Historia prawa

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Historia prawa – dyscyplina historii i prawoznawstwa, zajmująca się badaniem dziejów prawa i jego instytucji od starożytności do czasów współczesnych.

Historia prawa jako nauka[edytuj]

Jako gałąź nauki ukształtowała się w początkach XIX wieku. Po II wojnie światowej została wprowadzona jako przedmiot nauczania na europejskich uniwersytetach. W strukturze nauk prawnych historia prawa występuje razem z historią państwa (jako „historia państwa i prawa”)[1]. Tak pojmowana stanowi podstawowy dział prawoznawstwa, m.in. obok dogmatyki prawa[2].

Wyróżnia się m.in. powszechną historię państwa i prawa, historię państwa i prawa danego obszaru (np. historia państwa i prawa polskiego, historia prawa niemieckiego), naukę prawa rzymskiego, historię prawa kanonicznego, doktryn politycznych i prawnych, historię poszczególnych gałęzi prawa (prawa karnego, prywatnego itd.)[3]. Istnieją co najmniej dwie metody uprawiania historii prawa: porównawcza i „naukowa”. Pierwsza zestawia instytucje różnych systemów prawnych, druga zaś formułuje wnioski na temat rozwoju prawa w ogóle[1].

Rozwój prawa od czasów najdawniejszych do współczesności[edytuj]

Starożytny Bliski Wschód[edytuj]

42 zaprzeczenia bogini Maat, tzw. spowiedź negatywna

Wszystkie systemy prawne starożytnego Bliskiego Wschodu, systemy archaiczne, wiązały normy prawne z religijnymi (prawo nadawała istota boska)[4]. Nie znały norm ogólnych, lecz regulowały kazuistyczne sytuacje[5]. Prawo nakazywało np. krwawą zemstę i talion[6].

Znane współcześnie źródła dają niewiele wiedzy o prawie starożytnego Egiptu. Są to odszyfrowane hieroglify z przepisami karnymi z okresu Nowego Państwa oraz papirusy z okresu ptolemejskiego, kiedy na prawo egipskie wpływała kultura starożytnej Grecji i Rzymu[7]. Co do prawa mezopotamskich form państwowych, znane są zbiory praw (kodeksy), m.in. Urukaginy i Lagaszu (ten drugi z 2400 p.n.e.). Najsłynniejszy jest XVII-wieczny babiloński kodeks Hammurabiego[8]. Prawo starożytnego Izraela było zawarte w Torze, którą uzupełniała ustna tradycja talmudyczna. Wpłynęło ono na kształtowanie się prawa kanonicznego i szariat[9].

Azja Południowa[edytuj]

 Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Europa[edytuj]

Grecja i Rzym[edytuj]

Ateńska inskrypcja z frazą „Rada i Obywatele zdecydowali” sprzed 403 p.n.e.

Starożytni Grecy ukuli podstawowe (dla cywilizacji zachodniej) pojęcia dotyczące państwa i polityki[8], ustalili pojęcia sprawiedliwości, słuszności i rządów prawa, wykształcili retorykę i gramatykę[5]. Jednak w zakresie prawa prywatnego nie mieli trwałych osiągnięć. Prawo greckie wpłynęło na systematykę prawa rzymskiego, a znacznie później, po wykształceniu się prawa rzymsko-bizantyńskiego, pojawiły się takie instytucje jak emfiteuza, hipoteka, antychreza[8].

Starożytni Rzymianie wykształcili podstawowe (dla cywilizacji zachodniej) pojęcia z zakresu prawa prywatnego. Systemy prawne państw europejskich przejęły z prawa rzymskiego ochronę jednostki, swobodę umów, ochronę prawa własności[10]. Rzymscy prawnicy ukształtowali etyczną stronę prawa[11]. Prawo cesarstwa zachodniorzymskiego, skodyfikowane w Corpus Iuris Civilis z VI w., wpłynęło na systemy prawne zachodniej Europy, w tym najsilniej Niemiec i krajów romańskich[12], a prawo rzymsko-bizantyńskie, zebrane w XIV w. w Hexabiblos – na systemy prawne Bałkanów i Rosji[13].

Średniowiecze i wczesna nowożytność[edytuj]

Strona z oldenburskiego Zwierciadła saskiego

Do początku pełnego średniowiecza dominowało prawo zwyczajowe[14] z zasadą osobowości prawa, która ewoluowała w stronę zasady terytorialności, jednak na małych obszarach rozbitych dzielnic[15]. Z tego okresu wywodzi się anglosaskie common law[14]. Około XI – XII w. na uniwersytetach zaczęto badać prawo rzymskie[16]. W XIII w. odrodziła się arystotelesowska koncepcja państwa i prawodawstwa. Spisywano wtedy „zwody”, „zwierciadła”, „kodeksy”, zawierające normy prawa zwyczajowego. W późnym średniowieczu zwiększyła się liczba podmiotów prawodawczych i udział stanowienia prawa (w tym stanowego i korporacyjnego)[17]. Następnie pojawiły się normy obowiązujące na obszarze całych państw[15].

Okres reformacji przyniósł postulaty systematyzacji prawa[18]. Usystematyzowane, racjonalizowane prawo publiczne, ustrojowe, procesowe i karne rozwinęło się w dobie absolutyzmu. W państwach, w których nie było absolutyzmu, utrzymała się rola prawa zwyczajowego[15].

Późna nowożytność i czasy najnowsze[edytuj]

Prezentacja Kodeksu Napoleona na posiedzeniu Rady Stanu, 1865

W Oświeceniu pojawiły się m.in. postulaty uniwersalizacji prawa, wyłączności prawa skodyfikowanego, pewności i zupełności prawa[19]. Na kontynencie europejskim przeprowadzono systematyzację i kodyfikację prawa, opartą na koncepcji prawa natury, oderwaną (przynajmniej w zamierzeniach) od tradycji prawa zwyczajowego[20].

W okresie dominacji liberalizmu gospodarczego prawo prywatne eksponowało nieograniczone prawo własności i swobody umów[21]. Następnie na sile przybrały postulaty solidaryzmu, interwencjonizmu. Pojawiły się takie gałęzie prawa jak prawo pracy, prawo gospodarcze[22]. W nauce prawa karnego zapanowała szkoła humanitarna, która postulowała pewność prawa, równość wobec prawa karnego, indywdidualizację odpowiedzialności karnej, zabezpieczenie praw podejrzanego, zmianę roli kary[23]. W XIX w. wykształciło się także prawo administracyjne i prawo międzynarodowe oraz szereg innych gałęzi[24].

Islam[edytuj]

Stosowanie szariatu według państw świata
 Osobne artykuły: szariatfikh.

Na początku VII w. na Półwyspie Arabskim wykształcił się islam, system religijny zawierający także normy prawne (szariat). Ich podstawowymi źródłami są: Koran (objawiona nauka Mahometa) oraz sunna (relacje o wypowiedziach Mahometa). Ok. VIII zaczęto uzupełniać te normy w drodze analogii (kijas) oraz określania ogólnej zgody wiernych lub uczonych (idżma). Wtedy pojawiły się też szkoły prawnicze (mazhab), które do X w. rozwinęły muzułmańską jurysprudencję (fikh) i wyodrębniły system prawa od teologii[25]. Z tego okresu pochodzi np. hawala, system nieformalnej wymiany dóbr, która później wpłynęła na francuski awal[26].

W okresie X – XIX w. rozwój systemu prawa muzułmańskiego był zakazany. W XIX w. zaczęto proponować unowocześnienie prawa islamu i wykorzystanie europejskich kodyfikacji[25].

Daleki Wschód[edytuj]

Cesarska przysięgą w pięciu artykułach, akt prawny Mutsuhito z 1868
 Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

Bibliografia[edytuj]

  • Gamal Moursi Badr, Islamic Law: Its Relation to Other Legal Systems, „The American Journal of Comparative Law”, 2 (26), American Society of Comparative Law, 1978, DOI10.2307/839667, JSTOR839667.
  • Marek Kuryłowicz, Adam Wiliński, Rzymskie prawo prywatne, Warszawa: Oficyna Wolters Kluwer, 2008, ISBN 978-83-7601-073-1.
  • Antoni Pieniążek, Małgorzata, Stefaniuk, Socjologia prawa, Kraków: Zakamycze, 2005, ISBN 83-7333-148-4.
  • Michał Sczaniecki, Powszechna historia państwa i prawa, Warszawa: LexisNexis, 2003, ISBN 83-7334-030-0.