Dom Burmistrza w Olsztynie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Dom Burmistrza w Olsztynie
Obiekt zabytkowy nr rej. 478 z 25.07.1968
Ilustracja
Dom Burmistrza od frontu
Państwo  Polska
Miejscowość Olsztyn
Adres ul. Stare Miasto 11
Typ budynku kamienica
Styl architektoniczny gotyk, barok
Kondygnacje 3
Rozpoczęcie budowy ok. 1500
Zniszczono 1945
Odbudowano 19501955
Położenie na mapie Olsztyna
Mapa lokalizacyjna Olsztyna
Dom Burmistrza w Olsztynie
Dom Burmistrza w Olsztynie
Położenie na mapie województwa warmińsko-mazurskiego
Mapa lokalizacyjna województwa warmińsko-mazurskiego
Dom Burmistrza w Olsztynie
Dom Burmistrza w Olsztynie
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Dom Burmistrza w Olsztynie
Dom Burmistrza w Olsztynie
Ziemia53°46′34,7″N 20°28′34,8″E/53,776306 20,476333

Dom Burmistrza (potocznie burmistrzówka, niem. Bürgermeisterhaus) – najstarszy murowany budynek mieszkalny w Olsztynie, usytuowany na Rynku Starego Miasta pod numerem 11, naprzeciw Starego Ratusza. Tradycyjnie uważany za najważniejszą kamienicę Rynku oraz mieszkanie dawnych burmistrzów Olsztyna. Budowla pochodzi prawdopodobnie z ok. 1500 roku.

Opis[edytuj | edytuj kod]

Tablice w podcieniach Domu Burmistrza
Podcienie Domu Burmistrza, na wprost jedyny zachowany oryginalny ostrołuk

Dom Burmistrza stoi po wschodniej stronie Rynku, w ciągu arkadowych kamienic. Wyróżnia się gotyckimi ostrymi łukami arkad, w odróżnieniu od pozostałych kamienic Starego Miasta zbudowanych w stylu barokowym lub późniejszym. Po znacznym zniszczeniu w 1945 roku, w latach 50-tych do kamienicy dobudowano II piętro[1] lecz z zachowaniem barokowego charakteru pięter i formy szczytu, jaki istniał co najmniej od okresu międzywojennego. Przestrzenie między oknami wypełniono kamiennymi płaskorzeźbami, których autorem był olsztyński rzeźbiarz Ryszard Wachowski. Częściowo zrekonstruowane arkady pozostawiono nieotynkowane, dzięki czemu widoczne są fragmenty oryginalnych gotyckich murów z laskami węgarkowymi.

W latach 1886-1893 w kamienicy miała swoją pierwszą siedzibę wydawana po polsku Gazeta Olsztyńska, co upamiętnia tablica pamiątkowa umieszczona w podcieniach w 1986.

W roku 2003 zawieszono również tablicę upamiętniającą Jana z Łajs, zasadźcę i pierwszego sołtysa Olsztyna[2]. Na tablicy znalazł się jednak błąd. "Założycielem miasta" nie był bowiem Jan z Łajs, lecz kapituła warmińska.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Widok na kamienicę od strony Starego Ratusza

Najstarsza wzmianka o "kamiennym domu przy rynku" pochodzi z roku 1507. Określenie "kamienny" (niem. Stein-) oznaczało na terenie Prus również budowle murowane z cegły (niem. Backstein). Wzmianka świadczy o wyjątkowości budynku, zapewne pozostałe domy przy Rynku były wówczas drewniane, co najwyżej z murowanym podpiwniczeniem.

W roku 1933 przeprowadzono inwentaryzację pomiarową budynku (dr Carl Wünsch), a w 1939 badania odkrywkowe z zachowaną dokumentacją fotograficzną. Okazało się, że na całym obwodzie budowli zachowały się do tamtego okresu gotyckie mury, wraz z oboma szczytami, a średniowieczna ceglana zabudowa sięga głęboko aż po stajnię (obecnie podwórko przy ul. Piastowskiej). W roku 1943 podczas prac ziemnych na posesji kamienicy wykopano średniowieczny szyszak (datowany wówczas na XIV wiek).

Według badań Andrzeja Rzempołucha, olsztyńskiego historyka sztuki, powstanie Domu Burmistrza można wiązać z usamorządowieniem się Olsztyna w 1500 roku, gdy rada miasta wykupiła dziedziczny urząd sołtysa i uzyskała prawa do samodzielnego wyboru burmistrza (po raz pierwszy 22 lutego 1500). Krótko po roku 1500 miasto wybudowało najstarszą gotycką część Starego Ratusza. Zapewne na ten czas należy datować powstanie reprezentacyjnej murowanej kamienicy przy Rynku.

Według przedwojennej tradycji Dom Burmistrza stał na miejscu parceli należącej pierwotnie do Jana z Łajs. Rzeczywiście w dokumencie lokacyjnym Olsztyna z 1353 roku Jan otrzymał "jedną całą parcelę do zamieszkania" wolną od czynszu wraz z przyległą półparcelą oraz dodatkowo półparcelę na gospodę. Jako zasadźca wytyczył ją sobie zapewne w najkorzystniejszym miejscu przy Rynku. Nie ma jednak dowodów, że była to właśnie parcela pod numerem 11, ani że znajdowała się przy wschodniej pierzei. Sama kamienica zapewne też nie pochodzi z XIV wieku. Od czasów Jana z Łajs (1353 r.) do pierwszej wzmianki o kamienicy (1507 r.) minęło ponad 150 lat, w trakcie których Olsztyn był kilkukrotnie niszczony w wyniku polsko-krzyżackich wojen (1414, 1454-66, 1478) oraz przez pożary (1459, 1463). Nie ma również przesłanek sądzić, że wybierani przez radę burmistrzowie przejęli w 1500 roku majątek dziedzicznych sołtysów lub spadkobierców Jana z Łajs.

W roku 1624 burgrabia Eustachy Bronisz toczył spór z władzami miasta, którym zarzucił rozbudowę Ratusza kosztem części Rynku, przy której stał jego dom. Kamienica Bronisza stała przy wschodniej stronie. Kilka lat później Eustachy Bronisz sam został burmistrzem Olsztyna. Być może wówczas kamienicę zaczęto nazywać Domem Burmistrza.

Obecnie dom pełni tylko funkcję mieszkalną.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Andrzej Rzempołuch Architektura i urbanistyka Olsztyna 1353-1953, Olsztyn 2004
  • Hugo Bonk Historia Olsztyna 1353-1772, Olsztyn 2016

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Dobudowanie kondygnacji i podwyższenie szczytów najstarszych kamienic ze wschodniej pierzei Rynku miało na celu dostosowanie ich wysokości do reszty kamienic i odejście od "małomiasteczkowego" charakteru. Wskazywano też na potrzebę zwiększenia powierzchni mieszkalnej. Głównie jednak dobudowa pięter miała charakter ideologiczny. Chodziło o zasłonięcie dominującej nad Starym Miastem katedry św. Jakuba.
  2. Tablica powstała w 1999 roku, lecz wcześniej znajdowała się w innym miejscu. Przewieszono ją w związku z uroczystościami 650-lecia miasta.