukces lęgowy (dane z lat 2003–2007). W 2014 obserwowano 20 piskląt na wyspie Gough; 15 nie dożyło opierzenia, z czego 14 przez drapieżnictwo myszy. Wszystkie pisklęta atakowane były nocą, zwykle najpierw przez 1–2 myszy; umierały średnio po 3,9 ± 1,2 dnia po pierwszym ataku. Na Gough stwierdzono również przypadki zalewania piskląt i dorosłych przez torf po sztormie, jednak prawdopodobnie są to bardzo rzadkie zdarzenia[9]. Na wyspie Amsterdam do zmniejszenia się populacji przyczyniło się niszczenie środowiska przez introdukowane bydło, prawdopodobnie również niepokojenie przez człowieka. Podczas sezonu lęgowego w 2011 w kolonii na tej wyspie obserwowano myszy, szczury i koty, ale nie stwierdzono przypadków drapieżnictwa[24]. Na wyspie Amsterdam występują również albatrosy białoszyje (Thalassarche (c.) carteri, uznawane za podgatunek albatrosów żółtodziobych, Thalassarche chlororhynchos). Przyczyną spadku ich liczebności na tej wyspie była cholera drobiu (pastereloza); według danych z 2004, jeśli cholera drobiu pojawiła by się u albatrosów wędrownych na wyspie Amsterdam, mogłyby wyginąć w przeciągu 20–30 lat[25].

Uwagi

  1. Chodzi tu o erozję.

Przypisy

  1. Diomedea exulans, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. Diomedea exulans. Czerwona księga gatunków zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.).
  3. Karol Linneusz: Systema Naturae. Wyd. 10. 1758, s. 132.
  4. a b c d Frank Gill & David Donsker: Loons, penguins, petrels. IOC World Bird List (v6.3), 20 lipca 2016. [dostęp 8 sierpnia 2016].
  5. a b c d Carboneras, C., Jutglar, F., Kirwan, G.M. & Garcia, E.F.J.: Wandering Albatross (Diomedea exulans). W: del Hoyo, J., Elliott, A., Sargatal, J., Christie, D.A. & de Juana, E. (eds.). Handbook of the Birds of the World Alive [on-line]. 2016. [dostęp 8 sierpnia 2016].
  6. a b Paweł Mielczarek, Marek Kuziemko: Rodzina: Diomedeidae Gray,GR, 1840 - albatrosy - Albatrosses. W: Kompletna lista ptaków świata [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 8 sierpnia 2016].
  7. a b c Lauren Scopel: Diomedea exulans, wandering albatross. W: Animal Diversity Web [on-line]. University of Michigan, 2007. [dostęp 8 sierpnia 2016].
  8. Agreement on the Conservation of Albatrosses and Petrels: [http://www.acap.aq/en/acap-species/289-antipodean-albatross/file Antipodean Albatross Diomedea antipodensis]. www.acap.aq, 18 września 2009.
  9. a b Tristan Albatross Diomedea dabbenena. BirdLife International. [dostęp 9 sierpnia 2016].
  10. a b c d e f g h Wandering Albatross Diomedea exulans. BirdLife International. [dostęp 8 sierpnia 2016].
  11. a b Henri Weimerskirch, Karine Delord, Audrey Guitteaud, Richard A. Phillips & Patrick Pinet. Extreme variation in migration strategies between and within wandering albatross populations during their sabbatical year, and their fitness consequences. „Scientific Reports”. 5, 2015. 
  12. Henryk Szarski: Historia zwierząt kręgowych. Wyd. nowe (VI zmienione). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1998, s. 521. ISBN 83-01-12632-9.
  13. Jeremiasz Head. Mechanika w przyrodzie. „Wszechświat”. 51 (XII), s. 807-811, 17 grudnia 1893 (pol.). 
  14. Kath Walker & Graeme Elliott: Population changes and biology of the wandering albatross Diomedea exulans gibsoni at the Auckland Islands. New Zealand Department of Conservation, 2002, seria: DOC Science Internal Series. ISBN 0-478-22302-1.
  15. a b c d e f g Diomedea exulans (sensu lato) — Wandering Albatross. W: Species Profile and Threats Database [on-line]. Australian Government. Department of the Environment and Energy. [dostęp 8 sierpnia 2016].
  16. a b c Wandering albatross (Diomedea exulans). ARKive. [dostęp 8 sierpnia 2016].
  17. J. P. Croxall, P. Rothery & A. Crisp. The effect of maternal age and experience on egg-size and hatching success in Wandering Albatrosses Diomedea exulans. „Ibis”. 134 (3), s. 219–228, 1992. 
  18. Ryan, P.. Sign of the times for Tristan Albatrosses. „Africa - Birds & Birding”. 14 (3), 2009. 
  19. J. Cooper , H. Battam , C. Loves , P. J. Milburn & L. E. Smith. The Oldest Known Banded Wandering Albatross Diomedea exulans at the Prince Edward Islands. „African Journal of Marine Science”. 25 (1). s. 525-527. 
  20. Diomedea dabbenena. Czerwona księga gatunków zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) Wersja 3.1. <www.iucnredlist.org>. (ang.) [dostęp 8 sierpnia 2016]
  21. Diomedea amsterdamensis. Czerwona księga gatunków zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) Wersja 3.1. <www.iucnredlist.org>. (ang.) [dostęp 8 sierpnia 2016]
  22. Diomedea antipodensis. Czerwona księga gatunków zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) Wersja 3.1. <www.iucnredlist.org>. (ang.) [dostęp 8 sierpnia 2016]
  23. Diomedea exulans. Czerwona księga gatunków zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) Wersja 3.1. <www.iucnredlist.org>. (ang.) [dostęp 8 sierpnia 2016]
  24. Amsterdam Albatross Diomedea amsterdamensis. BirdLife International. [dostęp 9 sierpnia 2016].
  25. Agreement on the Conservation of Albatrosses and Petrels: [http://www.acap.aq/en/acap-species/233-amsterdam-albatross/file Amsterdam Albatross Diomedea amsterdamensis]. www.acap.aq, 30 września 2010.