Baszybuzuki

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Baszybuzuk)
Skocz do: nawigacja, szukaj
Typy baszybuzuków (na pocztówce z epoki sułtanatu)

Baszybuzuki (tur. başıbozuk od baş – głowa i bozuk – zepsuty, uszkodzony [=szalony]; l.mn. başıbozuklar)[1] – w XIX i na początku XX wieku żołnierze nieregularnych wojsk tureckich, pochodzących z ochotniczego naboru.

Oddziały baszybuzuków werbowano z podbitej muzułmańskiej ludności osmańskiego imperium: Albańczyków (Arnautów), Arabów, Czerkiesów, Kabylów i Kurdów. Choć składały się z bitnych żołnierzy, powszechnie uchodziły za niekarne i łupieżcze, wskutek czego wkrótce stały się synonimem zbrojnych rabusiów. Wyposażeni we własną broń i konie, pozostawali pod komendą własnych oficerów, cechował je jednak brak dyscypliny.

Jako osobny rodzaj wojsk pojawili się w XVIII wieku, uczestnicząc w Egipcie w walkach z wojskami napoleońskimi. Nazwa[2] utrwaliła się i upowszechniła w okresie wojny krymskiej, kiedy liczebność ich oddziałów sięgała 40 tysięcy. Działali na peryferiach głównych sił, względnie na terenach przygranicznych jako wojska pomocnicze. W Europie zyskali niesławny rozgłos po licznych okrucieństwach popełnianych wobec jeńców wojennych, a zwłaszcza względem ludności cywilnej. Omer Pasza zmuszony był znaczną ich część zwolnić ze służby, a innych wcielić do wojsk regularnych.

Okrucieństwa popełniane podczas wojny w Bułgarii (1877)

Wykorzystywano ich podczas zwalczania powstania w Bośni i Hercegowinie w 1885 , a szczególnie w trakcie tzw. powstania kwietniowego w Bułgarii w 1876. W obliczu rebelii Bułgarów zmobilizowano do 80 tys. baszybuzuków pod komendą lokalnych dowódców. Ruch powstańczy został na ogół stłumiony przez ich miejscowe oddziały jeszcze przed przybyciem regularnego wojska (m.in. w Strełczy, Klisurze i Petriczu). Po zaciętych walkach nie zdołały one wprawdzie złamać obrony Bułgarów w Peruszticy, lecz zdobyły Batak, gdzie doszło do znanej masakry ludności (tzw. rzeź w Bataku w maju 1876)[3]. W górach baszybuzucy później skutecznie likwidowali oddziały (czety) powstańców. W trakcie dokonywanych pacyfikacji spalono wiele wsi i zniszczono kilka klasztorów. Szczególnie liczne były ofiary publicznych egzekucji i zbiorowego odwetu na cywilnej ludności w Filipopolu (Płowdiwie)[4]. Wskutek ich działań, włącznie z mordowaniem bezbronnych, kobiet i dzieci, paleniem miejscowości i niszczeniem dobytku, zginęło wówczas ok. 12 000 bułgarskich chrześcijan[5].

Wkrótce potem, podczas wojny, która doprowadziła do wyzwolenia Bułgarii, zwerbowano ich do 50 tysięcy; z trudem jednak utrzymywano w karności pod komendą bardzo surowych podoficerów. Nie odgrywając istotnej roli w wielkich starciach, prowadzili działania opóźniające i utrudniające marsz wojsk carskich wraz z terroryzowaniem sprzyjającej Rosjanom ludności. Ich niezwykłe okrucieństwa wywołały żywe reakcje w Europie, co ostatecznie przesądziło o rezygnacji z ich wykorzystania przez Turków.

W latach wojny krymskiej również Francuzi zwerbowali pewną ilość baszybuzuków, próbując im nadać regularną organizację. Wiadomo też, że w latach 1886–88 Włosi w Erytrei zaciągnęli do zwiadu i jako lekką piechotę nieco baszybuzuków, wśród których oficerowie wymuszali dyscyplinę za pomocą korbacza[6].

W przeszłości miana tego używano w polszczyźnie dla określenia w przenośni kogoś zawadiackiego, samowolnego, niesfornego (zwłaszcza w odniesieniu do dzieci) – np. „zachowuje się jak baszybuzuk”, „harcuje na koniu jak baszybuzuk”[7].

Przypisy

  1. Słownik Doroszewskiego podaję tę nazwę jako przejętą z rosyjskiego.
  2. Określenie to pierwotnie oznaczało bezdomnych żebraków przybywających do stolicy z prowincji rozległego państwa (Encyclopædia Britannica, dz. cyt. w bibliografii).
  3. Tadeusz Wasilewski: Historia Bułgarii. Wrocław: Ossolineum, 1970, s. 186.
  4. Encyclopaedia Britannica, dz. cyt., t. 2, s. 620 – gdzie w omówieniu tzw. Bulgarian horrors dla masakr w tym mieście podano niezwykłą liczbę aż 15 tys. ofiar.
  5. Ludwik Widerszal: Ruchy wolnościowe na Bałkanach. Lwów: PWKS, 1939, s. 72.
  6. Encyklopedia wojskowa (red. O. Laskowski), dz. cyt. w bibliografii.
  7. Por. Słownik języka polskiego pod. red. W. Doroszewskiego.

Bibliografia[edytuj]

  • Encyklopedia wojskowa (red. Otton Laskowski). Warszawa: Towarzystwo Wiedzy Wojskowej, 1931, t. I, s. 223
  • Encyklopedia wojskowa. Warszawa: Bellona – Wydawn. Naukowe PWN, 2007, T. I (A-M), s. 72
  • Encyclopædia Britannica (edycja XV). London-Chicago: Encyclopædia Britannica – Benton Foundation, 1993, t. 1, s. 934
  • Władysław Kopaliński: Słownik mitów i tradycji kultury. Warszawa: PIW, 1985, s. 82
  • Michał Klimecki: Krym 1854-1855. Warszawa: Bellona, 2006, seria „Historyczne bitwy”