Francisco Franco

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Francisco Franco
Generalissimo Francisco Franco.jpg
Data i miejsce urodzenia 4 grudnia 1892
Ferrol
Data i miejsce śmierci 20 listopada 1975
Madryt
Głowa państwa hiszpańskiego
Okres urzędowania od 1936
do 1947
Poprzednik Manuel Azaña (prezydent)
Regent Królestwa Hiszpanii
Okres urzędowania od 1947
do 1975
Następca Jan Karol I Burbon (król)
Odznaczenia
Order św. Ferdynanda - Krzyż Wielki (Hiszpania) Wielki Oficer Legii Honorowej (Francja) Baliw Wielkiego Krzyża Honoru i Dewocji Legia Honorowa – Chief Commander (Filipiny) Krzyż Wielki Orderu Orła Niemieckiego za Zasługi (III Rzesza) Wielki Łańcuch Orderu Wieży i Miecza (Portugalia) Krzyż Wielki Królewskiego Orderu Rycerzy Pana Naszego Jezusa Chrystusa Wielki Krzyż Wojskowego Orderu Świętego Jakuba od Miecza (Portugalia) Krzyż Wielki Wojskowego Orderu Aviz (Portugalia) Wstęga Trzech Orderów (Portugalia) Order Najwyższy Chrystusa Najwyższy Order Zwiastowania Najświętszej Marii Panny (Order Annuncjaty) Kawaler Krzyża Wielkiego Orderu Świętych Maurycego i Łazarza (Królestwo Włoch) Kawaler Krzyża Wielkiego Orderu Korony Włoch
Francisco Franco Bahamonde
Coat of arms of Family Franco Bahamonde until 1940.svg
Rodzina Franco
Rodzice Nicolás Franco Salgado-Araujo
Pilar Bahamonde Pardo de Andrade
Małżeństwo Carmen Polo de Franco
Dzieci Carmen Franco Polo

Francisco Franco Bahamonde, właśc. Francisco Paulino Hermenegildo Teódulo Franco y Bahamonde Salgado Pardo (wym. [fɾanˈθisko ˈfɾaŋko]) (ur. 4 grudnia 1892 roku w Ferrol, zm. 20 listopada 1975 roku w Madrycie) – hiszpański dyktator wojskowy. Przywódca antyrepublikańskiego przewrotu (19361939), szef państwa Hiszpanii (hiszp. Jefe del Estado Español, 19361975), regent Królestwa Hiszpanii (1947–1975), premier rządu, naczelny dowódca sił zbrojnych i przewodniczący organizacji politycznej – Falangi (FET y JONS, od 1958 roku Ruch Narodowy), tytułowany Przywódcą Ostatecznej Krucjaty i Hiszpańskiej Schedy, Liderem Wojny Wyzwoleńczej przeciw Komunizmowi i jego Współsprawcom (El Caudillo de la Última Cruzada y de la Hispanidad, El Caudillo de la Guerra de Liberación contra el Comunismo y sus Cómplices).

Kariera wojskowa[edytuj | edytuj kod]

Przyszły generał obrał typową w jego rodzinie karierę wojskową. W 1907 roku wstąpił do Akademii Piechoty w Toledo; ukończył ją w 1910 roku, a w 1912 roku udało mu się otrzymać przydział na front w Maroku. Dowodził tam oddziałami hiszpańskimi w walkach z Kabylami; dał się tam poznać jako dobry oficer. W 1912 roku został porucznikiem, a w 1915 roku kapitanem. Po odniesieniu poważnych ran w El Biutz koło Ceuty (29 czerwca 1916 roku) został 2 lutego 1917 roku mianowany majorem. Po rekonwalescencji służył w garnizonie w Oviedo.

10 października 1920 roku Franco został zastępcą dowódcy hiszpańskiej Legii Cudzoziemskiej w Maroku, a w czerwcu 1923 roku – dowódcą tej formacji w stopniu podpułkownika. Stopień pułkownika osiągnął w lutym 1925 roku po kolejnych operacjach w Maroku. We wrześniu 1925 roku, po hiszpańsko-francuskim desancie w Alhucemas (Al-Husajmie), Franco rozbił kryjących się w górach rifeńskich powstańców, za co w lutym 1926 roku otrzymał szlify generalskie oraz francuski order Wielkiego Oficera Legii Honorowej[1].

W latach 1926–1928 Franco dowodził 1. Brygadą 1. Dywizji garnizonu madryckiego. Dowodem uznania było powierzenie mu 4 stycznia 1928 roku stanowiska komendanta nowo utworzonej Głównej Akademii Wojskowej w Saragossie (której pierwszym przykazaniem było „Kochaj ojczyznę i króla”). Po powstaniu republiki akademię szybko, bo już 30 czerwca 1931 roku zamknięto, natomiast sam Franco, po dłuższym okresie pozostawania bez przydziału, został 21 lutego 1932 roku dowódcą 15. Brygady Piechoty w La Coruña, a następnie w marcu 1933 roku komendantem okręgu wojskowego Balearów. W październiku 1934 roku jako doradca ministra wojny zaplanował i przeprowadził stłumienie rewolucji w Asturii. W pacyfikacji zginęło wielu cywili gdyż oficerowie pacyfikujący rebelię nakazali traktować miasto jako wrogie (tak jak podczas wojen zagranicznych)[2][3]. W nagrodę w grudniu 1934 roku mianowano go naczelnym dowódcą armii w Maroku, a już w lutym 1935 roku został szefem sztabu generalnego armii hiszpańskiej.

Rok później, w lutym 1936 roku, po wyborach parlamentarnych wygranych przez Front Ludowy, Franco został przesunięty na niższe stanowisko komendanta wojskowego Wysp Kanaryjskich z powodu podejrzeń o nielojalność wobec rządu[4]. Franco nie uczestniczył dotąd w wojskowych spiskach, ale w warunkach narastającego napięcia w kraju, ataków i mobilizacji sił zarówno po stronie lewicy, jak i prawicy Franco nawiązał kontakty z wojskową konspiracją, planującą od wyborów obalenie Republiki i zastąpienie jej rządami wojskowej junty[5]. Do bezpośrednich przygotowań do powstania Franco przystąpił dopiero po 13 lipca, gdy w odwecie za zabicie przez faszystowską Falangę oficera Guardia di Assalta gwardziści z jego kompanii zabili przywódcę prawicy parlamentarnej Josego Calva Sotela[6]. Początkowo miał być tylko dowódcą wojsk w Maroku, jednakże planowany przywódca gen. Jose Sanjurjo zginął w wypadku lotniczym w pierwszych dniach powstania.

Caudillo rebelii[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: hiszpańska wojna domowa.

Wojna domowa w Hiszpanii zaczęła się buntem garnizonu w Melilli 17 lipca 1936 roku. 19 lipca 1936 roku Franco objął dowództwo wojsk w Maroku (tzw. Armia Afrykańska), które niezwłocznie, dzięki pomocy ze strony Niemiec i Włoch Mussoliniego, przerzucił do Hiszpanii. Franco wsparła też logistycznie i materiałowo rządzona przez reżim António de Oliveira Salazara Portugalia[7]. Choć Franco uważał że wojna jest krucjatą chrześcijańską przeciwko komunizmowi to w wojnie wzięło udział aż 160 tysięcy muzułmańskich najemników i marokańskich żołnierzy przerzuconych wówczas do Europy[8]. Na początku wojny Franco dowodził najsilniejszą grupą wojsk powstańczych, co w połączeniu z uzdolnieniami dowódczymi w naturalny sposób doprowadziło do postawienia go na czele wojsk narodowych. 12 września 1936 roku junta powołała go na stanowisko naczelnego dowódcy sił zbrojnych w stopniu generalissimusa, a 28 września złożyła w jego ręce również całą władzę cywilną, mianując go szefem rządu. Jednak już 1 października 1936 roku Franco określił swoje stanowisko jako szefa państwa i pozostał na nim do końca jego rządów.

Kierując wojskowymi operacjami powstania, Franco doprowadził do jej militarnego zwycięstwa 1 kwietnia 1939 roku. Jednocześnie zręcznie umocnił swą pozycję polityczną. Jeszcze w 1936 roku powołał Juntę Techniczną Państwa, 30 stycznia 1938 roku zastąpioną „zwykłą” radą ministrów, powoływaną i kierowaną przez niego samego. Masową organizacją polityczną, na której oparła się dyktatura, stała się monopartia Hiszpańska Falanga Tradycjonalistyczna i Junta Ofensywy Narodowo-Syndykalistycznej, powstała z połączenia wszystkich sił politycznych popierających zbrojne powstanie przeciwko rządom Frontu Ludowego. Trzon FET y JONS stanowiła określana mianem faszystowskiej Falanga[9] i tradycjonalistyczna wspólnota karlistowska[10]. Monopartia posiadała wiele postulatów faszystowskich[11] a statut Falangi z 4 sierpnia 1937 roku powołał Franco na wodza (Caudillo) tego ruchu, „odpowiedzialnego jedynie przed Bogiem i historią”. W rezultacie tych wszystkich działań Franco objął pełnię władzy w Hiszpanii.Równocześnie rozpoczęto faszyzację kraju poprzez m.in. wprowadzenie do wojska salutu rzymskiego[12].

Już w 1937 roku Franco założył pierwszy obóz koncentracyjny dla przeciwników politycznych w Miranda de Ebro, został oparty na modelu zastosowanym w III Rzeszy. Obóz był wprowadzony przy wsparciu SS i gestapo, a jego naczelnikiem został gestapowiec Paul Winzer[13]. Po porozumieniu, które zawarli Severiano Martínez Anido i Heinrich Himmler w dniu 31 lipca 1938 roku, obydwie strony zobowiązały się do ekstradycji "przestępców politycznych" oraz zwiększono zakres współpracy między reżimem frankistowskim a tajnymi służbami Hitlera, porozumienie w praktyce doprowadziło do zwiększenia liczby funkcjonariuszy SS na terenie Hiszpanii[14][15].

Dyktator Hiszpanii[edytuj | edytuj kod]

II wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

Po zakończeniu wojny w celu umocnienia władzy Franco rozpoczął kampanię białego terroru. Głównym celem terroru było przestraszenie ludności cywilnej, która sprzeciwiała się juncie. Ofiarami czystek dokonywanych na obszarach kontrolowanych przez nacjonalistów była inteligencja, nauczyciele i liderzy związkowi. Do największych doszło w Granadzie (1 marca 1939) i w Kordobie, gdzie została wymordowana prawie cała elita niepopierająca frankistów. Z powodu masowego terroru w wielu obszarach kontrolowanych przez nacjonalistów tysiące republikanów opuściło swoje domy i próbowało ukryć się w pobliskich lasach i górach. Wielu z nich dołączyło do antyfaszystowskiej partyzantki. Setki tysięcy innych uciekło z kraju[16]. Liczba ofiar terroru waha się od 150 tysięcy[17], przez 200 000[18] do 400 tysięcy ofiar[19]. Reżim utworzył własne obozy koncentracyjne[20]. Od czasu wprowadzenia dyktatury frankistowskiej, dzieci działaczy republikańskich były masowo odbierane rodzicom, i przekazywane w ręce rodzin wyznających idee prawicowe lub do sierocińców prowadzonych przez Kościół katolicki, gdzie były wychowywane zgodnie z ideą faszystowską (w propagandzie nazywana to jako „edukacja moralna”). Taki los mógł spotkać od 30 do 40 tysięcy dzieci. W 1941 roku wprowadził dekret pozwalający wprowadzać do metryk fałszywe dane, odtąd rodziny dokonujące tzw. adopcji mogły być prawnie uznane jako rodzice biologiczni. Początkowo „adopcji” dokonywano głównie na dzieciach strony republikańskiej, wkrótce ofiarami handlu ludźmi padały przypadkowe rodziny. Proceder utrzymywał się nawet po upadku dyktatury. W handlu ludźmi uczestniczyli duchowni, lekarze i przedstawiciele reżimu. Szacuje się, że w ten sposób porwanych i sprzedanych mogło zostać kilkaset tysięcy dzieci. Rodzice często fałszywie informowani byli o śmierci dziecka, a współczesne ekshumacje dowiodły, że wiele z trumien rzekomo martwego dziecka nie zawiera nawet zwłok[21][22]. W handlu oraz porwaniach dzieci działaczy republikańskich uczestniczyły zakonnice, lekarze, księża, położne i urzędnicy[21].

Pałac Palacio Real de El Pardo, w którym Francisco Franco zamieszkał po zakończeniu wojny domowej

31 marca 1939 roku Hiszpania podpisała traktat o pokoju z III Rzeszą, zapewniający „życzliwą neutralność” każdej ze stron w sytuacji, gdy partner znajdzie się w stanie wojny oraz zobowiązania do rozwijania wzajemnych stosunków gospodarczych i kulturalnych, a także kontaktów na gruncie wojskowym (wymianę doświadczeń i kadr)[23]. Hiszpania stała się w ten sposób najbliższym sojusznikiem państw Osi[24]. Porozumienie to ostatecznie nie dało Niemcom wielu konkretnych korzyści, natomiast zwalniało Hiszpanię z aktywnego udziału w wojnach prowadzonych przez Niemcy. Kilka dni wcześniej Hiszpania podpisała podobny układ z Portugalią[25], w której panowała dyktatura Antonia Salazara. Rząd zadurzył kraj względem Osi ze względu na płatną pomoc udzieloną nacjonalistom przez mocarstwa - Włochy swój udział po stronie nacjonalistów zgodnie z decyzją Benito Mussoliniego kredytowały finansowo i materiałowo w całości, co doprowadziło w 1939 do wyczerpania rezerw armii włoskiej i zadłużenia Hiszpanii wobec Włoch na kwotę 273 mln ówczesnych dolarów USA. Niemcy zaangażowały się materiałowo na znacznie mniejszą skalę (10.000 ludzi – przy łącznych stratach 300 ludzi), 200 czołgów i 600 samolotów – wobec 50.000 Włochów, 150 czołgów, 660 samolotów i 800 dział i częściowo jedynie kredytowały dostawy (w clearingu) – rząd Franco był ostatecznie w 1939 r. winien III Rzeszy równowartość 225 mln ówczesnych dolarów, które spłacał do 1943 dostawami surowców strategicznych[26]. Wskutek konsternacji w Hiszpanii po zawarciu przez Niemcy w sierpniu paktu Ribbentrop-Mołotow, a następnie po ataku na Polskę, Hiszpania odmówiła podpisania planowanej na wrzesień odrębnej umowy kulturalnej[27]. Od 1940 roku niemieckie gestapo pomagało frankistom wyłapywać przebywających na wolności działaczy republikańskich. Ponadto agenci gestapo znajdowali się w hiszpańskich konsulatach i ambasadach[28].

 Osobne artykuły: spotkanie w HendayeBłękitna Dywizja.

W czerwcu 1940 roku Franco zaproponował Hitlerowi przystąpienie Hiszpanii do wojny w zamian za odzyskanie całego Maroka. Hitler odniósł się z rezerwą do propozycji, ale zgodził się na spotkanie z Franco, które odbyło się 23 października 1940 roku. Nie przyniosło żadnych rezultatów, bowiem Hitler uznał, iż „żądania Hiszpanów są zupełnie niewspółmierne do ich sił”; Franco również nie zaakceptował żądań Hitlera[29]. Według odtajnionych w 2013 roku danych, to akcja brytyjskiego wywiadu uniemożliwiła przystąpienie Hiszpanii do wojny po stronie Niemiec hitlerowskich. Brytyjscy agenci MI6 mieli przekupić doradców Franco kwotą 200 milionów funtów. Dyktatorzy Niemiec i Hiszpanii spotkali się w Kraju Basków w 1940 roku, od tamtego czasu Brytyjczycy rozpoczęli akcję przekupywania liderów nacjonalistycznej Hiszpanii, pieniądze rządu Wielkiej Brytanii zostały przelane z Szwajcarii na konto przedsiębiorcy Juana Marcha. Pieniądze miały trafić do współpracowników Franco, hiszpańskich agentów, armatorów, aby odmówili budowy okrętów wojennych, a nawet Nicolasa – brata Franco[30]. Hiszpania początkowo miała status „strony niewalczącej” w II wojnie światowej, a w 1943 roku Franco ogłosił przejście do stanu neutralności[31]. Współpraca z państwami Osi polegała m.in. na wysłaniu tzw. ochotniczej Błękitnej Dywizji na front wschodni do walki ze Związkiem Radzieckim oraz współpracy handlowo-gospodarczej. Mimo to Franco nie dał Hitlerowi skłonić się do ataku na Gibraltar, konsekwentnie odmawiał również i Osi, i aliantom wykorzystywania terytorium Hiszpanii w celach militarnych. Podczas okupacji Francji przez nazistowskie Niemcy, Hiszpania przez okres całej wojny bezprawnie okupowała miasto Tanger w Maroku. Po zajęciu Francji przez Niemców, zachęcał on okupantów do wysyłania przebywających w tym kraju republikanów do obozów śmierci. 5000 republikanów zostało wywiezionych do Dachau inni do Buchenwald (w tym pisarz Jorge Semprún), Bergen-Belsen, Sachsenhausen, Auschwitz, Flossenbürg i Mauthausen-Gusen (5 000 z 7200 hiszpańskich więźniów w Mauthausen zginęło)[32].

W 1941 roku Hiszpania przygotowała listę wszystkich 6000 Żydów znajdujących się na jej terytorium i przekazała ją Himmlerowi[33][34]. W tym czasie Hiszpania i Niemcy prowadziły negocjacje nad wejściem Hiszpanii do Sojuszu państw Osi. W praktyce wiele dokumentów potwierdzających współpracę między frankistami i nazistami zostało spalonych po 1945 roku. Według współcześnie znalezionych dokumentów, wiadomo że Himmler współpracował z Państwem Hiszpanii przy ustalaniu miejsca pobytu żydów nawróconych na chrześcijaństwo, a przedstawiciele władz lokalnych mieli zlokalizować mogących ukrywać się w Hiszpanii Żydów sefardyjskich[35]. Z drugiej strony w czasie II wojny światowej wiele tysięcy Żydów przekroczyło Pireneje (na podstawie państwowego dekretu z 1924 roku przyznającego wszystkim Żydom sefardyjskim, bez względu na miejsce zamieszkania, obywatelstwo hiszpańskie, formalnie było to przywrócenie obywatelstwa wszystkim Żydom wygnanym z Hiszpanii w 1492 roku i ich potomkom). W tym czasie Hiszpania nie wydała III Rzeszy ani jednego Żyda[36].

Heinrich Himmler i Francisco Franco, 1940

Od końca 1942 roku, gdy fala zwycięstwa przeszła na korzyść wojsk alianckich, zaczął wspierać zachodnich aliantów. Po inwazji amerykańsko-angielskiej na północną Afrykę w listopadzie 1942 roku administracja hiszpańska w Maroku udzielała Amerykanom otwartej pomocy. 17 listopada 1943 roku została wycofana z frontu wschodniego Błękitna Dywizja (Franco zezwolił jedynie na pozostanie ok. 1500 ochotnikom indywidualnym). Dotkliwym ciosem dla Niemiec było wstrzymanie w lutym 1944 roku dostaw wolframu z Hiszpanii, dostarczanego dotychczas z tytułu spłaty długu z okresu wojny domowej. Premier Winston Churchill, w podzięce za dowody przyjaźni, które Hiszpanie dawali Brytyjczykom podczas lotniczej operacji Torch wokół Gibraltaru, deklarował, że Hiszpania przysłużyła się nie tylko Imperium Brytyjskiemu, ale i sprawie Narodów Zjednoczonych, które nie będą nigdy mieszać się w jej wewnętrzne sprawy. Franco w serdecznej odpowiedzi 18 października 1944 roku podkreślał, że ścisła współpraca hiszpańsko-brytyjska po wojnie powinna być istotnym elementem obrony pozycji Europy przed spodziewaną dominacją ZSRR i USA.

Po zakończeniu II wojny światowej[edytuj | edytuj kod]

W 1947 Franco proklamował monarchię „katolicką, społeczną, tradycyjną i reprezentacyjną”, w której jednak król nie miał być przywrócony, lecz wprowadzony na nowo (zerwanie z tradycją słabej monarchii XIX wieku), i to dopiero po śmierci Franco jako regenta (którym się ogłosił). Polityka wewnętrzna Franco była odbiciem jego przekonań politycznych i społecznych – zbudował Hiszpanię w jego mniemaniu katolicką, patriotyczną i korporacjonistyczną. Ustrój cechował klerykalizm. W kraju wprowadzona została cenzura oparta na fundamentach ideowych reżimu[37], życie religijne w kraju objęte zostało kontrolą państwa.Ponownie wprowadził obowiązkowe lekcje religii, zniósł śluby cywilne i zawiesił prawo rozwodowe wprowadzone w czasach Republiki[38]. Przywrócone zostały przywileje kleru sprzed okresu II Republiki, zwrócono wcześniej znacjonalizowano ziemie, wyłączając przy tym kościół spod jurysdykcji państwowej, pod kontrolę kleru oddano większość szkół i wydawnict W celu ochrony moralności przeprowadzono czystkę w systemie edukacyjnym[39][40][41][42]. Prześladowano mniejszości seksualne, w szczególności zakazano aktów homoseksualnych. Teoretycznie całkowicie zakazana była też prostytucja[43]. Oskarżenia o homoseksualizm i prostytucję były często wykorzystywane jako forma szczególnie uciążliwej represji w stosunku do przyłapanych polityków. Homoseksualiści trafiali do szpitali psychiatrycznych[44].

Wśród historyków i dziennikarzy trwa spór na temat charakteru rządów Franco. Część historyków i socjologów uważa system Hiszpanii za totalitarny[45] czy też lawirujący w jego stronę[46]. Media i rząd Hiszpanii frankistowskiej odrzucały termin, twierdząc że państwo powołujące się na idee katolickie nie może być totalitarne. Reżimowe pismo "La Voz de Espana" uważał za totalitarną III Rzeszę, system nazistowski według prawicowych dziennikarzy "osiągnął dla europejskiego narodu najdoskonalszą równowagę między tym, co narodowe, a tym co socjalne", za systemy nietotalitarne uznał natomiast faszystowskie Włochy które "uległy siłom kapitalizmu", a nawet ideologiczny wróg Franco, Związek Radziecki[47].

Do 1952 roku funkcjonowała liczna partyzantka antyfrankistowska w której mogło działać nawet do 40 tysięcy osób[48][49] Jeśli chodzi o straty po stronie sił rządowych oraz partyzantów, jedynym źródłem są informacje podane oficjalnie przez hiszpańskie kanały rządowe. Mówią one o 628 poszkodowanych wśród Guardia Civil (w tym 258 zabitych). Wśród "bandytów" straty wyniosły 5 548 osób: 2166 zabitych, 3382 wziętych do niewoli. Wszystko to podczas około 2000 starć, będących niekiedy regularnymi bitwami. Do tego należy dodać 19 407 osób aresztowanych za pomoc partyzantom[50]. Istnieje jednak duże prawdopodobieństwo że dane te są zaniżone. Brytyjski historyk Antony Beevor szacuje, że tylko w latach 1947-1949, aresztowanych zostało ok. 60 tys. osób pod zarzutem pomocy dla partyzantów[49] W 1947 roku rząd frankistowski wprowadził dekret Prawo o bandytyzmie i terroryzmie (Decreto de Ley de Bandidaje y Terrorismo), który legalizował prowadzone do tej pory w warunkach stanu wojennego działania antypartyzanckie. Prawo przewidywało wysokie kary (do śmierci włącznie) za jakąkolwiek pomoc dla działaczy ugrupowań zbrojnych. Prawo pozwalało skazywać pod zarzutem "zbrojnej napaści na władzę" osoby dopuszczające się "zakłócenia porządku publicznego" o charakterze politycznym[51]. W tym samym roku rząd wprowadził do walki specjalne oddziały antypartyzanckie. Były to doskonale wyszkolone grupy mające imitować oddziały antyfrankistowskie, tak samo jak oni ubrane i uzbrojone. Przyczyniły się one do rozbicia wielu zgrupowań partyzanckich[52]. Silne represje za pomoc partyzantom, oraz fakt, że niektóre oddziały zdegenerowały się przechodząc do zwykłej działalności przestępczej, sprawia że na wielu terenach oddziały antyfrankistowskie przestają otrzymywać pomocy od miejscowej ludności[48]. W 1948 roku z partyzantki wycofują się oddziały komunistyczne. Był to efekt spotkania Stalina z delegacją hiszpańskich komunistów. Przywódca ZSRR przekonał ich do zaprzestania walki partyzanckiej[53].

Początkowo (w latach 40.), pod wpływem społecznych haseł Falangi, ograniczał liberalizm wolnego rynku poprzez szeroką interwencję państwa. Interwencja taka tłumaczona była koniecznością odbudowy kraju zniszczonego przez wojnę i anarchię czasów republikańskich. W drugiej połowie lat 50., widząc gospodarczą stagnację kraju, Franco – ze zwykłym u siebie pragmatyzmem – odszedł od interwencjonizmu, liberalizując gospodarkę, co poskutkowało intensywnym rozwojem gospodarczym Hiszpanii. Osiągnięcia gospodarcze Hiszpanii w latach 1955–1975 są często określane mianem „hiszpańskiego cudu gospodarczego”. Zdaniem liberalnych ekonomistów jego przyczyną były reformy wolnorynkowe, liberalizacja rynku, obniżenie podatków i prywatyzacja. W latach 1960–1966 hiszpański PKB wzrósł łącznie o 138%, a Hiszpania z niestabilnego politycznie i biednego kraju stała się najszybciej po Japonii rozwijającym się państwem (tempo wzrostu PKB w latach 1960–1975 wynosiło 7,2% rocznie, przeciętne tempo wzrostu płac realnych w tym czasie wyniosło 7,9% rocznie, inflacja spadła poniżej 5%)[54]. W 1971 roku Hiszpania stała się czwartym na świecie producentem statków. W latach 1960–1970 produkcja stali wzrosła ponad trzykrotnie, a produkcja samochodów jedenastokrotnie. Wpływ na dobre wyniki gospodarcze miał również sektor turystyczny, który od lat 60. XX w. zaczął się rozwijać (w latach 1960–1970 21 milionów turystów przekroczyło hiszpańską granicę, a w 1965 roku wartość wpływów z turystyki osiągnęła 1 miliard 104 miliony dolarów)[55]. Efektem przemian była zmiana struktury zatrudnienia w Hiszpanii (z 42% zatrudnionych w rolnictwie w 1960 roku do 25% w 1970 roku); procent ludności miast powyżej 100 tys. mieszkańców (z 27,7% w 1960 roku do 50% w 1975 roku) i poziom życia (w 1960 roku 1% hiszpańskich rodzin posiadał telewizory, 4% lodówki i 4% samochody, a w 1969 roku już odpowiednio 62%, 63% i 24%)[56].

Francisco Franco z prezydentem USA, Dwightem D. Eisenhowerem, Madryt 1950
5 peset z podobizną Franco, 1957

Hiszpania w okresie dyktatury ukrywała w kraju niemieckich zbrodniarzy wojennych i kolaborantów. Hiszpania stała się pierwszym ośrodkiem w przerzucaniu zbrodniarzy poza teren ich krajów. Samo przerzucenie zbrodniarzy zostało jednak zaplanowane bezpośrednio w Watykanie[57]. Głównymi organizatorami akcji w Hiszpanii byli niemieccy kolaboranci – Charles Lescat, członek francuskiego ruchu nacjonalistycznego Akcja Francuska oraz Piere Daye, belgijski nacjonalista zachowujący dobre kontakty z rządem Państwa Hiszpańskiego[58]. Obydwaj w końcu uciekli z Europy z pomocą argentyńskiego kardynała Antonio Caggiano[59]. Po wojnie światowej w Hiszpanii bezpieczne schronienie znalazł między innymi: słynny pułkownik SS Otto Skorzeny, belgijski kolaborant Léon Degrelle, przywódca chorwackich ustaszy Ante Pavelić i przywódca faszystów rumuńskich Horia Sima. W ciągu 1946 roku do Hiszpanii dotarły setki zbrodniarzy wojennych i tysiące nazistów i faszystów[60]. W późniejszym okresie w Hiszpanii schronienie znaleźli terroryści z OAS[61][62][63].

 Osobny artykuł: ETA.

Franco tłumił wszystkie ruchy autonomistyczne i separatystyczne, zakazując mniejszościom narodowym posługiwania się językami narodowymi (represjom podlegali głównie Baskowie i Katalończycy) czy używania flag i innych symboli narodowych pod groźbą konsekwencji prawnych[64]. W lutym 1959 roku w Kraju Basków powstała lewicowo-nacjonalistyczna organizacja Euskadi Ta Askatasuna (ETA), która rozpoczęła terrorystyczną walkę z aparatem frankistowskiego państwa i popierającymi je kręgami społecznymi[65].

Pochodną przekonań Franco była również jego polityka zagraniczna. Hiszpania frankistowska utrzymywała kontakty z państwami realizującymi katolicko-konserwatywny ideał życia społecznego, przede wszystkim z Portugalią, na bazie wspólnoty ideowej cywilizacji chrześcijańskiej i antykomunizmu oraz z krajami latynoamerykańskimi, złączonymi również więzią „hiszpańskości” – hispanidad. Natomiast nieprzejednanie zwalczał Franco komunizm, co było przyczyną poparcia Franco dla Hitlera w wojnie z ZSRR. Na drugim planie w stosunku do wspólnoty narodów katolickich był równie trwały priorytet dobrych stosunków z krajami arabskimi. Po okresie międzynarodowej izolacji w latach 1945–1950 Franco związał Hiszpanię militarnie z USA, zawierając sojusz wojskowy (poza NATO). Franco zgodził się, aby jedna z kilku hiszpańskich kolonii w Afryce – Gwinea Hiszpańska składająca się z terytoriów: Rio Muni i Fernando Po (obecnie Gwinea Równikowa) – ogłosiła niepodległość w 1968 roku, jednak utrzymał tam wpływy polityczne i ekonomiczne. W największej kolonii, Saharze Hiszpańskiej (obecnie Sahara Zachodnia), od początku lat siedemdziesiątych XX wieku trwała walka o niepodległość zarówno metodami politycznymi, jak i militarnymi. W odpowiedzi reżim frankistowski zastosował represje wobec miejscowej ludności.

 Osobne artykuły: wojna o IfniFront Polisario.

Na okres jego rządów przypadł czas dekolonializacji. W 1968 roku nadał niepodległość Gwinei Równikowej[66]. W przypadku Sahary Zachodniej zwlekał z wycofaniem się z kraju co doprowadziło pod koniec lat 50. do wojny o Ifni prowadzonej z Marokiem. Hiszpania zwyciężyła w konflikcie dzięki poparciu ze strony Francji. W następnych latach ludność Sahrawi (mieszkańcy Sahary Zachodniej) próbowała zorganizować zbrojny ruch niepodległościowy. W 1966 roku powstał Ruch Wyzwolenia dążący do utworzenia niepodległego państwa zachodniosaharyjskiego. Kulminacyjnym działaniem niepodległościowców była nieudana Intifada Zemla z 1970 roku w której Sahrawi starli się z oddziałami hiszpańskimi[67]. W 1973 roku Sahrawi podjęli kolejną próbę organizacji i utworzyli niepodległościowy Front Polisario który podjął się zbrojnych działań wymierzonych w administracje kolonialną. Ostatecznie Hiszpanie wycofali się z Sahary Zachodniej w 1975 roku.

W połowie lat 60. stan zdrowia Franco wyraźnie się pogorszył, wystąpiła u niego choroba Parkinsona. W czerwcu 1969 roku Franco niespodziewanie stracił przytomność w samochodzie. W 1969 roku Franco jako regent Hiszpanii desygnował na przyszłego króla Jana Karola z dynastii Burbonów hiszpańskich, który 23 lipca 1969 roku przed Kortezami zaprzysiągł wierność zasadom frankistowskiego państwa. W czerwcu 1973 roku, po 37 latach kierowania rządem, Franco zrezygnował z funkcji premiera, zachowując jednak najwyższą władzę w państwie jako regent i zwierzchnik sił zbrojnych. Premierem mianował swego najbliższego współpracownika – Luisa Carrero Blanco, który jednak wkrótce padł ofiarą zamachu. Kolejnym premierem został burmistrz Madrytu Carlos Arias Navarro. 6 lipca 1974 roku został przewieziony do szpitala z rozpoznaniem zakrzepowego zapalenia żył prawej nogi; już w szpitalu doszło do 2 krwotoków żołądka. Ostatni rok sprawowania władzy po powrocie ze szpitala 30 lipca 1974 roku, upłynął pod znakiem narastającego kryzysu politycznego: z jednej strony ok. 200 zamachów ETA i Frontu Rewolucyjnego Antyfaszystowskiego i Patriotycznego (FRAP), z drugiej – nacisków opozycji antyfrankistowskiej. 17, 19 i 23 października 1975 roku Franco przeszedł zawały serca. 30 października przekazał stanowisko szefa państwa Janowi Karolowi. Zmarł o 5.25 20 listopada 1975 roku. Przez 2 dni setki tysięcy Hiszpanów przeszły przed otwartą trumną ze zwłokami, wystawioną w sali kolumnowej Pałacu Oriente. Franco został pochowany w Dolinie Poległych, 50 km na północny zachód od Madrytu. W uroczystościach pogrzebowych udział wzięło jedynie 3 szefów państw: książę Rainier z Monako, król Jordanii Husajn ibn Talal i prezydent Chile gen. Augusto Pinochet. Zaprzysiężony 22 listopada 1975 roku król Jan Karol – łamiąc przysięgę z 1969 roku – przystąpił do budowy demokratycznego państwa.

Francisco Franco, 1972
SEAT 600 – symbol „hiszpańskiego cudu gospodarczego”

Życie prywatne[edytuj | edytuj kod]

16 października 1923 roku Franco poślubił Carmen Polo Martínez-Valdès (ur. 11 lipca 1900 roku, zm. 6 lutego 1988 roku), pochodzącą z arystokratycznej rodziny. 14 września 1926 roku na świat przyszło ich jedyne dziecko, Carmen Franco Polo[68], znana też pod zdrobniałymi imionami Nenuca, Carmencita czy Morita. Jej wnuk Ludwik Burbon (hiszp. Luis Alfonso Gonzalo Victor Manuel Marco de Borbón y Martínez-Bordiú) jest też prawnukiem króla Hiszpanii Alfonsa XIII i pretendentem do korony Francji.

Frankizm[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: frankizm.

Całokształt poglądów politycznych i społecznych generała Franco określa się mianem frankizmu. Część autorów (m.in. Stanley G. Payne, Norman Davies, Tim Ripley) określa go mianem faszystowskiego[69][70][71][72][73][74].

Ocena postaci[edytuj | edytuj kod]

Grób Francisco Franco w Dolinie Poległych
Hiszpańscy więźniowie witają 11 Dywizję Pancerną USA wyzwalającą obóz koncentracyjny Mauthausen, w tle baner w języku hiszpańskim „Hiszpanie antyfaszyści witają wyzwolicieli”. Zdjęcie zostało wykonane w dniu 6 maja 1945

Postać generała Franco oraz obraz wojny domowej i jej skutków w dalszym ciągu budzi wiele emocji i kontrowersji, zarówno w samej Hiszpanii, jak i na świecie[75]. Jednoznacznie potępiana jest w środowiskach lewicowych i centrolewicowych, przez które Franco zazwyczaj widziany jest jako faszysta i stawiany niemal w jednym szeregu z Mussolinim i Hitlerem. Natomiast w środowiskach prawicowych i centroprawicowych spotykać się można ze skrajnie różnymi ocenami postaci (ocena ta łączy się zazwyczaj z całościowym spojrzeniem na strony konfliktu hiszpańskiej wojny domowej). Najczęściej przytaczanym argumentem w obronie generała Franco jest ten, że wobec zagrożenia ze strony komunistów i anarchistów powstała nadzwyczajna sytuacja, wymagająca nadzwyczajnych działań. Z drugiej zaś strony, komuniści do wybuchu wojny byli marginesem we Froncie Ludowym, mielili jedynie 17 mandatów na 460 i nie brali udziału w rządzie, natomiast anarchiści przed wojną nie popierali ani rządu ani Frontu. W związku z tym stosowane przez Franco represje jego zwolennicy bądź usprawiedliwiają[76] (zwykle robi to prawica) bądź (częstsze stanowisko) potępiają, stwierdzając jednak, że zasługi generała w uratowaniu Hiszpanii od komunizmu i anarchii przewyższają złe strony jego rządów.

Przypisy

  1. Marcelin Defourneaux: L'Espagne de Franco pendant la seconde guerre mondiale. Paryż: Harmattan, 2007. ISBN 9782296036796.
  2. Preston, Paul (2010) "The Theorists of Extermination", essay in Unearthing Franco's Legacy, s. 61. University of Notre Dame Press, ISBN 0-268-03268-8
  3. Preston, s. 103
  4. „Placówka w Maroku uznawana była za 'zsyłkę'. Rząd uważał, że pozbył się w ten sposób zdolnego, lecz o wątpliwej lojalności generała”. Przewroty i zamachy stanu. Europa 1918-1939, red. A. Garlicki, Warszawa 1981, s. 234
  5. Oficjalnie głoszonym celem zamachu stanu była obrona przed komunizmem, wszakże w wyborach komuniści uzyskali zaledwie 17 mandatów na 460 i nie weszli do rządu, a spisek nie był pierwszym tego rodzaju w czasie Republiki. W 1932 r. nieudanego zamachu stanu, wspomaganego przez Mussoliniego, próbował dokonać gen. José Sanjurjo i tym razem również on miał stanąć na czele junty wojskowej. Na temat obu zamachów stanu zob. B. Koszel Hiszpański dramat, Poznań 1991, s. 16-33, a także B. Gola, F. Ryszka Hiszpania, Warszawa 1999, s. 144-145 i 169-185.
  6. Zob. Koszel, dz. cyt., s. 25
  7. Beevor, Antony (2006) [The Spanish Civil War (1982)]. The Battle for Spain: The Spanish Civil War 1936–1939. s. 116, 133, 143, 148, 174, 427. London: Weidenfield & Nicolson. ISBN 0-297-84832-1.
  8. "Morocco tackles painful role in Spain's past," Reuters
  9. "(...)prawicowa koalicja, w której skład wchodziły Acción Popular, czyli "Akcja Narodu", i faszystowska Falange Española, świeżo założona przez syna Primo de Rivery" – Norman Davies, Europa, Wyd. Znak, Kraków 1998, str. 1043; Falange. The official Spanish fascist party, founded 1933 by José Antonio Primo de Rivera – Alan Palmer, The Penguin Dictionary of Twentieh-Century History, 1983, s. 145.
  10. Paul Preston, Franco, Londyn: 1995, s. 261-6
  11. Payne, Stanley G. (1987). The Franco Regime. Madison, Wisconsin: University of Wisconsin Press. ISBN 0299110702., s. 57
  12. Payne (1987), s. 172
  13. Martin Schumacher (Hrsg.): M.d.R. Die Reichstagsabgeordneten der Weimarer Republik in der Zeit des Nationalsozialismus. Politische Verfolgung, Emigration und Ausbürgerung 1933−1945. Droste-Verlag, Düsseldorf 1991, ISBN 3-7700-5162-9, s. 109
  14. Birgit Aschmann: Treue Freunde, str. 410
  15. Fremde Freiheit w internetowym wydaniu "Zeit"
  16. Beevor, Antony. The Battle for Spain; The Spanish Civil War 1936-1939. Penguin Books. 2006. London. s. 331
  17. Julían Casanova, Francisco Espinosa, Conxita Mir, Francisco Moreno Gómez: Morir, matar, sobrevivir. La violencia en la dictadura de Franco. Barcelona: Editorial Crítica, 2002. s. 8
  18. Paul Preston: The Spanish Holocaust. Londyn: Harper Press, 2012. s. 493
  19. Michael Richards: A Time of Silence: Civil War and the Culture of Repression in Franco's Spain, 1936-1945. Cambridge University Press, 1998. s. 11
  20. Rodrigo, J. (2006). Internamiento y trabajo forzoso: los campos de concentración de Franco. Hispania Nova, Revista de historia contemporánea, vol. 6, Separata.
  21. 21,0 21,1 Zakonnice porywały dzieci, by zadbać o ich „edukację moralną”
  22. 300 tysięcy sprzedanych dzieci
  23. Koszel, dz. cyt., s. 233
  24. H. Batowski Europa zmierza ku przepaści Poznań 1977, s. 315, cyt. za: Koszel, dz. cyt., s. 233
  25. Mularska-Andziak, s.102-103
  26. Paul Johnson „Historia świata od 1917.” Londyn 1989,ISBN 0-902352-80-6, Polonia Book Fund s. 355-357.
  27. Mularska-Andziak, s.104
  28. Hiszpania i Trzecia Rzesza Pike David Wingeate s. 85
  29. Gola, Ryszka, dz. cyt., s. 260-261
  30. Brytyjczycy przekupili potencjalnego sojusznika Hitlera (pol.). wiadomosci.dziennik.pl, 2013-05-24.
  31. Gola, Ryszka, dz. cyt., s. 262
  32. Beevor, Antony. The Battle for Spain; The Spanish Civil War 1936-1939. Penguin Books. 2006. London. str. 419
  33. WWII document reveals: General Franco handed Nazis list of Spanish Jews
  34. Franco drew up list of 6,000 Jews in Spain for Hitler
  35. WWII document reveals: General Franco handed Nazis list of Spanish Jews
  36. Marcin Mścichowski, Najbardziej znienawidzony Żyd XX wieku. Fronda 46/2008, s. 252.
  37. Nicholas J. Karolides, Margaret Bald, Dawn B. Sova 100 zakazanych książek: historia cenzury dzieł literatury światowej s. 282
  38. "Rozmowy przy stole", Wyd. Charyzma 1996, s. 332, ISBN 83-85820-02-07
  39. Raeann R. Hamon, Bron B. Ingoldsby Mate Selection Across Cultures s. 1
  40. Nicholas J. Karolides, Margaret Bald, Dawn B. Sova 100 zakazanych książek: historia cenzury dzieł literatury światowej str. 282
  41. Alejandro Herrero-Olaizola The Censorship Files: Latin American Writers and Franco's Spain
  42. Michael Sollars, Arbolina Llamas Jennings The Facts on File Companion to the World Novel: 1900 to the Present str. 306
  43. Oficjalny dokument penalizujący homoseksualizm i prostytucję
  44. Farewell To Franco
  45. Anna Gryniuk Przymus prawny: studium socjologiczno-prawne Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika s. 81
  46. Leszek Moczulski Wojna Polska 1939 ISBN 9788311115842 s. 171
  47. David Wingeate-Pike Hiszpania i Trzecia Rzesza s. 210-211
  48. 48,0 48,1 Franciszek Ryszka, Barbara Gola "Hiszpania", s. 316
  49. 49,0 49,1 Antony Beevor "The Battle for Spain", s. 423
  50. Eulalio Limia Perez "Resena general del problema del bandolerismo en Espana despues de la guerra de liberacion"
  51. Franciszek Ryszka, Barbara Gola "Hiszpania", s. 329
  52. Tomasz Sajewicz "Zapomniana wojna. Anarchiści w ruchu oporu przeciw rządom Franco 1939-1975", Mielec-Poznań 2005, s. 32
  53. Tomasz Sajewicz "Zapomniana wojna", s. 33
  54. J.P. Fusi, op. cit., s. 111
  55. J.P. Fusi, op. cit., s. 110
  56. J.P. Fusi, op. cit., s. 112
  57. Phayer, Michael. 2008. Pius XII, The Holocaust, and the Cold War. Indianapolis: Indiana University Press. ISBN 978-0-253-34930-9. s. 180
  58. Phayer, 2008, s. 182.
  59. Phayer, 2008, s. 182.
  60. Phayer, 2008, s. 183.
  61. General Franco made me a 'terrorist': Część 2;Części 1964-1967, Stuart Christie str.239
  62. Franco and the politics of Spain, Édouard de Blaye, s.203
  63. Kevin Passmore Fascism: A Very Short Introduction
  64. Susan Garzon, R. McKenna Brown, Julia Becker Richards, Wuqu' Ajpub' The Life of Our Language: Kaqchikel Maya Maintenance, Shift, and Revitalization s. 30
  65. Jarosław Tomasiewicz: Terroryzm na tle przemocy politycznej (Zarys encyklopedyczny), Katowice 2000, s. 140-141.
  66. Andrzej Polkowski, Kościół w Gwinei w: Jan Paweł II w Afryce, Instytut Wydawniczy Pax, Warszawa, 1985, s. 440
  67. Espina Barrio, Ángel B. (2003). Emigración e Integración Cultural. Antropología en Castilla y León e Iberoamérica, V. Salamanca: Ediciones Universidad de Salamanca – Aquilafuente, 50. s. 121. ISBN 84-7800-710-5.
  68. Informacja o Carmen Franco Polo
  69. Stanley G. Payne Fascism in Spain, 1923-1977
  70. Marlene Langholz Fascism in Spain
  71. Melvin Small, Otto Feinstein Appeasing Fascism: Articles from the Wayne State University s.1
  72. Norman Davies Europa, Wydawnictwo Znak, Kraków 1998 s. 1045
  73. Tim Ripley Elitarne jednostki wojskowe Trzeciej Rzeszy: niemieckie siły specjalne w drugiej wojnie światowej s. 32
  74. Kazimierz Działocha, Leszek Garlicki Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej: komentarz: Tom 5 s.302
  75. Artykuł z Tygodnika Powszechnego
  76. audio – wykład (z punktu widzenia zwolennika Franco)

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Bogdan Koszel, Hiszpański dramat, Poznań: „Agencja-Arkadia”, 1991. ISBN 83-85003-55-X.
  • Barbara Gola, Franciszek Ryszka, Hiszpania, Warszawa, 1999. ISBN 83-85660-63-1.
  • Przewroty i zamachy stanu. Europa 1918-1939, red. A. Garlicki, Warszawa, 1981. ISBN 83-07-00337-7.
  • Rafael Casas de la Vega, Franco, militar. La única biografĭa del primero soldado de España en el siglo XX, Madryt (wyd. polskojęzyczne: Rafael Casas de la Vega: Franco, żołnierz. Jedyna biografia wojskowa największego żołnierza Hiszpanii w wieku XX-tym ze zbiorem nie wydanych dotychczas map i dokumentów graficznych ze wszystkich jego kampanii, edukacji wojskowej, wojny w Afryce, Akademii w Saragossie, Republiki, Wojny Domowej, Wojny Światowej, Błękitnej Dywizji, rozwoju armii, kampanii Ifni-Sáhara oraz ostatniej batalii. Krzeszowice: Dom Wydawniczy „Ostoja”, 2001. ISBN 83-88-02037-4.)
  • Norbert Wójtowicz, Antypatia Franquito („Szewska Pasja” – o stosunku generała Franco do masonerii), R.1, Wrocław, 1996, nr 8, grudzień, s. 7-11.
  • Jerzy Robert Nowak, Siły opozycyjne w Hiszpanii – Geneza i rozwój Nowej Opozycji antyfrankistowskiej w latach 1962-1968. Warszawa: Polski Instytut Spraw Międzynarodowych, 1969.
  • Marek Jan Chodakiewicz: Zagrabiona pamięć. Wojna w Hiszpanii (1936-1939). Warszawa: Fronda, 2010. ISBN 978-83-62268-08-5.
  • Andrée Bachoud, Franco, Warszawa: „Iskry”, 2000. ISBN 83-207-1655-1
  • Wiktor Brodzikowski, Jerzy Łoskoczyński. Franco. Generał wielkiej misji, Warszawa: Wydaw. Brodzikowski, 1999. ISBN 83-912154-0-7
  • Lidia Mularska-Andziak, Franco, Londyn: Wydawnictwo Puls, 1994. ISBN 1-85917-022-6

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Poprzedni:
prezydent Manuel Azana y Diaz
Głowa państwa hiszpańskiego
1936-1947
Następny:
regent gen. Francisco Franco
Poprzedni:
głowa państwa gen. Francisco Franco
Regent Królestwa Hiszpanii
1947-1975
Następny:
król Juan Carlos I