Fenek pustynny
| Vulpes zerda[1] | |||||
| (Zimmermann, 1780) | |||||
| |||||
dźwięk wydawany przez fenka | |||||
| Systematyka | |||||
| Domena | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| Królestwo | |||||
| Typ | |||||
| Podtyp | |||||
| Gromada | |||||
| Podgromada | |||||
| Infragromada | |||||
| Rząd | |||||
| Podrząd | |||||
| Rodzina | |||||
| Rodzaj | |||||
| Gatunek |
fenek pustynny | ||||
| |||||
| Kategoria zagrożenia (CKGZ)[2] | |||||
 | |||||
| Zasięg występowania | |||||
| |||||
Fenek pustynny[3], fenek[4], lis pustynny (Vulpes zerda) – gatunek drapieżnego ssaka z rodziny psowatych (Canidae). Najmniejszy przedstawiciel swojej rodziny, długość głowy i tułowia 33,3–39,5 cm, masa 0,8–1,87 kg. Cechą charakterystyczną są niezwykle wielkie uszy, zapewniające mu największy stosunek wielkości ucha do długości ciała wśród wszystkich psowatych. Umaszczenie piaskowe, kremowe, niekiedy jasnopłowe, czerwone czy szare. Monotypowy. Wiedzie nocny tryb życia na suchych i pustynnych terenach północnej Afryki. Żyje w grupach rodzinnych. Poluje na drobną zdobycz, jest wszystkożerny. Nie grozi mu wyginięcie.
Systematyka
[edytuj | edytuj kod]
Gatunek opisany został przez Zimmermanna w 1780 pod nazwą Canis zerda[5]. Zaliczono go więc do rodzaju Canis, czyli po polsku pies[3], podobnie jak wiele wcześniej opisanych gatunków lisów, czego przykładem jest lis przylądkowy[6], lis rudy[7] czy lis bengalski[8]. Jako miejsce typowe podano niezbyt dokładnie Saharę[5].
Część autorów umieszczała zwierzę w odrębnym rodzaju Fennecus. Niemniej obecnie umieszcza się go w rodzaju Vulpes[5], czyli lis. Polskie nazewnictwo ssaków świata, odwołując się do wspomnianej nazwy, proponuje jednak miano fenek pustynny[3]. Najbliższym krewnym fenka jest lis afgański[9]. Wskazują na to badanie genetyczne[10].
Niegdyś opisywano 2 podtaksony zaaarensis i saarensis, uznawane za synonimiczne. Obecnie nie wyróżnia się żadnych podgatunków fenka pustynnego[5].
Ewolucja
[edytuj | edytuj kod]Fenek pustynny pojawił się w późnym plejstocenie, aczkolwiek skamieniałości psowatych w Afryce notuje się od miocenu. Szczątki zwierząt przypominających lisa zapis kopalny obejmuje od pliocenu[10].
Genetyka
[edytuj | edytuj kod]Diploidalna liczba chromosomów wynosi 64. Wśród autosomów są tylko dwie pary metacentryczne bądź submetacentryczne, cała reszta 29 par jest akrocentryczna. Chromosom X jest duży, submetacentryczny, podczas gdy chromosom Y jest mały[10].
Budowa
[edytuj | edytuj kod]
Fenek pustynny jest niewielkim psowatym[10]. Długość głowy i tułowia fenka pustynnego wynosi między 33,3 a 39,5 cm. Długość ogona mieści się w przedziale między 12,5 a 25 cm[5]. Wysokość w kłębie wynosi około 20 cm[10]. Ssak ten waży pomiędzy 0,8 a 1,87 kilograma. Czyni to fenka pustynnego najmniejszym z psowatych[5]. Niemniej jednak blisko spokrewniony lis afgański może ważyć jeszcze mniej, od 0,8 do 1,6 kg, przy czym osiąga jednak znacznie większe rozmiary: do 80 cm długości głowy i ciała[9].
Cechą charakterystyczną fenka są niezwykle wielkie uszy[5], długości około 10 cm[10], zapewniające mu największy stosunek wielkości ucha do długości ciała wśród wszystkich psowatych[5]. Pysk z kolei zdaje się niewielki, długości poniżej połowy długości mózgoczaszki[10], smukły i delikatny. Podobne wrażenie nasuwają kończyny zwierzęcia. Rzeczone uszy na grzbiecie są ciemniejsze, po stronie wewnętrznej z kolei białe, takie też są ich skraje. Poniżej znajdują się duże i ciemne oczy. Spod oka biegnie na dół i na zewnątrz ciemna pręga kierująca się ku pyskowi. Czaszka ma typową lisią budowę[5], jest mniejsza i gładsza niż u lisa piaskowego. Osiąga 80–87 mm długości[10]. Zwraca jednak uwagę bardzo duża bulla tympanica[5]. Grzebień strzałkowy da się stwierdzić tylko w okolicy lambdy. Łuki jarzmowe są poszerzone ku przodowi, wyrostki zaoczodołowe małe. Żuchwa jest delikatna, ma wypukły dolny brzeg[10].
Wzór zębowy obejmuje 3 siekacze, pojedynczy kieł (te z kolei są niewielkie i wąskie), 4 zęby przedtrzonowe. Każda szczęka obejmuje 2 zęby trzonowe, w połówce z żuchwy tkwią zaś 3 trzonowce[5]. Podobny wzór zębowy obserwuje się u wielu innych psowatych[11]. Smukłe kły osiągają szerokość równą trzeciej części wysokości[10].
Umaszczenie fenka przyjmuje barwy piaskowe i kremowe, niekiedy jasnopłowe, czerwone czy szare. Brzuszna strona ciała jest bledsza niż grzbietowa[5], prawie biała[10]. Górne części kończyn zabarwione są czerwonawo, piaskowo u osobników z północy Afryki, białawo natomiast u tych żyjących bardziej na południe[5]. Bledsze ubarwienie odróżnia zwierzę od sympatrycznego lisa piaskowego[10]. Wbrew pozorom futro jest grube i gęste, także na stopach[5]. Podszerstek ma 2,8 cm[10]. Grube[5] (3,5 cm[10]) futro pokrywa także ogon zwierzęcia, cechujący się ciemną plamą w okolicy gruczołu ogonowego oraz ciemnym końcem[5]. Ciemny koniec ogona spotyka się też u innych gatunków lisa jak lis afgański[9] czy lis przylądkowy[6].
Kręgosłup obejmuje 7 kręgów szyjnych, 13 piersiowych i 7 lędźwiowych. Te ostatnie mają najdłuższe wyrostki kolczyste, 1,18 razy dłuższe niż w odcinku piersiowym, nieznacznie tylko dłuższe od szyjnych[10].
Samica dysponuje 3 parami sutków[5]. Samiec posiada kość prącia o trójkątnym przekroju, wymiarów 31 na 3 mm, proksymalnie w jednej trzeciej zakrzywioną do góry, a w dalszym przebiegu prostą[10].
Kończyny są krótsze niż u lisa piaskowego. Poduszki pokrywają włosy, chroniące przed gorącym podłożem i ułatwiające chodzenie po luźnym piasku[10].
Fizjologia
[edytuj | edytuj kod]Owłosione łapy chronią przed gorącym podłożem. Ponadto zwierzę dyszy w razie upału powyżej 37 °C. Gęste futro ochrania przed nocnym chłodem. Pozbywanie się nadmiaru ciepła ułatwia poszerzanie naczyń krwionośnych, w razie chłodu zaś naczynia się zwężają, a włosy prostują (piloerekcja), dołącza też drżenie. Temperatura, o średniej 37,5 °C, fenka zmienia się dobowo, podobnie i rytm serca, wynoszący 100–115 uderzeń na minutę. Nieintuicyjnie wyższe wartości przyjmują po południu i w nocy, kiedy to lis jest bardziej aktywny. Niemniej metabolizm jest niższy niż dla przeciętnego zwierzęcia tej wielkości[10].
Fenek potrafi także obyć się bez wody, niemniej pije, jeśli ma taką sposobność. Jego nerki produkują zagęszczony mocz[10].
Tryb życia
[edytuj | edytuj kod]
Fenek pustynny wiedzie nocny tryb życia. Pewną aktywność prowadzi także zmierzchem i rankiem, szczególnie na południu Maroka w zimie[5]. Za dnia kryje się w jamach[10].
Zwierzę wydaje się wieść umiarkowanie społeczny tryb życia z podstawową jednostką w postaci pary i jej potomstwa[5], podobnie jak wiele innych psowatych[11]. Niekiedy zdaje się, że potomstwo z poprzednich roczników pozostaje z rodzicami, jak to czyni wiele innych gatunków psowatych. Często obserwuje się zabawę, także wśród osobników dorosłych. Potrafią one razem odpoczywać. Swe terytorium znaczą moczem, zwłaszcza w czasie rui; potrafią wykazywać agresję[5].
Zachowanie zwierzęcia, zwłaszcza kopanie i ucieczka, zainspirowały naukowców do stworzenia algorytmu optymalizacyjnego[12].
Cykl życiowy
[edytuj | edytuj kod]Pomiędzy rujami mija przeciętnie 9,9 miesiąca[13]. Niemniej w razie stracenia pierwszego miotu może zdarzyć się drugi, a nawet i trzeci. Nie obserwuje się też okresów anestrus (bez rui)[10]. Rozród przypada na styczeń i luty[5]. Na 6 dni przed rują srom samicy ulega obrzękowi, zmienia się też skład komórkowy rozmazu pochwy[13]. Samcowi z kolei rosną jądra, zwiększa się wydzielanie nasienia. Sama ruja trwa do 2 dni[10]. Na zbadanych 10 ruj w 8 doszło do jednokrotnego współżycia, w 2 pozostałych samiec podjął się tego zadania 2 bądź 3 razy[13]. Para kopuluje, przy czym występuje typowe dla psowatych zakleszczenie. Trwa ono wyjątkowo długo – aż 165 minut[5] (wedle innych danych średnia to 118 minut[13]). W następstwie współżycia samica zachodzi w ciążę trwającą od 50 do 52 dni. Rodzi w marcu bądź kwietniu. Na świat wydaje od jednego do 4 szczeniąt[5], starsze dane podawały nawet do sześciu. Nie widzą, ale mają już futro. Masa ciała w pierwszym dniu życia wynosiła 40–44,5 g. Pomiary trzeciego dnia życia wynosiły 108–115 mm długości głowy i ciała, 45–46 mm długości ogona[10]. Ssą one mleko matki od 61 do 70 dni[5]. Po 3 tygodniach zaczynają konsumpcję mięsa. Złapane wcześniej łatwo oswajają się. Po 11–12 dniach podwajają swoją masę[10]. Początkowo przebywają w wygrzebanej w piasku norze, a niekiedy wśród roślin takich jak Calligonum comosum czy Aristida pungens. Obserwowano wielkie, przypominające labirynt jamy w bardziej trwałych glebach. Niekiedy jest aż 15 wyjść, a nora obejmuje aż 120 m². Tak skomplikowanych nor nie daje się budować w miękkim, zapadającym się piasku – tam nory są małe i proste, z jednym wejściem i pojedynczym tunelem wiodącym do komory, gdzie znajdują się młode[5]. W siódmym tygodniu życia zaczynają niezdarne polowania[10]. Osobniki z poprzednich roczników mogą zostawać z rodzicami po narodzeniu się kolejnego miotu. Do rozrodu fenek pustynny przystępuje po raz pierwszy w wieku między 9 miesiącami a jednym rokiem[5].
Rozmieszczenie geograficzne
[edytuj | edytuj kod]Występuje na suchych i pustynnych terenach Półwyspu Arabskiego[14], Synaju[5] i północnej Afryki[14]. Na południu sięga 14°N. Zasiedla następujące kraje: Algierię, Czad, Egipt (w tym Synaj), Libię, Mali, Mauretanię, Maroko, Niger, Saharę Zachodnią, Sudan i Tunezję. Niewyjaśniona pozostaje kwestia bytności fenka na Półwyspie Arabskim, gdzie występuje lis piaskowy i to on może pozostawiać ślady podobne do fenkowych. Aczkolwiek pewne osobniki muzealne sprowadzono z Kuwejtu i Iraku, istnieją też zdjęcia z Arabii Saudyjskiej, jednak z siedlisk bardziej typowych dla lisa afgańskiego[2].
Ekologia
[edytuj | edytuj kod]
Siedlisko fenka to bardzo suche tereny, pustynie i półpustynie[2], przede wszystkim pustynie piaszczyste. Preferuje on zwłaszcza stabilne piaskowe wydmy. Zamieszkuje także porośnięte nieznaczną roślinnością wydmy piaskowe blisko wybrzeża Atlantyku. Tereny na północy zasięgu jego występowania cechują się rocznym opadem poniżej 100 mm. Te na południu zaś są nieco mniej suche, opad sięgać może 300 mm. Te suche, piaszczyste wzgórza porasta rzadka roślinność w rodzaju Aristida[5], cibora, Cornulaca monacantha[2], Ephedra aleata na większych wydmach, natomiast parolist, Panicum turgidum, a niekiedy akacja i Capparis decidua na mniejszych[5]. Sięga terenów przybrzeżnych. Dolna granica zasięgu występowania to poziom morza. Na swych terenach zdaje się fenek występować pospolicie, jedyne zniknięcie miało miejsce w latach 60. w 4 miejscach marokańskiej Sahary w pobliżu osiedli człowieka rozumnego. Niemniej na południu Maroka fenka spotyka się często, a w Czadzie był on nawet najczęściej obserwowanym gatunkiem. Obserwowany także często w Nigrze. Bywa jedynym przedstawicielem swej rodziny zamieszkującym wielkie piaskowe wydmy, tolerując bardziej suche od swych krewnych obszary o wyższych temperaturach i kopiąc w bardziej piaszczystym podłożu; na mniejszych piaskowych wzgórzach występują z nim sympatrycznie szakal złocisty i lis piaskowy[2].
Fenki chorują na nosówkę i kokcydozę[15]. U zwierzęcia opisano chorobę przypominającą padaczkę miokloniczną Lafory[16].
Jak większość psowatych[11], fenek pustynny jest wszystkożercą. Poluje na niewielką zdobycz, m.in. owady, niewielkie gryzonie, jak podskoczek egipski, suwak, myszoskoczka, gekony, jak Stenodacylus, scynkowate, jak Scincus albifasciatus, inne jaszczurki, jak Acanthodactylus, ptaki jak skowronki i stepówki oraz ich jaja. Poluje samotnie. Nie stosuje typowej dla większości lisów metody wyskoku[5] umożliwiającego złapanie podskakującemu lisowi uskakującej zdobyczy[11]. Prędzej kopie, by znaleźć owady i mniejsze kręgowce. Dietę swą uzupełnia owocami i bulwami. Pozyskane pożywienie chowa, zagrzebując je w ziemi[5]. Chowanie nadmiaru żywności to również zachowanie typowe dla psowatych[11].
Zagrożenia i ochrona
[edytuj | edytuj kod]
Trend populacyjny fenka pustynnego jest stabilny. Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) uznaje go za gatunek najmniejszej troski. Gatunek rozpoznała wpierw w 1990, jednak w tej i kolejnych ocenach w 1994, 1996 i 2004 uznała, że nie dysponuje informacjami umożliwiającymi dokładniejszą klasyfikację. Dopiero w 2008 gatunek uznano za gatunek najmniejszej troski, co podtrzymano w kolejnej ocenie w 2015. Taką ocenę uzasadnia szeroki zasięg występowania zwierzęcia i brak istotnych zagrożeń. Niemniej zwierzę odławia się w pułapki celem handlu, także dla turystów. Ma to miejsce zwłaszcza w Tunezji i Maroku. Schwytany fenek może służyć do robienia sobie zdjęć przez turystów. Niekiedy wykorzystuje się go dla futra. Lokalnie bywa też zjadany. Niektórym populacjom przeszkadzać mogą nowe lub remontowane drogi bądź rozrastające się osiedla ludzkie, a także poszukiwania paliw kopalnych. Niezaznajomiony z człowiekiem fenek nie boi się pojazdów, przez co ginie w wypadkach drogowych. W okolicach siedzib ludzkich notowano już zniknięcia populacji fenka pustynnego[2].
Fenek pustynny figuruje w załączniku II CITES. Chroni go prawo Egiptu, Tunezji, Algierii i Maroka, wraz z kontrolowanym terytorium Sahary Zachodniej. Zasiedla liczne tereny chronione, m.in. Park Narodowy Ahaggar, Park Narodowy Tasili n-Azdżar, Park Narodowy Banc d’Arguin, Park Narodowy Diawling, Park Narodowy Djebil, Park Narodowy Sanghar, Park Narodowy Irikki czy Park Narodowy Khnifiss. Jest też hodowany w niewoli. W 2014 w ogrodach zoologicznych zrzeszonych w amerykańskiej organizacji AZA trzymano ponad 150 osobników, w europejskiej EAZA 130, w australijsko-oceańskiej ZAA kilkanaście. W USA i na Bliskim Wschodzie fenki znajdują się też w rękach prywatnych, podczas gdy organizacje zrzeszające zoo prowadzą specjalne programy rozrodcze z uwzględnieniem genetyki populacji[2].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Vulpes zerda, [w:] Integrated Taxonomic Information System (ang.).
- ↑ a b c d e f g T. Wacher, K. Bauman, F. Cuzin, Vulpes zerda, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species 2015, wersja 2025-1 [dostęp 2025-10-03] (ang.).
- ↑ a b c Systematyka i nazwy polskie za: Włodzimierz Cichocki, Agnieszka Ważna, Jan Cichocki, Ewa Rajska, Artur Jasiński, Wiesław Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii PAN, 2015, s. 151. ISBN 978-83-88147-15-9.
- ↑ K. Kowalski (redaktor naukowy), A. Krzanowski, H. Kubiak, G. Rzebik-Kowalska, L. Sych: Ssaki. Wyd. IV. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1991, s. 72, seria: Mały słownik zoologiczny. ISBN 83-214-0637-8.
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac ad ae Fennec Fox, s. 445–446, w: C. Sillero-Zubiri, Family Canidae (Dogs), [w:] D.E. Wilson & R.A. Mittermeier (red. red.), Handbook of the Mammals of the World, t. 1. Carnivores, Barcelona: Lynx Edicions, 2009, s. 352–447, ISBN 978-84-96553-49-1 (ang.).
- ↑ a b Cape Fox, s. 444–445, w: C. Sillero-Zubiri, Family Canidae (Dogs), [w:] D.E. Wilson & R.A. Mittermeier (red. red.), Handbook of the Mammals of the World, t. 1. Carnivores, Barcelona: Lynx Edicions, 2009, s. 352–447, ISBN 978-84-96553-49-1 (ang.).
- ↑ Red Fox, s. 441–442, w: C. Sillero-Zubiri, Family Canidae (Dogs), [w:] D.E. Wilson & R.A. Mittermeier (red. red.), Handbook of the Mammals of the World, t. 1. Carnivores, Barcelona: Lynx Edicions, 2009, s. 352–447, ISBN 978-84-96553-49-1 (ang.).
- ↑ Indian Fox, s. 443, w: C. Sillero-Zubiri, Family Canidae (Dogs), [w:] D.E. Wilson & R.A. Mittermeier (red. red.), Handbook of the Mammals of the World, t. 1. Carnivores, Barcelona: Lynx Edicions, 2009, s. 352–447, ISBN 978-84-96553-49-1 (ang.).
- ↑ a b c Blanford’s Fox, s. 445, w: C. Sillero-Zubiri, Family Canidae (Dogs), [w:] D.E. Wilson & R.A. Mittermeier (red. red.), Handbook of the Mammals of the World, t. 1. Carnivores, Barcelona: Lynx Edicions, 2009, s. 352–447, ISBN 978-84-96553-49-1 (ang.).
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y S. Larivière, Vulpes zerda, „Mammalian Species”, 714, American Society of Mammalogists, 2002, s. 1–5 [zarchiwizowane z adresu 2025-05-26] (ang.).
- ↑ a b c d e C. Sillero-Zubiri, Family Canidae (Dogs), [w:] D.E. Wilson & R.A. Mittermeier (red. red.), Handbook of the Mammals of the World, t. 1. Carnivores, Barcelona: Lynx Edicions, 2009, s. 352–447, ISBN 978-84-96553-49-1 (ang.).
- ↑ Eva Trojovska, Mohammad Dehghani, Pavel Trojovský, Fennec fox optimization: a new nature-inspired optimization algorithm, „IEEE Access”, 10, 2022, s. 84417–84443 (ang.).
- ↑ a b c d Carolina Valdespino, Cheryl S. Asa, Joan E. Bauman, Estrous cycles, copulation, and pregnancy in the fennec fox (Vulpes zerda), „Journal of Mammalogy”, 83 (1), 2002, s. 99–109 (ang.).
- ↑ a b Wilson Don E. & Reeder DeeAnn M. (red.) Vulpes zerda w: Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3.) [on-line]. Johns Hopkins University Press, 2005. (ang.) [dostęp 24 października 2009]
- ↑ Woo i inni, Canine distemper virus infection in fennec fox (Vulpes zerda), „Journal of Veterinary Medical Science”, 72 (8), 2010, s. 1075–1079 (ang.).
- ↑ Honnold i inni, Lafora’s-like disease in a fennec fox (Vulpes zerda), „Journal of Zoo and Wildlife Medicine”, 41 (3), 2010, s. 530–534 (ang.).