Bilety zdawkowe Ministerstwa Skarbu

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Bilety zdawkowe Ministerstwa Skarbupieniądze papierowe tymczasowo zastępujące w obiegu monety, emitowane przez skarb państwa lub w jego imieniu przez bank, wykorzystywane w II Rzeczypospolitej w pierwszych latach po wprowadzeniu 28 kwietnia 1924 r. reformy walutowej Władysława Grabskiego[1].

Historia biletów zdawkowych Ministerstwa Skarbu[edytuj | edytuj kod]

Mennica Państwowa została uroczyście otwarta 14 kwietnia 1924 r., a więc na dwa tygodnie przed wejściem w życie nowego systemu walutowego opartego na złotym. Praktycznie od razu przystąpiono do bicia mosiężnych dwu- i pięciogroszówek, jednak ze względu na bardzo krótki czas jaki pozostał do dnia wymiany, liczba wyprodukowanych monet nie mogła mieć praktycznie żadnego znaczenia dla powodzenia całej operacji w początkowej jej fazie[2]. Z opóźnieniem zamówiono również w mennicach zagranicznych część monet groszowych – te bite w brązie i niklu – oraz srebrne monety jedno- i dwuzłotowe. W konsekwencji 28 kwietnia 1924 r. w kasach bankowych dokonujących wymiany marek polskich na nową walutę pojawiły się jedynie banknoty Banku Polskiego emisji 1919 w nominałach od 5 złotych w górę wyjęte po pięciu latach ze skarbca oraz zastępcze (za monety) tymczasowe pieniądze papierowe zwane biletami zdawkowymi[3].

Tak naprawdę funkcję pierwszych biletów zdawkowych pełniły papiery jedno- i dwuzłotowe emisji z 1919 r., których pięcioletnia ewolucja prawno-regulacyjna pozbawiła statusu pełnoprawnych, mających pokrycie w kruszcu, banknotów. Od końca kwietnia do początków lipca 1924 r. zestaw znaków pieniężnych odpowiadających za drobne nominały obiegowe został uzupełniony nową emisją datowaną na 28 kwietnia 1924 r., prawidłowo już oznaczonych biletów zdawkowych, których emitentem było Ministerstwo Skarbu, a nie jak głosiły stare napisy na jedno- i dwuzłotówkach – Bank Polski[3].

Do druku biletów zdawkowych zastępujących jedno- i pięciogroszówki wykorzystano połówki wycofanych banknotów 500 000 i 10 000 000 marek polskich, odpowiednio. Bilety zdawkowe zastępujące monety 10, 20 i 50 groszy miały szatę graficzną specjalnie opracowaną dla tego typu znaków pieniężnych z wizerunkami awersu i rewersu zastępowanych monet[3].

Wg sprawozdania Banku Polskiego za okres od 28 kwietnia 1924 r. do 31 grudnia 1924 r. wprowadzono do obiegu bilety zdawkowe (od 1 grosza do 2 złotych) ogólnej wartości 157 768 060 złotych[4].

Pojawienie się biletów zdawkowych zaniepokoiło doświadczoną hiperinflacją ludność. Z tego powodu już w październiku 1924 r. ogłoszono ich wymianę na pieniądz metalowy. Z dniem 1 listopada 1924 r. wycofano nominały groszowe, a jedno- i dwuzłotowe (te z napisem Bank Polski) pozostawiono w obiegu aż do 31 grudnia 1925 r[3].

Mimo tak długiego okresu przejściowego brak w obiegu monet złotowych był nadal odczuwalny. W związku z tym sejm upoważnił Ministerstwo Skarbu do nowej emisji biletów zdawkowych, z datą 1 maja 1925 r., zastępujących monety dwu- i pięciozłotowe. Bilety te, zgodnie z przyjętym wcześniej standardem, miały wydrukowane wizerunki awersu i rewersu zastępowanych monet obiegowych. Wprowadzono je do obiegu 30 maja i 1 lipca 1925, odpowiednio[3].

Wobec krytycznej sytuacji finansowej w latach 1924–1925 spowodowanej różnymi czynnikami, w tym głównie załamaniem się kursu złotego wobec walut obcych i będącą konsekwencją tego zjawiska recesją gospodarczą, Skarb Państwa starał się wyrównać deficyt budżetowy stale wzrastającymi emisjami biletów zdawkowych, sięgającymi w tym czasie poziomu 30 mln złotych miesięcznie. Nadmierna emisja zdawkowa spowodowała tzw. małą inflację zwaną również bilonową. W jej wyniku kurs złotego ustalił się na poziomie 60% wartości ustanowionej w 1924 r[5].

Ogromna liczba emisji zdawkowych doprowadziła do deformacji obiegu pieniężnego. Jeśli na początku 1925 r. skarbowe emisje zdawkowe były na poziomie 22% równoległych emisji Banku Polskiego, to w połowie roku osiągnęły już 48%, a w końcu 1925 r. – aż 114% emisji bankowych. Zdarzało się, że banknoty Banku Polskiego były więcej warte niż ich zdawkowe czy bilonowe odpowiedniki nominalne. Dopiero 30 czerwca 1932 r. ostatecznie zakończono wymianę i wycofano pozostałe bilety zdawkowe[5].

Wyeliminowanie destrukcyjnej dwuwalutowości emisji skarbowych i bankowych osiągnięto dzięki wewnętrznej pożyczce stabilizacyjnej z 1927 r. Opanowano w ten sposób inflację. Dokonano dewaluacji złotego względem dolara o 42% i zmieniono parytet złota. Wykup biletów zdawkowych i wycofanie ich z obiegu kosztował rząd 25 mln 550 tys. dolarów amerykańskich, po połowie przeznaczonych na wymianę biletów zdawkowych na monety i na banknoty[5].

Bilety zdawkowe wydrukowane jako banknoty Banku Polskiego 1919[edytuj | edytuj kod]

Nominał Awers banknotu Rewers banknotu Charakterystyka[6]
1 złoty 1 złoty 1919 awers.jpg 1 złoty 1919 rewers.jpg

Emisja: 28 lutego 1919
Seria: S. 2. X. ; S. 22. X. ; S. 100. X
Numer: 6 cyfr
Awers: Tadeusz Kościuszko z lewej strony
Rewers: godło z prawej strony
Znak wodny: brak
Wymiary: 93 mm x 63 mm
Nakład: 100 000 000 szt.
Wprowadzony do obiegu: 28 kwietnia 1924
Wycofany z obiegu: 31 grudnia 1925
Ostatecznie wycofany: 30 września 1926
Projektant: nieznany (graficy pracowni grawerskiej prof. Egène Gaspé (Gasperini))

Podpisy: Dyrekcja Banku Polskiego – Stanisław Karpiński, Zygmunt Chamiec
Druk: Banque de France, Paris

2 złote 2 złote 1919 awers.jpg 2 złote 1919 rewers.jpg

Emisja: 28 lutego 1919
Seria: S. 2. X. ; S. 22. X. ; S. 100. X
Numer: 6 cyfr
Awers: Tadeusz Kościuszko z lewej strony
Rewers: rysunek ornamentalny
Znak wodny: brak
Wymiary: 115 mm x 80 mm
Nakład: 20 300 000 szt.
Wprowadzony do obiegu: 28 kwietnia 1924
Wycofany z obiegu: 31 grudnia 1925
Ostatecznie wycofany: 30 września 1926
Projektant: nieznany (graficy pracowni grawerskiej prof. Egène Gaspé (Gasperini))

Podpisy: Dyrekcja Banku Polskiego – Stanisław Karpiński, Zygmunt Chamiec
Druk: Banque de France, Paris

Bilety zdawkowe Ministerstwa Skarbu emisji 28 kwietnia 1924 r.[edytuj | edytuj kod]

Nominał Awers banknotu Rewers banknotu Charakterystyka[7]
1 grosz Bilet zdawkowy 1 grosz 1924 lewy awers.jpg Bilet zdawkowy 1 grosz 1924 lewy rewers.jpg

Na lewej części banknotu 500 000 marek polskich
Emisja: 28 kwietnia 1924
Seria:

  • XX litery 3 mm, cyfry 4,13 mm, numeracja 6 cyfr
  • XX litery i cyfry 4,13 mm, numeracja 6 cyfr
  • X litery 3 mm, cyfry 3,38 mm, numeracja 7 cyfr
  • XX litery i cyfry 3 mm, numeracja 7 cyfr
  • XX litery 3 mm, cyfry 3,38 mm, numeracja 7 cyfr
  • XX litery 4,13 mm, cyfry 3 mm, numeracja 7 cyfr

Awers: rysunek obu stron monety 1 grosz wzór 1923
Rewers: klauzula prawna
Znak wodny: bieżący, regularna plecionka z pasków
Wymiary: 73 × 80 mm (uśrednione)
Nakład: 49 171 000 szt. (obu wersji)
Wprowadzony do obiegu: 28 kwietnia 1924
Wycofany z obiegu: 1 listopada 1924
Ostateczny termin wymiany: 31 stycznia 1925
Podpisy:

Przedruk: Państwowe Zakłady Graficzne, Warszawa

Bilet zdawkowy 1 grosz 1924 prawy awers.jpg Bilet zdawkowy 1 grosz 1924 prawy rewers.jpg

Na prawej części banknotu 500 000 marek polskich
Emisja: 28 kwietnia 1924
Seria:

  • XX litery 3 mm, cyfry 4,13 mm, numeracja 6 cyfr
  • XX litery i cyfry 4,13 mm, numeracja 6 cyfr
  • X litery 3 mm, cyfry 3,38 mm, numeracja 7 cyfr
  • XX litery i cyfry 3 mm, numeracja 7 cyfr
  • XX litery 3 mm, cyfry 3,38 mm, numeracja 7 cyfr
  • XX litery 4,13 mm, cyfry 3 mm, numeracja 7 cyfr

Awers: rysunek obu stron monety 1 grosz wzór 1923
Rewers: klauzula prawna
Znak wodny: bieżący, regularna plecionka z pasków
Wymiary: 73 × 80 mm (uśrednione)
Nakład: 49 171 000 szt. (obu wersji)
Wprowadzony do obiegu: 28 kwietnia 1924
Wycofany z obiegu: 1 listopada 1924
Ostateczny termin wymiany: 31 stycznia 1925
Podpisy:

Przedruk: Państwowe Zakłady Graficzne, Warszawa

5 groszy Bilet zdawkowy 5 groszy 1924 lewy awers.jpg Bilet zdawkowy 5 groszy 1924 lewy rewers.jpg

Na lewej części banknotu 10 000 000 marek polskich
Emisja: 28 kwietnia 1924
Seria: brak
Numer: brak
Awers: rysunek obu stron monety 5 groszy wzór 1923
Rewers: klauzula prawna
Znak wodny: bieżący, regularna plecionka z pasków
Wymiary: 105 × 92 mm (uśrednione)
Nakład: 11 361 000 szt. (obu wersji)
Wprowadzony do obiegu: 28 kwietnia 1924
Wycofany z obiegu: 1 listopada 1924
Ostateczny termin wymiany: 31 stycznia 1925
Podpisy:

Przedruk: Państwowe Zakłady Graficzne, Warszawa

Bilet zdawkowy 5 groszy 1924 prawy awers.jpg Bilet zdawkowy 5 groszy 1924 prawy rewers.jpg

Na prawej części banknotu 10 000 000 marek polskich
Emisja: 28 kwietnia 1924
Seria: brak
Numer: brak
Awers: rysunek obu stron monety 5 groszy wzór 1923
Rewers: klauzula prawna
Znak wodny: bieżący, regularna plecionka z pasków
Wymiary: 105 × 92 mm (uśrednione)
Nakład: 11 361 000 szt. (obu wersji)
Wprowadzony do obiegu: 28 kwietnia 1924
Wycofany z obiegu: 1 listopada 1924
Ostateczny termin wymiany: 31 stycznia 1925
Podpisy:

Przedruk: Państwowe Zakłady Graficzne, Warszawa

10 groszy Bilet zdawkowy 10 groszy 1924 awers.jpg Bilet zdawkowy 10 groszy 1924 rewers.jpg

Emisja: 28 kwietnia 1924
Seria: brak
Numer: brak
Awers: pośrodku Kolumna Zygmunta III Wazy na tle Zamku Królewskiego w Warszawie, po bokach obie strony monety 10 groszy 1923
Rewers: tekst klauzuli w ramce
Znak wodny: bieżący, regularna plecionka z pasków
Wymiary: 68 × 46 mm
Nakład: 27 144 000 szt.
Wprowadzony do obiegu: 5 maja 1924
Wycofany z obiegu: 1 listopada 1924[8]
Ostateczny termin wymiany: 31 stycznia 1925
Projektant: nieznany
Podpisy:

Druk: Państwowe Zakłady Graficzne, Warszawa

20 groszy Bilet zdawkowy 20 groszy 1924 awers.jpg Bilet zdawkowy 20 groszy 1924 rewers.jpg

Emisja: 28 kwietnia 1924
Seria: brak
Numer: brak
Awers: pośrodku pomnik Mikołaja Kopernika w Warszawie, po bokach obie strony monety 20 groszy 1923
Rewers: tekst klauzuli w ramce
Znak wodny: bieżący, siatka z kwadracików o zaokrąglonych rogach
Wymiary: 79 × 49 mm
Nakład: 19 872 000 szt.
Wprowadzony do obiegu: 7 lipca 1924
Wycofany z obiegu: 1 listopada 1924[8][9] (w pracy[7] podano 1 października 1924)
Ostateczny termin wymiany: 31 stycznia 1925
Projektant: nieznany
Podpisy:

Druk: Państwowe Zakłady Graficzne, Warszawa

50 groszy Bilet zdawkowy 50 groszy 1924 awers.jpg Bilet zdawkowy 50 groszy 1924 rewers.jpg

Emisja: 28 kwietnia 1924
Seria: brak
Numer: brak
Awers: pośrodku pomnik Józefa Poniatowskiego w Warszawie, po bokach obie strony monety 50 groszy 1923
Rewers: tekst klauzuli w ramce
Znak wodny: bieżący, siatka z kwadracików o zaokrąglonych rogach
Wymiary: 85 × 53 mm
Nakład: 18 839 000 szt.
Wprowadzony do obiegu: 5 maja 1924
Wycofany z obiegu: 1 listopada 1924
Ostateczny termin wymiany: 31 stycznia 1925
Projektant: nieznany
Podpisy:

Druk: Państwowe Zakłady Graficzne, Warszawa

Bilety zdawkowe Ministerstwa Skarbu emisji 1 maja 1925 r.[edytuj | edytuj kod]

Nominał Awers banknotu Rewers banknotu Charakterystyka[10]
2 złote Bilet zdawkowy 2 złote 1925 awers.jpg Bilet zdawkowy 2 złote 1925 rewers.jpg

Emisja: 1 maja 1925
Seria: A ; B ; C ; D ; E ; F
Numer: 7 cyfr (z № przed numeracją)
Awers: po bokach obie strony monety 2 złote (Żniwiarka)
Rewers: rysunek ornamentalny
Znak wodny: bieżący, siatka z kwadracików o zaokrąglonych rogach
Wymiary: 113 × 80 mm
Nakład: 50 000 000 szt.
Wprowadzony do obiegu: 30 maja 1925
Wycofany z obiegu: 31 marca 1928
Ostateczny termin wymiany: 31 marca 1930
Projektant: Wacław Borowski
Podpisy:

  • Minister Skarbu – Władysław Grabski
  • Dyrektor Departamentu Obrotu Pieniężnego – Wawrzyniec Kubala

Druk: Państwowe Zakłady Graficzne, Warszawa

5 złotych Bilet zdawkowy 5 złotych 1925 awers.jpg Bilet zdawkowy 5 złotych 1925 rewers.jpg

Emisja: 1 maja 1925
Seria: A ; B ; C ; D ; E ; F ; G
Numer: 7 cyfr (z № przed numeracją)
Awers: rewers monety 5 złotych (Konstytucja)
Rewers: godło w centrum, rysunek ornamentalny
Znak wodny: bieżący, siatka z kwadracików
Wymiary: 127 × 83 mm
Nakład: 59 709 000 szt.
Wprowadzony do obiegu: 1 lipca 1925
Wycofany z obiegu: 30 czerwca 1929
Ostateczny termin wymiany: 30 czerwca 1931
Projektant: Wacław Borowski
Podpisy:

  • Minister Skarbu – Władysław Grabski
  • Dyrektor Departamentu Obrotu Pieniężnego – Wawrzyniec Kubala

Druk: Państwowe Zakłady Graficzne, Warszawa

Wzory[edytuj | edytuj kod]

Nieznane są wzory biletów zdawkowych o nominałach od 1 grosza do 50 groszy[11].

Bilety zdawkowe wydrukowane jako banknoty Banku Polskiego 1919
Nominał Awers banknotu Rewers banknotu Uwagi
1 złoty Wzór 1 złoty 1919 awers.jpg Wzór 1 złoty 1919 rewers.jpg Dwustronny czerwony ukośny nadruk WZÓR (między dwiema równoległymi podwójnymi liniami). Dodatkowy napis Bez wartości z lewej u góry i z prawej na dole, numeracja normalna bieżąca. Niektóre wzory są perforowane dwiema dziurkami o średnicy około 10 mm.
2 złote Wzór 2 złote 1919 awers.jpg Wzór 2 złote 1919 rewers.jpg Dwustronny czerwony ukośny nadruk WZÓR (między dwiema równoległymi podwójnymi liniami). Dodatkowy napis Bez wartości z lewej u góry i z prawej na dole, numeracja normalna bieżąca. Niektóre wzory są perforowane dwiema dziurkami o średnicy około 10 mm.


Bilety zdawkowe Ministerstwa Skarbu emisji 1 maja 1925 r.
Nominał Awers banknotu Rewers banknotu Uwagi
2 złote Wzór 2 złote 1925 awers.jpg Wzór 2 złote 1925 rewers.jpg Dwustronny czerwony ukośny nadruk WZÓR (między dwiema równoległymi podwójnymi liniami). Dodatkowy napis Bez wartości z lewej u góry, podwójna numeracja bieżąca. Niektóre wzory są perforowane dwiema dziurkami o średnicy około 5-6 mm[12].
5 złotych Wzór 5 złotych 1925 awers.jpg Wzór 5 złotych 1925 rewers.jpg Dwustronny czerwony ukośny nadruk WZÓR (między dwiema równoległymi podwójnymi liniami). Dodatkowy napis Bez wartości z lewej u góry, podwójna numeracja bieżąca. Niektóre wzory są perforowane dwiema dziurkami o średnicy około 5-6 mm[12].

Fałszerstwa[edytuj | edytuj kod]

Znane są liczne fałszerstwa biletów zdawkowych: 2 złote, oraz 5 złotych 1925[13], rzadziej 50 groszy 1923.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Adam Dylewski, Historia pieniądza na ziemiach polskich, wyd. pierwsze, Warszawa: Carta Blanca Sp. z o.o. Grupa Wydawnicza PWN, 2011, s. 268–269, ISBN 978-83-7705-068-2.
  2. Adam Dylewski, Historia pieniądza na ziemiach polskich, wyd. pierwsze, Warszawa: Carta Blanca Sp. z o.o. Grupa Wydawnicza PWN, 2011, s. 270, ISBN 978-83-7705-068-2.
  3. a b c d e Adam Dylewski, Historia pieniądza na ziemiach polskich, wyd. pierwsze, Warszawa: Carta Blanca Sp. z o.o. Grupa Wydawnicza PWN, 2011, s. 269, ISBN 978-83-7705-068-2.
  4. Czesław Miłczak, Banknoty polskie i wzory, wyd. Pierwsze, t. I, 1794–1941, Warszawa: Antykwariat Numizmatyczny Paweł Niemczyk, 2012, s. 312, ISBN 978-83-913361-3-7.
  5. a b c Lech Kokociński, Pieniądz papierowy na ziemiach polskich, wyd. pierwsze, Warszawa: ROSIKON PRESS, 1996, s. 108–111, ISBN 83-903459-5-1.
  6. Czesław Miłczak, Banknoty polskie i wzory, wyd. Pierwsze, t. I, 1794–1941, Warszawa: Antykwariat Numizmatyczny Paweł Niemczyk, 2012, s. 312–317, ISBN 978-83-913361-3-7.
  7. a b Czesław Miłczak, Banknoty polskie i wzory, wyd. Pierwsze, t. I, 1794–1941, Warszawa: Antykwariat Numizmatyczny Paweł Niemczyk, 2012, s. 306–311, ISBN 978-83-913361-3-7.
  8. a b Rozporządzenie Ministra Skarbu z dnia 21 października 1924 r. o wymianie biletów zdawkowych poniżej jednego złotego., isap.sejm.gov.pl [dostęp 2019-05-26].
  9. Wymiana biletów zdawkowych poniżej jednego złotego. - Prawo.pl, www.prawo.pl [dostęp 2022-01-21].
  10. Czesław Miłczak, Banknoty polskie i wzory, wyd. Pierwsze, t. I, 1794–1941, Warszawa: Antykwariat Numizmatyczny Paweł Niemczyk, 2012, s. 366–369, ISBN 978-83-913361-3-7.
  11. Czesław Miłczak, Banknoty polskie i wzory, wyd. Pierwsze, t. I, 1794–1941, Warszawa: Antykwariat Numizmatyczny Paweł Niemczyk, 2012, s. 306, 308,310, ISBN 978-83-913361-3-7.
  12. a b Czesław Miłczak, Banknoty polskie i wzory, wyd. Pierwsze, t. I, 1794–1941, Warszawa: Antykwariat Numizmatyczny Paweł Niemczyk, 2012, s. 367–369, ISBN 978-83-913361-3-7.
  13. Czesław Miłczak, Banknoty polskie i wzory, wyd. Pierwsze, t. I, 1794–1941, Warszawa: Antykwariat Numizmatyczny Paweł Niemczyk, 2012, s. 310,366,368, ISBN 978-83-913361-3-7.