Krzyż pokutny w Stanowicach

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Kolorowe zdjęcie przedstawiające górną część masywnego, kamiennego krzyża (od poprzeczki wzwyż), ustawioną na ziemi pod drzewami.
1. Krzyż kamienny w Stanowicach (fot. 2015)
2. Krzyż kamienny ze Stanowic przeniesiony na Zamek Grodno w Zagórzu Śląskim (fot. 2015)

Krzyż pokutny w Stanowicach – 5 grudnia 1305 r. została spisana w Strzegomiu, przed księżną Beatrycze, żoną piastowskiego księcia Bolka I Surowego, umowa ugodowa pomiędzy zabójcą a rodziną zabitego, dotycząca wydarzenia w Stanowicach[1]. Jest to najstarsza znana umowa ugodowa (kompozycyjna) z terenu Śląska [2][3].

Umowa[edytuj | edytuj kod]

Umowy takie dopuszczało średniowieczne prawo, traktując zasadniczo zabójstwa jako przestępstwa prywatne czyli takie, które godzą w interes jednostek, a nie władzy publicznej[4][5]. Można ich było dochodzić na drodze sądowej ale w związku ze słabością ówczesnego aparatu państwowego było to mało skuteczne. Prawo zwyczajowe dopuszczało nadal samopomoc w dochodzeniu krzywd czyli w tym wypadku krwawy odwet, zemstę rodową. I właśnie w ich miejsce wchodziły, wraz z rozwojem społeczno-gospodarczym zastępcze formy kar w postaci okupu, jako sposobu wykupienia się od zemsty[4]. Kara taka wymagała porozumienia (ugody, compositio) pomiędzy zabójcą a rodziną zabitego, zawieranej w postaci umowy przed przedstawicielem władzy[5][2][3]. Umowa zawarta w 1305 r. w Strzegomiu dotyczy zabójstwa dokonanego przez joannitę, brata Konrada, zarządcę folwarku zakonnego w Pasiecznej na młynarzu ze Stanowic, Konradzie de Langinberc. Skierowany do "wszystkich wyznawców Chrystusa" oryginał dokumentu księżnej znajduje się w archiwum narodowym w Pradze (Národní archiv)[1]. Przedstawia on przebieg dochodzenia do porozumienia oraz streszcza postanowienia umowy ugodowej, według której krewni zabitego przyrzekli rezygnację z zemsty w zamian za kwotę 12 grzywien srebra dla jego żony i dzieci od komtura zakonu w Strzegomiu. Drobniejsze kwoty przeznaczone zostały dla rannego sługi oraz cyrulika. Dokument zwiera też następującą informację: super occisionis locum crux est locata (na miejscu zabójstwa znajduje się krzyż)[1]. Ten krzyż to przykład tzw. krzyża pokutnego czyli wystawionego w wyniku umowy ugodowej związanej z zabójstwem. Należy zaznaczyć, że nie wszystkie umowy ugodowe zawierały nakaz wystawienia krzyża (nie była to niezbędna część umowy), a w przypadku tych, które zawierały obowiązek upamiętnienia wydarzenia pomnikiem, nie musiał to być krzyż lecz np. kapliczka, a bardzo często Marter[2][3] czyli kapliczka lub płyta ze przedstawieniem ukrzyżowanego Chrystusa lub sceną męczeństwa któregoś ze świętych[3].

Krzyż[edytuj | edytuj kod]

Jak wynika z treści dokumentu księżnej Beatrycze, w Stanowicach na miejscu zabójstwa stał krzyż pokutny. Nie ma żadnych informacji o jakichkolwiek jego cechach charakterystycznych. Nie wiadomo nawet z jakiego był materiału, a krzyże pokutne często były drewniane [2]. Po II wojnie światowej w Stanowicach znajdował się kamienny krzyż, który zaczęto utożsamiać z krzyżem pokutnym z umowy z 1305 r.[6][7] Krzyż ten został przeniesiony, po rozbiórce muru, w którym się znajdował, 10 października 1974 r. r. do lapidarium Muzeum w Świdnicy[7], a 10 lipca 1986 r. został przewieziony do Zamku Grodno w Zagórzu Śląskim[3] (fot. 2). W 1988 r. podczas praz ziemnych odnaleziono w Stanowicach drugi kamienny krzyż[3]. Część, którą udało się wydobyć umieszczono na terenie przykościelnym (fot. 1). Sytuacja ta pokazała na jak wątłych podstawach, a właściwie bez podstaw, dokonano klasyfikacji krzyża przewiezionego ostatecznie do Zamku Grodno, jako krzyża pokutnego[8]. Niestety ten odnaleziony w 1988 r. krzyż znowu został bezrefleksyjnie potraktowany przez lokalnych miłośników historii jako pokutny, a lokalny patriotyzm motywuje ich do pisania rzeczy nie mających żadnego uzasadnienia w znanych dokumentach i faktach jak: "Jest to jak dotąd największy i najbardziej masywny krzyż pokutny jaki odnaleziono nie tylko na Śląsku, ale w całej Europie. Po ewentualnej rekonstrukcji miałby 4 m wysokości, a ramiona 1,20 m szerokości."[9]. W rzeczywistości nie wiadomo, który ze znanych dwóch krzyży kamiennych ze Stanowic jest krzyżem pokutnym z umowy z 1305 r. Bardzo prawdopodobne jest też, że żaden z nich nie jest krzyżem pokutnym, a krzyż upamiętniający zabójstwo młynarza w ogóle zaginął[3][8]. Możliwe też, że w ogóle nie był kamienny.

Przypisy

  1. a b c Michał Zalewski: Umowa ugodowa z 1305 r. dotycząca zabójstwa w Stanowicach. Tekst najstarszej znanej umowy kompozycyjnej na Śląsku. (pol.). Kapliczki, krzyże i figury przydrożne, 2017. [dostęp 2017-12-03].
  2. a b c d Dagmara Adamska, Przemysław Nocuń. "Czu troste und czu hulffe des zele." Późnośredniowieczne ugody kompozycyjne z terenu Śląska. „Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka”. Rocznik LIX (2004) Nr 2, s. 111-139, 2004. Wrocławskie Towarzystwo Miłośników Historii. ISSN 0037-7511. 
  3. a b c d e f g Daniel Wojtucki, Stanisław Zobniów: Kamienne krzyże na Śląsku, Górnych Łużycach i ziemi kłodzkiej. Wrocław: Oficyna Wydawnicza ATUT, 2017, s. 11, 13, 17, 183-184, 413-414, 447-448. ISBN 978-83-7977-288-9.
  4. a b Katarzyna Sójka-Zielińska: Historia prawa. Warszawa: PWN, 1981, s. 143. ISBN 83-01-02760-6.
  5. a b Juliusz Bardach: Historia państwa i prawa Polski; tom I do połowy XV wieku. Warszawa: PWN, 1964, s. 338, 554.
  6. Józef Milka: Kamienne pomniki średniowiecznego prawa. Wrocław: Dolnośląskie Towarzystwo Społeczno-Kulturalne, 1979.
  7. a b Andrzej Scheer: Krzyże pokutne ziemi świdnickiej. Świdnica: Towarzystwo Regionalne Ziemi Świdnickiej, 1987.
  8. a b Arkadiusz Dobrzyniecki. Krzyże i kapliczki pokutne ziemi złotoryjskiej - historia pewnego mitu. „Pomniki Dawnego Prawa”. 11-12, s. 32-37, 2010. Stowarzyszenie Ochrony i Badań Zabytków Prawa. 
  9. Krzysztof Kaszub: Kamienne pomniki średniowiecznego prawa - krzyże pokutne. Urząd miasta i gminy w Strzegomiu. [dostęp 2017-12-05].