Bitwa nad rzeką Tollense

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Bitwa nad rzeką Tollense (Dołężą)
Czas 1250 p.n.e.
Miejsce nad rzeką Tollense (Dołężą)
Terytorium dzisiejsze Niemcy, niedaleko granicy z Polską
Strony konfliktu
 ?  ?

Bitwa nad rzeką Tollense – bitwa stoczona w epoce brązu, ok. 1250 roku p.n.e. w dolinie rzeki Tollense na terenie dzisiejszych Niemiec (Meklemburgia-Pomorze Przednie). Żadne przekazy historyczne o niej nie są znane, zatem cała wiedza na jej temat pochodzi wyłącznie z badań archeologicznych na pobojowisku. Na podstawie dotychczas przebadanego fragmentu terenu badacze oceniają, że mogło w niej wziąć udział nawet 4000 wojowników, z których około 750 poległo. Znaczna ich liczba pochodziła z terenów bardzo odległych od miejsca walki.

Odkrycie stanowiska[edytuj]

Mapa rzeki Tollense

Stanowisko zostało odkryte przez poszukiwacza amatora w 1996 roku na brzegu rzeki Tollense, na północ od Altentreptow we wsi Weltzin. Rozpoczęte badania wykopaliskowe ujawniły szczątki ludzkie na obszarze rozciągającym się ok. 2,5 kilometra wzdłuż koryta. Znajdowano je zarówno tkwiące w brzegu pod warstwami torfowymi, wypłukane na dnie rzeki oraz na łące wśród materiału pozostałego po wcześniejszym pogłębianiu koryta[1]. Analizy śladów obrażeń na elementach szkieletów, ich charakterystyka demograficzna oraz inne cechy prowadzą do wniosku, że są one szczątkami ludzi poległych w czasie bitwy[2]. W dolinie Tollense już wcześniej, od lat 80. XX wieku, znajdowano liczne przedmioty z okresu brązu, głównie przy okazji prac hydrotechnicznych. Były wśród nich noże, groty strzał i włóczni, toporek, ostrze sztyletu i mały fragment miecza, wszystkie wykonane z brązu. Odkryto również brązowe ozdoby. Znaleziono wówczas także pewną liczbę szczątków ludzkich[3].

Miejsce bitwy[edytuj]

Rzeka Tollense w okolicy pobojowiska

Rzeka Tollense w miejscu znalezienia szczątków płynie doliną o szerokości wahającej się od 250 do 500 metrów. Ma ona charakter polodowcowy, jest wcięta głęboko w równinę morenową. Podniesienie się lustra wód podziemnych około 1200 lat przed naszą erą spowodowało rozwój w niej mokradeł i torfowisk. Rzeka meandrowała wtedy korytarzem o szerokości około 100 metrów wzdłuż współczesnego koryta, jednak była wówczas dużo płytsza i szersza niż dziś. Dolinę otaczały lasy liściaste, z niewielkimi śladami działalności ludzkiej, choć analiza pyłkowa wskazuje na uprawę zbóż w okolicy[3].

W bezpośredniej bliskości pola walki metodą geomagnetyczną zidentyfikowano pozostałości mierzącej 120 metrów długości budowli: grobli bądź mostu prowadzących przez dolinę. Badania wykopaliskowe pozwoliły na radiowęglowe datowanie tej powstałej z pali drewnianych i kamieni budowli na około 500 lat przed bitwą[4].

Najbliższe znane naukowcom duże osiedle współczesne bitwie położone było 350 kilometrów na południowy wschód[4].

Strony walczące[edytuj]

Do 2015 przebadano około 450 m2 pobojowiska, co zdaniem badaczy stanowi maksymalnie 10% całej jego powierzchni, znajdując szczątki co najmniej 130 ludzi i 5 koni. Pozwala to orientacyjnie oceniać liczbę uczestników bitwy, przy czym różne źródła podają liczby od 2000[1] do nawet 4000 walczących[4].

Większość poległych stanowili mężczyźni w przedziale wiekowym od 20 do 30 lat. Spośród nich u 27% zidentyfikowano zaleczone rany z poprzednich walk. Wskazuje to, zdaniem archeologów, że wśród walczących byli zawodowi wojownicy[4].

Analizy polimorfizmu DNA i zawartości izotopów w zębach wskazują, że wielu z poległych najprawdopodobniej pochodziło z obszarów odległych bądź bardzo odległych od Tollense, nawet spoza Niziny Środkowoeuropejskiej. Niektórzy z nich dają się w ten sposób powiązać z dzisiejszymi południowymi Europejczykami oraz ludźmi mieszkającymi w współczesnej Polsce i Skandynawii[4].

Wyposażenie i uzbrojenie[edytuj]

Razem ze szczątkami ludzkimi znaleziono dwie maczugi drewniane: jedną w kształcie kija baseballowego, a drugą przypominającą młot do gry w krokieta. Znaleziono także groty strzał z krzemienia i brązu oraz ozdoby metalowe, w tym z cyny i złota. Domniemywa się, że broń znajdowana w materiale wydobytym z koryta w czasie prac pogłębiających też jest związana z pobojowiskiem[1]. Wiele kości nosi ślady po ciosach tępymi narzędziami, włócznią, trafieniach strzałami z łuku i pchnięciach nożem bądź mieczem[4].

Oprócz szczątków ludzkich odnaleziono także kości co najmniej pięciu koni, co wskazuje, że były one używane przez walczących albo jako zwierzęta wierzchowe, albo juczne[4].

Przebieg bitwy[edytuj]

Datowania metodą radiowęglową wskazują, że bitwa stoczona została około 1250 roku przed naszą erą.

Aktualny stan badań sugeruje, że najprawdopodobniej trwała ona jeden do najdalej kilku dni[4][5], mimo że wcześniejsze oceny sugerowały, na podstawie domniemanych śladów gojenia ran, nawet kilka tygodni starć[3]. Obecność w najbliższej okolicy sztucznej przeprawy przez rzekę sugeruje jej związek z bitwą[4].

Ślady obrażeń na szkieletach wskazują, że wielokrotnie walka toczyła się w bezpośrednim zwarciu, twarzą w twarz. Jednak niektórzy wojownicy zapewne uciekali z pola bitwy, bo zostali zabici ciosami zadanymi od tyłu lub z dołu. Są także szczątki ze śladami trafień strzałami z łuku, a nawet z nadal tkwiącymi w kościach grotami z krzemienia i brązu[1][4].

Ciała poległych zostały wedle wszelkiego prawdopodobieństwa częściowo ogołocone z wyposażenia i pozostawione w wodzie, a niektóre od razu w niej zatonęły, co ochroniło je przed obrabowaniem i padlinożercami[4][1]. Analizy stanu kości i ich wymieszania wskazują, że rozkład ciał następował w płynącej wodzie[2], a badanie osadów, w których je znaleziono pokazuje, że ostatecznie zdeponowane zostały w strefie stojącej lub prawie stojącej wody[4][1]. Zaproponowana została także koncepcja, wedle której na świeżym pobojowisku odprawione zostały jakieś rytuały połączone ze złożeniem ofiar z elementów uzbrojenia[6].

Znaczenie odkrycia[edytuj]

Odkrycie w północnej Europie pobojowiska tak wielkiej bitwy z tak odległych czasów jest bardzo znaczące. Pismo na tych terenach nie było wówczas jeszcze znane, więc przekazy historyczne o niej nie istnieją. Wcześniejszy pogląd na dzieje Europy na północ od Alp nie wskazywał na możliwość toczenia konfliktów zbrojnych o tej skali, w dodatku z udziałem zawodowych wojowników. Badacze spekulują, że działał tu mechanizm podobny do opisanego przez Homera w odniesieniu do wojny trojańskiej, która zapewne toczyła się około 100 lat później niż bitwa nad Tollense: gromadzenie się niewielkich, pochodzących z różnych okolic grup wojowników w większą siłę dla osiągnięcia wspólnego celu[4][6].

Przypisy[edytuj]

  1. a b c d e f Gundula Lidke. Knochen und Waffen im Tollensetal – Ein Schlachtfeld der Bronzezeit (um 1300 v.u.Z.). „LUNG-Heft 1/2015”, s. 105-107. Landesamt für Umwelt, Naturschutz und Geologie, Mecklenburg-Vorpommern (niem.). 
  2. a b Ute Brinker, Stefan Flohr, Jürgen Pieck, Jörg Orschiedt: The Routledge Handbook of the Bioarchaeology of Human Conflict. Christopher Knüsel, Martin Smith (redaktorzy). Routledge, 2013, s. 146-160. ISBN 0415842190.
  3. a b c Detlef Jantzen i in. A Bronze Age battlefield? Weapons and trauma in the Tollense Valley, north-eastern Germany. „Antiquity”. 85, s. 417–433, 2011 (ang.). 
  4. a b c d e f g h i j k l m Andrew Curry. Slaughter at the bridge: Uncovering a colossal Bronze Age battle. „Science”, s. 1384-1389, 2016-03-25 (ang.). 
  5. Stefan Flohr i in. Flint arrowhead embedded in a human humerus from the Bronze Age site in the Tollense valley, Germany–A high-resolution micro-CT study to distinguish antemortem from perimortem projectile trauma to bone. „International Journal of Paleopathology”, s. 76-81, 2015 (ang.). 
  6. a b Helle Vandkilde: International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences. James D. Wright (editor-in-chief). Wyd. 2. T. 4. Elsevier, 2015, s. 607-613. ISBN 9780080970868.