Nagórzany

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Nagórzany
Panorama Nagórzan
Panorama Nagórzan
Państwo  Polska
Województwo podkarpackie
Powiat sanocki
Gmina Bukowsko
Liczba ludności (2009) 324
Strefa numeracyjna (+48) 13
Kod pocztowy 38-505
Tablice rejestracyjne RSA
SIMC 0346684
Położenie na mapie województwa podkarpackiego
Mapa lokalizacyjna województwa podkarpackiego
Nagórzany
Nagórzany
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Nagórzany
Nagórzany
Położenie na mapie świata
Mapa lokalizacyjna świata
Nagórzany
Nagórzany
Ziemia 49°30′01″N 22°02′08″E/49,500278 22,035556

Nagórzany (ukr. Nahor'any, łem. Nahorjany) – wieś w Polsce położona w województwie podkarpackim, w powiecie sanockim, w gminie Bukowsko na Pogórzu Bukowskim. W latach 1975-1998 miejscowość położona była w województwie krośnieńskim.

W roku 2009 we wsi funkcjonował sklep GS "SCH", kilka firm usługowo-handlowych, oraz dwie ogólnobudowlane. Dziesięć gospodarstw rolnych spełniało wymogi UE. We wsi działa KGW o tradycjach sięgających lat 30. XX wieku, OSP, oraz Klub Sportowy Nagórzany.

Położenie[edytuj]

Wieś położona jest przy drodze wojewódzkiej nr 889 z Sieniawy, przez Bukowsko do Szczawnego. Droga ta łączy się z drogą 892 prowadzącą do przejścia granicznego przez Radoszyce na Słowację. Wieś leży na południe od Nowotańca. Okolica górzysta (390 m n.p.m.), na dziale wodnym Pielnicy – dopływ Wisłoka i Sanoczka (dopływ Sanu). Na południu graniczy z Bukowskiem.

Historia[edytuj]

Toponimia[edytuj]

  • supper oppido toto Nowothanecz et suburbis1446 r.
  • Nowothanyecz cum supperiori suburbio 1486 r.
  • Wolia Przedmieszczie Nagórzany 1589 r.
  • Przedmieście Nowotanieckie Górne

Nazwa wsi ma pochodzenie etniczne – oznacza mieszkańców Posady Górnej (przedmieścia) miasta Nowotaniec, po powtórnej lokacji w roku 1444 w okolicy wsi Nagórzany.

Etnografia wsi[edytuj]

Wypas owiec
Wieś w 1942 roku

W roku 1774, 4 listopada jak wynika z zapisu wyroku sądu wójtowskiego w Sanoku, wydano wyrok pozwalający Żydowi Mośkowi Zelmanowiczowi na rzeźnictwo na potrzeby karczmy w Nagórzanach pod warunkiem że, "będzie przekazywał cechowi nowotanieckiemu co roku po funcie wosku, na Boże Narodzenie i Boże Ciało oraz po 6 groszy kwartalnie w okresie tzw. żałomszy suchedniowych; miał też zapraszać braci cechowych w godnie święta na pół garnca wódki"[1]

W roku 1898 wieś liczyła 471 osób (głównie Polacy, społeczność żydowska <5%) oraz 75 domów. Powierzchnia wsi z miastem Nowotańcem wynosiła razem 3,43 km². Obszary dworskie (niezamieszkane) składały się wyłącznie z lasów i pastwisk i wynosiły łącznie 0,10 km². W roku 1900 wieś liczyła 490 mieszkańców, całkowita pow. wsi wynosiła wówczas 21 ha oraz 78 domy[2].

W 1928 r. we wsi znajdowała się kuźnia (M. Krzysik), zakład budowlany (A. Piszczyński), traffica (K. Gackowski), młyn (S. Jakubowski). W roku 1963 wieś obejmowała 296 ha, liczyła ogółem 302 osoby.

Przynależność administracyjna[edytuj]

W latach 1340-1772 miejscowość leżała w ziemi sanockiej, w województwie ruskim. W latach 1772-1852 w cyrkule leskim, a następnie sanockim. Od 1867 r. wieś leży w powiecie sanockim, w gmina Bukowsko w Galicji. Do 1914 r. wieś podległa jurysdykcji starostwa powiatowego w Sanoku, powiat sądowy w Bukowsku.

Kolejnymi sołtysami od roku 1948 byli Jan koźma, Edward Kozimor, Wincenty Pawiński, Stanisław Silarski. W roku 1962 sołtysem był Władysław Muszański, a po nim Kazimierz Muszański, Julian Piszczyński, Tadeusz Silarski, Adam Drozd. W roku 2009 sołtysem wsi jest Jan Orybkiewicz.

Wydarzenia[edytuj]

W 1366 król Kazimierz III Wielki wydaje przywilej lokacyjny wsi, po obu stronach rzeki Brzozowa, dziś Nadolany, Nagórzany. W roku 1578 wieś jest własnością Adama Siecińskiego, o pow. 2 łanów.

W roku 1589 wieś (Wola Przedmieście Nagorzany) należy do Stanów, o pow. 6 ½ łana. Od 10 listopada 1634 własność Alexandra de Stano. W roku 1717 Samuel i Bogusław synowie Aleksandra Stano sprzedają Nagórzany, Nadolanami, Wolę Sękową i Wolę Jaworową Józefowi Bukowskiemu- łowczemu lwowskiemu.

W okresie powstania styczniowego z roku 1863 z Nagórzan walczył Jan Żmigrodzki.

W okresie II wojny światowej Nagórzany przynależały do placówki nr IV w Nowotańcu podległej Komendzie Obwodu AK OP-23 w Sanoku. Wieś została zajęta przez nieliczne oddziały sowieckie na początku sierpnia 1944 r. 4 sierpnia pijana kompania żołnierzy sowieckich posuwająca się wzdłuż Pielni w kierunku Nadolan zaatakowała karabinami maszynowymi niemieckie wozy terenowe "treny", jadące z Bukowska w kierunku Rymanowa, wywiązała się walka, w której zginęło 12 sowieckich żołnierzy. 12 sierpnia Niemcy rozkazali przeniesienie się cywilnej ludności do Bukowska i tym samym zorganizowali tu swoją obronę. Następnego dnia odrzucili sowiecki atak aż do Jędruszkowiec i okolice górnej Pielni. Front w tym miejscu ustalił się i trwał do 16 września 1944. Ponieważ kwaterujące w Nowotańcu i Nagórzanach kompanie SS plądrowały cudzą własność, miejscowa ludność interweniowała u generała Wurtza, kwaterującego w Bukowsku, a następnie u generała Scheuerpfluga w Woli Sękowej. Na skutek interwencji i rozkazu generałów kwaterująca kompania SS została przeniesiona do Rymanowa. Początki ofensywy sowieckiej dały o sobie znać we wsi i miasteczku 14 września 1944 roku podczas sowieckich bombardowań. W nocy z 15 na 16 września artyleria niemiecka ze Stawisk (część Nadolan) wycofała się w kierunku Woli Sękowej, a rano w sobotę oddziały czechosłowackie zajęły Nowotaniec, Nadolany i Nagórzany do Pielni słowaccy żołnierze doszli o godz. 9.30. Ostatnie wojskowe auto niemieckie przejechało przez Nowotaniec i Nagórzany o godz. 8, 16 września 1944 roku, kierując się w stronę Woli Sękowej.

Nagórzany zostały całkowiecie spalone przez UPA z 5 na 6 kwietnia 1946 ok. godziny 22.00.

Osoby związane z Nagórzanami[edytuj]

W Nagórzanach urodzili się m.in.:

Nazwiska mieszkańców

Liczba ludności[edytuj]

  • rok 1898 – 471
  • rok 1929 – 302 ( w roku 1936 wieś zamieszkana była przez 36 Rusinów )
  • rok 2002 – 320
Emigracja

Po roku 1848 nasiliły się procesy migracyjne ludności:

Architektura[edytuj]

Ruiny cerkwi (2011)

W XIX w. Nagórzany tworzyły przedmieście miasteczka Nowotańca. Wieś dzieliła się na cztery części Lipniki, Ludwikówkę, Węglarzyska i Królikówkę.

Z zabytków pozostała dawna cerkiew greckokatolicka pw. śś. Apostołów Piotra i Pawła należąca do byłej parafii w miejscowości Wola Sękowa. Cerkiew wzniesiona w 1848 r., erygowana w 1861 r. z fundacji Włodzimierza Poźniaka, patrona tytularnego i kolatora cerkwi. Na początku XX w. remontowana, po 1947 r. popadła w ruinę. Po 1944 r. nastąpiła konwersja wyznania z obrządku greckokatolickiego na łaciński. Cerkwisko położone jest na cmentarzu grzebalnym z XIX w. Na cmentarzu zachowały się nieliczne nagrobki w początku XX w. Pod cerkwią znajduje się krypta z grobami fundatora i jego synów.

Właściciele[edytuj]

Przypisy

  1. prof. Feliks Kiryk. Bukowsko i Nowotaniec pięćset lat sąsiedztwa. op. cit. CPHAU fond 44, sygn. 5 Księga wójtowsko-ławnicza miasta Sanoka, 1759, 1772-1776. k. 348.
  2. Gemeindelexikon der im Reichsrate vertretenen Königreiche und Länder. Tom XII. Galizien. 10 grudnia 1900. Wien 1907.

Bibliografia[edytuj]