Przejdź do zawartości

Catherine Samba-Panza

To jest dobry artykuł
Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Catherine Samba-Panza
Ilustracja
Data i miejsce urodzenia

26 czerwca 1954
Ndżamena

Tymczasowa prezydent Republiki Środkowoafrykańskiej
Okres

od 23 stycznia 2014
do 30 marca 2016

Przynależność polityczna

bezpartyjna

Poprzednik

Alexandre-Ferdinand Nguendet (p.o.)

Następca

Faustin-Archange Touadéra

Tymczasowa burmistrz Bangi
Okres

od 14 czerwca 2013
do 23 stycznia 2014

Przynależność polityczna

bezpartyjna

Poprzednik

Nazaire Yalanga Nganaféï

Następca

Hyacinthe Wodobodé(inne języki)

Odznaczenia
Order Republiki Serbii II klasy
Multimedia w Wikimedia Commons

Catherine Samba-Panza, z domu Souga (ur. 26 czerwca 1954 w Ndżamenie) – środkowoafrykańska polityk i prawniczka, tymczasowa prezydent Republiki Środkowoafrykańskiej od 23 stycznia 2014 roku do 30 marca 2016 roku i pierwsza kobieta stojąca na czele tego państwa. Od czerwca 2013 roku do stycznia 2014 roku była burmistrzem stołecznego Bangi.

Samba-Panza rozpoczęła karierę w biurze ubezpieczeniowym, a następnie pracowała jako obrończyni praw kobiet. Po zamachu stanu(inne języki) w 2003 roku została wybrana na wiceprezesa konferencji pojednania narodowego, a następnie na przewodniczącą komitetu, który miał wdrożyć zalecenia konferencji. W maju 2013 roku została mianowana burmistrzem stołecznego Bangi, po tym jak miasto zostało zdewastowane przez wojnę domową. Następnie w styczniu 2014 roku została mianowana na przejściowego prezydenta Republiki Środkowoafrykańskiej do czasu wyłonienia nowej głowy państwa w wyborach powszechnych. Jej zadaniem było przywrócenie stabilności w kraju poprzez rozbrojenie grup bojowych. W czasie swojej prezydentury kładła nacisk na odbudowę gospodarczą kraju poprzez zwiększenie zatrudnienia i wykorzystanie pomocy zagranicznej. Jej kadencja zakończyła się w marcu 2016 roku. Była niezależną kandydatką na prezydenta w wyborach w latach 2020–2021(inne języki), w których z wynikiem 0,62% głosów zajęła 13. miejsce.

Życiorys

[edytuj | edytuj kod]

Catherine Souga urodziła się 26 czerwca 1954 roku w Fort Lamy (obecnie Ndżamena) we francuskim Czadzie jako drugie z sześciorga dzieci swoich rodziców[1]. Jej matka, Henriette Waloma (pisana również jako Warouma[1]), pochodziła z Ubangi-Szari – późniejszej Republiki Środkowoafrykańskiej, a jej ojciec, Barthélémy Djou, był księgowym z Kamerunu Francuskiego[1][2]. Wychowywała się w Ndżamenie do 16.[1] lub 18. roku życia[3], kiedy to rodzina zdecydowała się przeprowadzić do Bangi w Republice Środkowoafrykańskiej[1]. Po przybyciu do Bangi pracowała i uczyła się ze swoim wujem, Simonem Pierre’em Kibandą(inne języki), i jego izraelską żoną, Sonią. Kibanda był dyplomatą, który pełnił funkcję sekretarza w Ministerstwie Spraw Zagranicznych. Souga pracowała z wujem do 1971 roku, gdy ten został mianowany szefem protokołu dyplomatycznego[1].

Souga, która rozpoczęła naukę w szkole średniej w Ndżamenie, ukończyła liceum Marie-Jeanne Caron w Bangi i w 1973 roku uzyskała maturę (baccalauréat) A4 w Lycée d'Etat des Rapides[1]. Następnie studiowała prawo spółek w Bangi[4]. Po pewnym czasie przeprowadziła się do Paryża, aby studiować dziennikarstwo i prawo. W 1981 roku uzyskała dyplom wyższych studiów specjalistycznych (DESS) z prawa ubezpieczeniowego na Uniwersytecie Panthéon-Assas[1][5]. Po ukończeniu studiów pracowała jako underwriter[a] w agencji ubezpieczeniowej Préservatrice Foncière w Paryżu[1].

W czasie pobytu we Francji wyszła za swojego pierwszego męża, Jeana-Claude’a Sappota. Para miała troje dzieci: Stéphane’a, Christelle i Jimmy’ego. Jej małżeństwo z Sappotem zakończyło się rozwodem[1][7].

W 1984 roku wróciła do Bangi, aby dołączyć do zespołu państwowego środkowoafrykańskiego towarzystwa ubezpieczeniowego SIRIRI[5]. Następnie dołączyła do spółki zależnej Allianz „AGF Centrafrique Assurances”, gdzie pracowała od 1989 do 2007 roku[1][5]. Założyła również własną firmę brokerską CSP Assurances-Conseils[1], ale stwierdziła, że ​​korupcja utrudnia prowadzenie takiej działalności w Republice Środkowoafrykańskiej[8]. Pod koniec lat 2000. została zatrudniona w innym domu maklerskim Gras Savoye, gdzie do 2013 roku pełniła funkcję dyrektora zarządzającego[1].

W 1998 roku wyszła za swojego drugiego męża, Cyriaque’a Samba-Panzę(inne języki), byłego członka rządu Republiki Środkowoafrykańskiej, którego czasopismo „Jeune Afrique(inne języki)” określiło jako „znaną postać polityczną” w kraju[1][2][7][9]. Cyriaque Samba-Panza pełnił funkcję ministra kilkukrotnie za rządów prezydentów André Kolingby i François Bozizé’a, począwszy od 1987 roku, od stanowiska sekretarza stanu ds. planowania, statystyki i współpracy międzynarodowej[1][9].

Aktywizm i początki kariery politycznej

[edytuj | edytuj kod]

Po powrocie z Francji Samba-Panza zaangażowała się również w działalność społeczną, współpracując z organizacjami pozarządowymi[10][11]. Szczególny nacisk położyła na pracę jako obrończyni praw kobiet[10]. Związała się z organizacją walczącą o prawa kobiet, Stowarzyszeniem Prawniczek Afryki Środkowej (AFJC, fr. Association des Femmes Juriste de Centrafrique), i wraz z tą grupą wspierała kobiety w rządzie, pomagała ofiarom przemocy seksualnej oraz walczyła z procederem okaleczania żeńskich narządów płciowych[5][11]. Samba-Panza apelowała również o wsparcie ekonomiczne dla kobiet w Afryce, domagając się, aby rządy afrykańskie zrobiły więcej dla rozwoju przedsiębiorstw prowadzonych przez kobiety[12]. Powiedziała, że ​​udało jej się częściowo uniknąć dyskryminacji, z jaką spotykają się kobiety, ponieważ „zawsze była wojowniczką”, i ubolewała, że ​​wiele kobiet w Republice Środkowoafrykańskiej „nie zna swoich praw, więc nie może ich bronić”[10].

Samba-Panza objęła swoje pierwsze stanowisko polityczne w 2003 roku, kiedy to po przejęciu władzy w zamachu stanu(inne języki) przez prezydenta François Bozizé’a została mianowana wiceprzewodniczącą konferencji na rzecz pojednania narodowego. Następnie została wybrana na przewodniczącą komitetu, który miał wdrożyć zalecenia konferencji[9].

Burmistrz Bangi

[edytuj | edytuj kod]

W wyniku bitwy o stolicę(inne języki) w marcu 2013 roku Michel Djotodia przejął władzę w Republice Środkowoafrykańskiej[5]. W maju 2013 roku rząd Djotodii mianował Samba-Panzę na burmistrza Bangi. Urząd objęła 14 czerwca 2013 roku[9][13]. Choć była chrześcijanką, jej nominację zaakceptowały zarówno muzułmańska koalicja Séléka, jak i chrześcijańska frakcja Antybalaka ze względu na jej reputację osoby neutralnej w trwającej wojnie domowej[14][15]. Pełniąc funkcję burmistrza, obiecała, że ustąpi ze stanowiska natychmiast po wyborach[16].

Jako tymczasowa burmistrz Samba-Panza otrzymała zadanie odbudowy miasta po zniszczeniach spowodowanych wojną domową w Republice Środkowoafrykańskiej. Wszystkie fundusze i zapasy miasta zostały splądrowane, a znaczna część infrastruktury uległa zniszczeniu w wyniku bitwy z marca 2013 roku, a także późniejszych walk(inne języki) trwających od grudnia 2013 roku do lipca 2014 roku. Jej strategia rozwiązania problemów finansowych miasta obejmowała podniesienie podatków i pozyskanie pomocy zagranicznej[16]. Za swoją pracę zyskała miano „odważnej burmistrz”[15]. Jej następczynią na stanowisku burmistrza została Hyacinthe Wodobodé(inne języki), mianowana 7 lutego 2014 roku[17].

Tymczasowa prezydent

[edytuj | edytuj kod]

Objęcie urzędu

[edytuj | edytuj kod]
Samba-Panza wraz z rwandyjskimi żołnierzami operacji pokojowej Unii Afrykańskiej MISCA, 13 września 2014 roku

Po eskalacji konfliktu w Republice Środkowoafrykańskiej Djotodia zdecydował się ustąpić po dziewięciu miesiącach sprawowania władzy[18]. Samba-Panza została wybrana na tymczasowego prezydenta, zastępując Przewodniczącego Tymczasowej Rady Narodowej Alexandre-Ferdinanda Nguendeta, który pełnił obowiązki prezydenta przez dwa tygodnie w styczniu 2014 roku[19]. Została wybrana z listy ośmiu kandydatów, którzy musieli udowodnić, że nie mają powiązań ani z Séléką, ani z Antybalaką[20]. Samba-Panza później powiedziała, że ​​przyjęła to stanowisko, ponieważ „nie mogła stać bezczynnie, podczas gdy [jej] kraj pogrążał się w chaosie”[15]. Jej wezwanie do rozmów zostało przyjęte z zadowoleniem przez obydwie strony konfliktu[21]. Po pokonaniu Désiré Kolingby(inne języki) w drugiej turze głosowania 75 do 53 powiedziała: „Wzywam moje dzieci, a zwłaszcza Antybalakę, do złożenia broni i zaprzestania wszelkich walk. To samo dotyczy byłych członków Séléki – nie powinni się bać. Nie chcę już słyszeć o morderstwach i zabójstwach. Od dziś jestem prezydentem wszystkich Środkowoafrykańczyków, bez wyjątku”[14].

Samba-Panza została zaprzysiężona na prezydenta 23 stycznia 2014 roku[22], z mandatem do kolejnych wyborów, zaplanowanych na 2015 rok[18]. W dniu jej inauguracji w wyniku trwających walk na przedmieściach stolicy zginęło szesnaście osób. Jej nominacja na prezydenta została uznana za pozytywną zmianę przez obserwatorów i zagranicznych inwestorów, ponieważ została wybrana ze względu na poparcie społeczne, a nie stojącą za nią siłę militarną[18].

Samba-Panza objęła urząd w okresie bezprawia, w czasie którego panowała przemoc religijna między chrześcijanami a muzułmanami, a kontrola rządu nad krajem załamała się[23]. Jej zdaniem ​​przyczyną konfliktu były ubóstwo i nieudolność rządu w zarządzaniu państwem[24]. Po objęciu urzędu Samba-Panza była pierwszą kobietą na stanowisku prezydenta Republiki Środkowoafrykańskiej[23]. W tym czasie była jedną z trzech kobiet na stanowisku głowy państwa w Afryce, po Ellen Johnson-Sirleaf z Liberii i Joyce Bandzie z Malawi. Samba-Panza określiła Johnson-Sirleaf „wzorem do naśladowania”[10]. Jej status kobiety-przywódczyni w czasach kryzysu był postrzegany jako symboliczny przez obywateli, którzy uważali, że kobieta i matka może być lepiej przygotowana do zaprowadzenia pokoju między walczącymi frakcjami[15][18][23]. Z tego powodu nazywano ją „matką odwagą” (fr. maire courage)[25][18]. W budowaniu swojego wizerunku opierała się na roli matki, wierząc, że jest ona bardziej efektywna w promowaniu pokoju niż pełnienie funkcji przywódcy w tradycyjnym modelu[15].

Prezydentura

[edytuj | edytuj kod]
Catherina Samba-Panza z sekretarzem stanu USA Johnem Kerrym, 2 marca 2016 roku

Jako prezydent Samba-Panza oświadczyła, że ​​jej priorytetem jest przywrócenie bezpieczeństwa i zatrudnienia[8]. Uważała, że ​​te dwa elementy są ze sobą powiązane, ponieważ dawni bojownicy stracili pracę i przez to nadal byli zdolni do popełniania aktów przemocy[26]. Tymczasowa prezydent opisała swoje główne zadania podczas urzędowania jako „przywrócenie pokoju i stabilności, pobudzenie gospodarki oraz stopniowe przywracanie rządów prawa”[27]. Samba-Panza argumentowała, że ​​nie miała uprzedzeń politycznych, ponieważ jej doświadczenie dotyczyło społeczeństwa obywatelskiego, a nie polityki[10], a także przyjęła agendę antykorupcyjną ze względu na swoje doświadczenia w sektorze prywatnym[8].

Ponieważ w wyniku konfliktu Republika Środkowoafrykańska nie miała własnych funduszy, rząd Samba-Panzy polegał wyłącznie na pomocy zagranicznej[28][29]. Tymczasowa prezydent z zadowoleniem przyjęła francuską interwencję w Republice Środkowoafrykańskiej(inne języki). Odnosząc się do przestępstw popełnionych przez niektórych francuskich żołnierzy, stwierdziła, że stanowią oni niewielką grupę i powinni ponieść odpowiedzialność indywidualnie, nie obciążając tym samym całej grupy interwencyjnej[27]. W ramach pierwszej wizyty zagranicznej Samba-Panza udała się do sąsiedniej Republiki Konga, będącej mediatorem w konflikcie między grupami Séléka i Antybalaka[26].

Chrześcijanin André Nzapayeké został mianowany na premiera wraz z objęciem urzędu przez tymczasową prezydent. W sierpniu 2014 roku Samba-Panza zastąpiła go muzułmaninem Mahamatem Kamounem, który pełnił ten urząd do końca jej rządów. Kamoun był jednocześnie pierwszym muzułmaninem pełniącym urząd premiera Republiki Środkowoafrykańskiej[30]. Ponieważ Séléka nie miała żadnych powiązań z Kamounem, groziła bojkotem rządu i wycofaniem się z zawieszenia broni[31]. W czerwcu 2015 roku Samba-Panza we współpracy z Organizacją Narodów Zjednoczonych zezwoliła na utworzenie Specjalnego Sądu Karnego w celu ścigania „poważnych zbrodni międzynarodowych popełnionych od 2003 roku”[32]. Wzrost przemocy we wrześniu 2015 roku spowodował, że setki protestujących domagały się rezygnacji Samba-Panzy[33], a Human Rights Watch ustaliła pod koniec roku, że jej administracja zmagała się z problemem zapewnienia bezpieczeństwa w kraju[32]. Krytycy jej prezydentury uważają, że nie spełniła ona pokładanych w niej nadziei[5]. Wśród zarzutów podnoszono niewielki wpływ tymczasowej prezydent na siły zbrojne[34].

Wybory generalne zaplanowano wstępnie na luty 2015 roku. Jako tymczasowa prezydent Samba-Panza nie mogła kandydować[18]. Głosowanie było kilkukrotnie przekładane z powodu walk, do których dochodziło w stolicy[35]. Pierwsza tura wyborów prezydenckich odbyła się 30 grudnia 2015 roku, 14 lutego 2016 roku miała miejsce druga tura wyborów prezydenckich i pierwsza tura wyborów parlamentarnych, a 31 marca 2016 roku odbyła się druga tura wyborów parlamentarnych, kończąc okres wyborczy w kraju[36]. Pod koniec swojej kadencji tymczasowa prezydent uważała kilka celów za niezrealizowane. Należały do ​​nich rozbrojenie i reintegracja bojowników, reforma bezpieczeństwa i pojednanie narodowe[27]. W trakcie procesu rozbrojenia Samba-Panza odrzuciła pomysł użycia siły wobec tych, którzy nie złożyli broni[37]. Samba-Panza pełniła funkcję prezydenta do 30 marca 2016 roku, kiedy to były premier i zwycięzca wyborów prezydenckich Faustin-Archange Touadéra został zaprzysiężony na jej następcę[38].

Po prezydenturze

[edytuj | edytuj kod]
Logo kampanii prezydenckiej Catherine Samba-Panzy

Samba-Panza pozostała w Bangi po opuszczeniu urzędu[39] i nadal angażowała się w działalność rządu jako doradca w takich dziedzinach jak mediacje pokojowe[15]. Została obserwatorem wyborów we współpracy z Carter Center(inne języki), nadzorując wybory w takich krajach jak Liberia[39], Senegal[40] i sąsiednia Demokratyczna Republika Konga[41]. Po opuszczeniu urzędu pełniła również funkcje kierownicze w organizacjach międzyrządowych, obejmując stanowisko prezesa Panafrykańskiego Obserwatorium Przywództwa Kobiet i współprzewodniczącej Sieci Unii Afrykańskiej ds. Zapobiegania Konfliktom i Mediacji[42].

29 sierpnia 2020 roku Samba-Panza ogłosiła, że ​​będzie kandydować w wyborach prezydenckich w 2020 roku(inne języki)[43]. Uzasadniając swój start mówiła, że „wiele osób ze wszystkich stron sceny politycznej apelowało do niej”, aby kandydowała. Określiła też swoją gotowość do rezygnacji w 2016 roku jako powód do zaufania wobec niej[44]. Samba-Panza prowadziła kampanię, koncentrując się na tematach bezpieczeństwa i rozwoju gospodarczym, twierdząc, że jej następca nie zdołał osiągnąć sukcesów na tych polach. Samba-Panza była jedyną kobietą startującą w wyborach[45]. Nie odniosła sukcesu, zdobywając 5526 głosów, co stanowiło zaledwie 0,86% wszystkich oddanych głosów i pozwoliło jej zająć 13. miejsce[46].

Samba-Panza była jedną z kilku postaci opozycji politycznej, którym w styczniu 2021 roku zakazano opuszczania kraju. Wówczas nie udzielono jej żadnych wyjaśnień, ale rząd później oświadczył, że trwają śledztwa w sprawie domniemanego udziału liderów opozycji w grupach zbrojnych[47][48].

Odznaczenia

[edytuj | edytuj kod]

Uwagi

[edytuj | edytuj kod]
  1. ↑ Underwriter to osoba zajmująca się selekcją i klasyfikacją wniosków o ubezpieczenie[6].

Przypisy

[edytuj | edytuj kod]
  1. ↑ a b c d e f g h i j k l m n o Gaston Madenga: RCA : qui est Catherine SAMBA-PANZA ? Jeunesse, études, carrière et entrée en politique. Corbeau News Centrafrique, 2020-06-25. [dostęp 2025-09-29]. (fr.).
  2. ↑ a b H.E. Catherine Samba-Panza. Avance Media. [dostęp 2025-09-29]. (ang.).
  3. ↑ Paul-Marin Ngoupana: Une femme élue à la présidence en Centrafrique. „Le Point”, 2014-01-20. [dostęp 2025-09-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-03-04)]. (fr.).
  4. ↑ Olivier Perrin: Une «maire courage» pour réconcilier ses enfants de République centrafricaine. „Le Soir”, 2014-01-21. [dostęp 2025-09-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-01-22)]. (fr.).
  5. ↑ a b c d e f #ellessimposent : Catherine Samba-Panza, de la présidence centrafricaine au leadership féminin. TV5 Monde, 2017-11-02. [dostęp 2025-09-29]. (fr.).
  6. ↑ Tomasz Zapart: Rola underwritingu w ubezpieczeniach komunikacyjnych floty pojazdów – aspekty praktyczne. Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie, 2015. [dostęp 2025-09-29].
  7. ↑ a b Gaston Madenga: Centrafrique : biographie de Catherine Samba-Panza. Le Défi Centrafrique, 2020-06-25. [dostęp 2025-09-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (2024-07-22)]. (fr.).
  8. ↑ a b c Catherine Samba-Panza sworn in as new CAR president. France 24, 2014-01-23. [dostęp 2025-09-29]. (ang.).
  9. ↑ a b c d Vincent Duhem: Centrafrique : 5 choses à savoir sur Catherine Samba Panza, la nouvelle présidente de transition. Jeune Afrique, 2014-01-20. [dostęp 2025-09-29]. (fr.).
  10. ↑ a b c d e David Smith: Can Catherine Samba-Panza save the Central African Republic?. „The Guardian”, 2014-03-02. [dostęp 2025-09-29]. (ang.).
  11. ↑ a b Heath-Brown 2017 ↓, s. 306.
  12. ↑ Moki Edwin Kindzeka: African Women Entrepreneurs Call for Support of Africa Free Trade. Głos Ameryki, 2022-11-17. [dostęp 2025-09-29]. (ang.).
  13. ↑ Catherine Samba Panza prête serment à Bangui. Radio Ndeke Luka, 2013-06-14. [dostęp 2025-09-29]. (fr.).
  14. ↑ a b Central African Republic MPs elect Catherine Samba-Panza. BBC News, 2014-01-20. [dostęp 2025-09-29]. (ang.).
  15. ↑ a b c d e f “I called all my children to lay down their arms”. Crisis Management Initiative, 2017-04-13. [dostęp 2025-09-29]. (ang.).
  16. ↑ a b Olivier Tallès: En Centrafrique, une maire courage. „La Croix”, 2013-07-08. [dostęp 2025-09-29]. (fr.).
  17. ↑ Claire Arsenault: En Centrafrique, Hyacinthe Wodobodé, une nouvelle maire pour Bangui. Radio France Internationale, 2014-02-08. [dostęp 2025-09-29]. (fr.).
  18. ↑ a b c d e f David Smith: Central African Republic's 'Mother Courage' fights to bring peace where the men have failed. „The Guardian”, 2014-01-25. [dostęp 2025-09-29]. (ang.).
  19. ↑ Paul-Marin Ngoupana: Central African Republic's capital tense as ex-leader heads into exile. Reuters, 2014-01-11. [dostęp 2025-09-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-01-22)]. (ang.).
  20. ↑ CAR appoints Bangui mayor as interim leader. Al-Dżazira, 2014-01-22. [dostęp 2025-09-29]. (ang.).
  21. ↑ CAR leader pledges talks with armed groups. Al-Dżazira, 2014-01-22. [dostęp 2025-09-29]. (ang.).
  22. ↑ New CAR leader sworn in as tensions escalate. Al-Dżazira, 2014-01-24. [dostęp 2025-09-29]. (ang.).
  23. ↑ a b c Adam Nossiter: Woman Chosen to Lead Central African Republic Out of Mayhem. „The New York Times”, 2014-01-20. [dostęp 2025-09-29]. (ang.).
  24. ↑ Politics blamed for CAR divisions. Al-Dżazira, 2014-02-10. [dostęp 2025-09-29]. (ang.).
  25. ↑ Catherine Samba-Panza, une "maire courage" aux commandes de la Centrafrique. France 24, 2014-01-20. [dostęp 2025-09-29]. (fr.).
  26. ↑ a b François Chignac: CAR President: 'Those who committed reprehensible acts will answer for them'. Euronews, 2014-02-11. [dostęp 2025-09-29]. (ang.).
  27. ↑ a b c Fréjus Quenum: Samba-Panza: "I have accomplished my mission". Deutsche Welle, 2016-02-16. [dostęp 2025-09-29]. (ang.).
  28. ↑ New President Takes Reins of Strife-Torn Central Africa. naharnet.com, 2014-01-23. [dostęp 2025-09-29]. (ang.).
  29. ↑ Antonio Cascais: CAR's interim president has called for international support. Deutsche Welle, 2015-05-26. [dostęp 2025-09-29]. (ang.).
  30. ↑ CAR president appoints first Muslim PM. Al-Dżazira, 2014-08-11. [dostęp 2025-09-29]. (ang.).
  31. ↑ Christian Panika: Seleka ex-rebels refuse to join new CAR government. Mail & Guardian, 2014-08-11. [dostęp 2025-09-29]. (ang.).
  32. ↑ a b Central African Republic. Events of 2015. Human Rights Watch. [dostęp 2025-09-29]. (ang.).
  33. ↑ Catherine Norris Trent, Mary Colombel: Samba-Panza: Former officials are 'trying to return to power'. France 24, 2015-09-28. [dostęp 2025-09-29]. (ang.).
  34. ↑ Central African Republic crisis: 'Lame-duck' president?. BBC News, 2014-08-01. [dostęp 2025-09-29]. (ang.).
  35. ↑ Crispin Dembassa-Kette: Former Central African Republic PM leads in presidential vote. Reuters, 2016-01-02. [dostęp 2025-09-29]. (ang.).
  36. ↑ Elizabeth Murray, Fiona Mangan: The 2015–2016 Central African Republic Elections, A Look Back. Peaceful Process Belies Serious Risks. United States Institute of Peace, 2017-05-15. [dostęp 2025-09-29]. (ang.).
  37. ↑ Crispin Dembassa-Kette: Central African Republic goes back to square one. The New Humanitarian, 2015-10-06. [dostęp 2025-09-29]. (ang.).
  38. ↑ CAR presidential election: Faustin Touadera declared winner. BBC News, 2016-02-20. [dostęp 2025-09-29]. (ang.).
  39. ↑ a b Que sont-ils devenus ? Salou Djibo, Hédi Jilani et Catherine Samba-Panza. Jeune Afrique, 2018-02-02. [dostęp 2025-09-29]. (fr.).
  40. ↑ Catherine Samba Panza, chef de la mission de l'UA au Sénégal. BBC News, 2017-07-26. [dostęp 2025-09-29]. (fr.).
  41. ↑ DR Congo: "voting operations had gone relatively well"- observer mission says. Africa News, 2023-12-22. [dostęp 2025-09-29]. (ang.).
  42. ↑ Catherine Samba-Panza. Policy Center for the New South. [dostęp 2025-09-29]. (ang.).
  43. ↑ Cristina Azzarello: Central African Republic: A Forgotten Humanitarian Crisis on the Verge of Elections. Italian Institute for International Political Studies, 2020-10-22. [dostęp 2025-09-29]. (ang.).
  44. ↑ Former Central African Republic interim leader to run in December poll. Reuters, 2020-08-29. [dostęp 2025-09-29]. (ang.).
  45. ↑ Catherine SAMBA PANZA, seule femme candidate à la présidentielle en Centrafrique : « La politique est d’abord une activité altruiste, un sacerdoce. Je veux gouverner pour servir mes concitoyens ». Africa Presse, 2020-12-07. [dostęp 2025-09-29]. (fr.).
  46. ↑ Centrafrique – La décision de la Cour constitutionnelle proclamant les résultats définitifs de l’élection présidentielle de déc 2020. jfaki.blog, 2021-01-19. [dostęp 2025-09-29]. (fr.).
  47. ↑ Central African Republic. Events of 2021. Human Rights Watch. [dostęp 2025-09-29]. (ang.).
  48. ↑ Centrafrique : l’ex-présidente Samba-Panza interdite de quitter le pays. Al Wihda, 2021-01-17. [dostęp 2025-09-29]. (fr.).
  49. ↑ Укази о одликовањима. predsednik.rs. [dostęp 2025-10-05]. (serb.).

Bibliografia

[edytuj | edytuj kod]
  • Nick Heath-Brown: The Statesman’s Yearbook 2016: The Politics, Cultures and Economies of the World. Springer, 2017, s. 3128. ISBN 978-1-349-57823-8.
Prezydenci Republiki Środkowoafrykańskiej
Republika
Środkowoafrykańska
Cesarstwo
Środkowoafrykańskie
Republika
Środkowoafrykańska
Pełniący obowiązki

Źródło: „https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Catherine_Samba-Panza&oldid=77908626”