Bombardowanie Guerniki

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Bombardowanie Guerniki
Hiszpańska wojna domowa
Ilustracja
Guernica po bombardowaniu
Czas 26 kwietnia 1937
Miejsce Guernica
Terytorium  Hiszpania
Przyczyna zablokowanie dróg wycofującym się wojskom rządowym
Wynik zniszczenie miasta
Strony konfliktu
 Hiszpania  III Rzesza
 Włochy
Dowódcy
Hugo Sperrle, Wolfram von Richthofen
Siły
brak lotnictwo Legionu Condor i 3 samoloty włoskich sił powietrznych
Straty
od 90 do 120 ofiar wśród ludności cywilnej

Bombardowanie Guernikiatak lotniczy przeprowadzony na baskijskie miasto Guernica 26 kwietnia 1937 roku w czasie wojny domowej w Hiszpanii przez lotnictwo niemieckiego Legionu Condor oraz 3 samoloty włoskich sił powietrznych. Atak ten odbył się w ramach sojuszniczej pomocy III Rzeszy i Włoch rebeliantom generała Francisco Franco, walczącym przeciwko rządowi Republiki Hiszpańskiej. Zgodnie z różnymi szacunkami w bombardowaniu zginęło od 90 do 120 osób, zaś zniszczeniu uległo 70% zabudowy miasta.

Tło ataku[edytuj]

Po serii nieudanych ataków na Madryt generał Francisco Franco, zachowujący inicjatywę w wojnie domowej, ze względu na brak decydujących rozwiązań w walkach o stolicę postanowił przesunąć punkt ciężkości wojny na północ, a w szczególności do Kraju Basków, który w wyniku zwycięstwa Frontu Ludowego w wyborach parlamentarnych w lutym 1936 roku uzyskał status autonomii i którego władze na początku 1937 roku jako jedyne na północy Hiszpanii pozostawały wierne rządowi republikańskiemu[1][2]. Wpływ na to miało kilka czynników. Przede wszystkim północne prowincje tj. Asturia, Santander i Vizcaya stanowiły serce hiszpańskiego przemysłu. Na tych obszarach ulokowana była większość kopalń żelaza, cynku i węgla, a także liczne zakłady zbrojeniowe i stocznie[1]. Niemniej istotne było to, że ofensywa mogła odciąć 20-25% sił Frontu Ludowego, na które składały się co prawda zdyscyplinowane i w miarę dobrze wyekwipowane wojska narodowe Basków, jednakże mające niedobór wykształconych kadr oficerskich. Ponadto ofensywę na północy zalecali niecierpliwi niemieccy i włoscy doradcy wojskowi[1].

Na czele nowo obranego frontu głównego stanął dowódca rebelianckiej Nacjonalistycznej Armii Północnej, generał Emilio Mola[2][1]. Zobowiązał się on przed gen. Franco do zdobycia leżącej w Kraju Basków prowincji Vizcaya w ciągu trzech tygodni[1]. Niedługo przed rozpoczęciem ataku gen. Mola postawił rządowi baskijskiemu ultimatum. Ostrzegał w nim, że postanowił „jak najszybciej zakończyć wojnę na północy”, oraz dodawał: „Jeżeli poddanie się nie będzie natychmiastowe, zrównam z ziemią całą Biskaję (Vizcayę), począwszy od ośrodków przemysłu zbrojeniowego”[2]. Odezwa ta została zignorowana przez stronę przeciwną, w związku z czym 31 marca 1937 roku składające się z 39 batalionów piechoty i niewielkiej artylerii wojska gen. Moli, wspierane przez lotnictwo włoskich sił powietrznych i niemieckiego Legionu Condor rozpoczęły ofensywę[1]. Podczas niej głównymi punktami oporu sił baskijskiego rządu stały się miasta Durango oraz Guernica, leżące około 30 kilometrów w głąb baskijskiego terytorium[1].

Przyczyny[edytuj]

Guernica już w zarysie była ważnym celem planowanej ofensywy wojsk frankistowskich. Jednakże jej znaczenie wzrosło wskutek trwałych, choć mozolnie osiąganych sukcesów żołnierzy gen. Moli[1].

Na dzień przed nalotem, gdy front przebiegał zaledwie 14 km od miasta, przez Guernicę przesuwały się liczne rozbite przez frankistów odziały baskijskich wojsk, które wykorzystując kamienny most Renteria wycofywały się na tereny położone za przepływającą przez miasto rzeką Oca. Guernica była więc dla nich ważnym węzłem komunikacyjnym[1]. Równie istotna była miejska stacja kolejowa, przez którą wojska baskijskie przywoziły nowe oddziały i sprzęt. Na przedmieściach znajdowały się ponadto dwie fabryki broni „Unceta&Co” i „Beistegui Hermanos” oraz fabryka amunicji „Talleres Guernika”. Produkcja w tych fabrykach była zorientowana na potrzeby wojny[1].

Przyczyną nalotu podaną do publicznej wiadomości było zablokowanie dróg wycofującym się wojskom Republiki, w tym celu planowano zniszczenie mostu Renteria oraz stacji kolejowej. Wskazują na to zapisy w dzienniku szefa sztabu Legionu Condor Wolframa von Richthofena, zgodnie z którymi „[bombowce] zostały skierowane do Guerniki, by zatrzymać i zakłócić wycofywanie się czerwonych, którzy musieli tamtędy przejść”[3]. Jednakże według niektórych ekspertów operacja była przeprowadzona jako eksperyment, miano testować nową taktykę bojową i sprawdzić skutki zmasowanego ataku lotnictwa[3]. Jeden ze współczesnych historyków twierdzi, że bombardowanie było „karą dla zdradzieckich katolickich Basków za opowiedzenie się po stronie czerwonych”[4]. Rozkaz zbombardowania miasteczka von Richthofenowi przekazał o 6 rano 26 kwietnia pułkownik Juan Vigón, dowódca karlistowskiej 1. Brygady Nawarryjskiej, powołując się na rozkazy samego Franco. Sugeruje się, że Vigón chciał wykorzystać chaos i panikę w mieście, by móc wyprowadzić uderzenie na Durango.[5]

Przebieg[edytuj]

Przed atakiem, w tym niewielkim mieście leżącym około 13 km za linią frontu mieszkało około 7000 ludzi, wliczając w to miejscowy garnizon, personel i pacjentów 3 szpitali polowych oraz uchodźców, którzy uciekali przed wojskami gen. Francisco Franco[4]. Pod koniec kwietnia na skraju miasta obozowały dwa baskijskie bataliony piechoty republikańskich wojsk. W dniu nalotu w Guernice przebywało więcej ludzi niż zazwyczaj. Spowodowane było to faktem, że w mieście odbywał się wtedy targ. Targ ten skończył się przed południem, cztery godziny przed rozpoczęciem nalotu[6]. W momencie ataku miasto, jak większość w Kraju Basków, nie posiadało żadnej obrony przeciwlotniczej[4].

Atak rozpoczął się o godzinie 16.30. Ogłoszonym celem operacji był most na rzece Oca, infrastruktura drogowa na zachód od miasta, oraz wycofujące się bataliony Frontu Ludowego (wojska Frontu znajdowały się mniej niż 14 kilometrów od Guerniki). Pierwszy zaatakował pojedynczy bombowiec Heinkel He 111, który około godziny 16.30 zrzucił swe bomby na centrum i odleciał. Trzy inne samoloty, włoskie Savoia S.79, nadleciały nad most Renteria, z wysokości 3,5 km. Włosi zrzucili 36 bomb burzących o wadzie 50 kg każda, lecz żadna z nich nie dosięgła celu ze względu na silny wiatr wiejący z północy. Piętnaście minut po pierwszym He 111 nad miastem pojawiły się dwa kolejne niemieckie bombowce He 111 i Dornier Do 17 i nadlatując pojedynczo nad stację kolejową, atakowały ją bombami zapalającymi i burzącymi o wadze 250 i 50 kg. Ostateczne zniszczenie miasta spowodowały trzy eskadry (18 samolotów) bombowców Junkers Ju 52 Legionu Condor, eskortowane przez myśliwce Bf 109 i Heinkel He 51. Samoloty te nadleciały nad miasteczko około 17.15, bombardując je falami w dwudziestominutowych odstępach przez dwie i pół godziny[3]. Zrzucały one bomby małej i średniej wielkości, 250-kilogramowe, a także zapalające w aluminiowych tubach, zrzucając je wprost w kłęby dymu. Ostatnia fala bombowców uderzyła o 19:30, mimo iż piloci meldowali, że ze względu na kłęby dymu nie da się ocenić celności bombardowania. Wbrew późniejszej propagandzie, niemieccy piloci nie ostrzeliwali ludności cywilnej z karabinów maszynowych[6].

Decyzję o bombardowaniu podjęli dowódcy Legionu Condor, Hugo Sperrle i Wolfram von Richthofen w porozumieniu z gen. Emilio Molą. Dzień po bombardowaniu, 27 kwietnia Richthofen zanotował w swym dzienniku: „Guernica płonie”, z kolei dzień później, napisał że „miasto musi być zniszczone całkowicie”.

Konsekwencje[edytuj]

Nigdy nie ogłoszono oficjalnej liczby zabitych. Tuż po nalocie korespondent brytyjskiego dziennika „The Times”, George Steer napisał artykuł, w którym zawarł wstrząsające opisy, jakoby niemieckie samoloty z rozmysłem zaatakowały bezbronne miasto, podał też znacznie zawyżoną liczbę ofiar - 1664 osoby. Dopiero po latach wyszło na jaw, że Steer napisał swój artykuł w pokoju hotelowym w Bilbao, jeszcze przed przybyciem na miejsce zdarzenia[7]. W kampanii propagandowej pomagał mu niemiecki komunista, Willi Münzenberg, a władze Republiki podawały liczbę nawet 3000 ofiar. Zachowane dokumenty ze szpitali, będące najwierniejszym źródłem, mówią o 120 zabitych i 30 rannych w dniach 26-29 kwietnia[8][9][1].

Natomiast nie ulega wątpliwości, że w wyniku bombardowania zostało doszczętnie zniszczone 70% zabudowy miasta, aczkolwiek w dużej mierze nie w wyniku samych ataków, lecz na skutek pożaru, którego nie udało się ugasić aż do dnia następnego[10].

Nalot okazał się być blamażem niemieckiego lotnictwa - nie udało się zniszczyć zamierzonych celów, także nie sparaliżowano komunikacji. Nie ucierpiały obie fabryki broni, ani most. Po nalocie okazało się, że 17 lejów po bombach znajduje się w okolicach mostu, a 13 dalszych - w okolicach dworca kolejowego. Silny wiatr nad celem, jak i kiepska jakość przyrządów celowniczych spowodowały duży rozrzut bomb, zaś następne fale bombowców zrzucały swój ładunek na oślep w kłęby dymu[11].

Atak na miasto spowodował poruszenie międzynarodowej opinii publicznej. Mimo, iż nalot nie miał na celu zniszczenia miasta i śmierci cywili, to zniszczenie go w wyniku nieostrożności było wielkim sukcesem propagandowym Republiki[12]. Dzień po nalocie, baskijski premier José Antonio Aguirre oświadczył: „Niemieccy piloci w służbie hiszpańskich rebeliantów zbombardowali Guernikę, paląc historyczne miasto czczone przez wszystkich Basków”. Dwa dni po nalocie, 28 kwietnia 1937 roku dzienniki „The Times” i „The New York Times” opublikowały artykuły opisujące bombardowanie Guerniki i jego skutki, potępiając działania lotnictwa sprzymierzonego z gen. Franco[3]. Strona nacjonalistyczna oskarżyła z kolei o spalenie miasta obrońców, kwatera główna gen. Franco wydała oświadczenie, w którym pisała: „Guernica została zniszczona ogniem i benzyną jak Oviedo w 1934 i 1935 roku, oraz jak Irun, Durango, Amorebieta i Munguia w ostatnim okresie. Spaliły ją czerwone hordy na kryminalnej służbie Aguirrego. [...] natomiast Aguirre, jako że jest to pospolity przestępca, sfabrykował niesławne kłamstwo, przypisując to okrucieństwo naszym szlachetnym i heroicznym siłom powietrznym”. Zbombardowanie miasta przyczyniło się do wydania rozkazu generałowi Sperrle, dowódcy Legionu Condor, przez generała Franco o bezwzględnym zakazie atakowania niewojskowych celów po stronie republikańskiej. Legion Condor konsekwentnie przestrzegał rozkazu aż do samego końca wojny[13]. W momencie ataku miasto, jak większość w Kraju Basków, nie posiadało żadnej obrony przeciwlotniczej[4].

Kontrowersje[edytuj]

Już po nalocie zwracano uwagę na szerokie zniszczenia miasta. Straż pożarna przybyła na miejsce z oddalonego o 30 kilometrów Bilbao dopiero po godzinie 22.00, a więc dwie i pół godziny po zakończeniu nalotu. Akcja gaszenia pożarów prowadzona była wyjątkowo nieudolnie i zakończyła się o 3.00 w nocy bez żadnych efektów. Pożary szalały aż do 29 kwietnia, kiedy miasteczko zostało zajęte przez wojska gen. Franco.

Przybyli na miejsce zagraniczni obserwatorzy zwrócili uwagę, że Niemcy nie byli w stanie tak pieczołowicie zniszczyć miasteczka. Guernica była złożona z czterech dzielnic, zniszczono doszczętnie trzy, ale najważniejsza dla Basków dzielnica historyczna, pozostała nietknięta. Przybyły na miejsce poseł do brytyjskiego parlamentu i pionier lotnictwa, sir Archibald James tak opisywał miejsce zdarzenia: „Spędziłem kilka godzin na bliskim badaniu sytuacji. Zweryfikowałem, że trzy czwarte miasteczka zostało systematycznie spalone do ziemi, jeśli możliwe jest spalenie solidnych hiszpańskich budynków. (...) Znaczenie tych ruin było takie: północno-zachodni kwartał miasta, gdzie znajdował się ratusz, święty dąb i katedra, był absolutnie nietknięty. Bez śladów jakichkolwiek uszkodzeń. Pozostałe trzy kwartały... były całkowicie zniszczone przez pożar”[14][15]. Do identycznych wniosków doszedł korespondent miesięcznika „Polska Zbrojna”, Wolicki[16]. W podobnym tonie wypowiadała się m.in. redakcja wileńskiego „Słowa”[17]. Dało to podstawę sądzić, że republikanie nie tylko nie gasili pożarów, ale być może sami je rozprzestrzeniali.

Znaczenie symboliczne[edytuj]

Międzynarodowe oburzenie z tego powodu wyraziło się w formie publicznych demonstracji[18]. Znany hiszpański malarz, Pablo Picasso postanowił zilustrować tragedię zbombardowanego miasta i w tym celu przemianował swój obraz Corrida na Guernica, który ozdobił hiszpański pawilon podczas Wystawy Światowej w 1937 roku. Obraz ten jest jednym z najsłynniejszych dzieł artysty.

Przypisy

  1. a b c d e f g h i j k Jakub Radecki: Guernica (pol.). W: 1918-1939 [on-line]. konflikty.pl, 2009-03-11. [dostęp 2017-05-04].
  2. a b c Lionel Richard, tłum. Agata Łukomska: Zniszczenie Guerniki (pol.). W: NR 4 (14) [on-line]. monde-diplomatique.pl, 2007-04. [dostęp 2017-05-08].
  3. a b c d Antony Beevor: Walka o Hiszpanię 1936–1939. Kraków: Znak, 2009, s. 320-322. ISBN 978-83-240-1159-9.
  4. a b c d T. Nowakowski, M. Skotnicki: Legion Condor. Hiszpańska wojna Hitlera. Warszawa: Instytut Wydawniczy Erica, 2011, s. 81. ISBN 978-83-6232-943-4.
  5. Tadeusz Zubiński: Wojna domowa w Hiszpanii 1936–1939. Wydawnictwo Poznańskie, 2015, s. 380. ISBN 978-83-7177-973-2.
  6. a b T. Nowakowski M. Skotnicki: Legion Condor. Hiszpańska wojna Hitlera. Warszawa: Instytut Wydawniczy Erica, 2011, s. 82. ISBN 978-83-6232-943-4.
  7. Herbert R. Southworth: Guernica! Guernica!. Los Angeles: University of California Press, 1977, s. 97-99. ISBN 0-520-02830-9.
  8. Barton S., Historia Hiszpanii, tłum. Agnieszka Mścichowska i Marcin Mścichowski, Książka i Wiedza, Warszawa 2011, s. 281.
  9. T. Nowakowski M. Skotnicki: Legion Condor. Hiszpańska wojna Hitlera. Warszawa: Instytut Wydawniczy Erica, 2011, s. 83. ISBN 978-83-6232-943-4.
  10. Moa P., Mity wojny domowej. Hiszpania 1936–1939, Fronda, Warszawa 2007, s. 403.
  11. T. Nowakowski M. Skotnicki: Legion Condor. Hiszpańska wojna Hitlera. Warszawa: Instytut Wydawniczy Erica, 2011, s. 82-84. ISBN 978-83-6232-943-4.
  12. Carlos Caballero Jurado: The Condor Legion. German Troops in the Spanish Civil War. Oxford: Osprey Publishing, 2006, s. 25-26. ISBN 978-1841768991.
  13. T. Nowakowski M. Skotnicki: Legion Condor. Hiszpańska wojna Hitlera. Warszawa: Instytut Wydawniczy Erica, 2011. ISBN 978-83-6232-943-4.
  14. Herbert R. Southworth: Guernica! Guernica!. Los Angeles: University of California Press, 1977, s. 261-262. ISBN 0-520-02830-9.
  15. Wilfred A. Kernbach: No Guernica raid (ang.). W: Chicago Tribune, Voice of the People [on-line]. archives.chicagotribune.com, 1973-05-15. [dostęp 2017-05-08].
  16. Andrzej Potocki: Guernica - wielkie kłamstwo lewicy (pol.). W: Historia [on-line]. wpolityce.pl, 2017-04-26. [dostęp 2017-05-08].
  17. Guernica spaliły czerwone hordy uciekających marksistów. , s. 4, 29.04.1937. 
  18. Jonathan Lorie, The Guardian: Guernika - miasto, które przeżyło własną śmierć (pol.). W: Podróże [on-line]. onet.pl, 2017-04-25. [dostęp 2017-04-27].

Bibliografia[edytuj]

  • Antony Beevor, Walka o Hiszpanię 1936–1939, Znak, Kraków 2009, ​ISBN 978-83-240-1159-9
  • Carlos Caballero Jurado The Condor Legion. German Troops in the Spanish Civil War, Osprey Publishing, Oxford 2006, ​ISBN 978-1841768991
  • Tomasz Nowakowski, Mariusz Skotnicki: Legion Condor. Hiszpańska wojna Hitlera. Instytut Wydawniczy Erica, 2011.ISBN 978-83-6232-943-4
  • Herbert R. Southworth Guernica! Guernica!, University of California Press, Los Angeles 1977 ​ISBN 0-520-02830-9