Przejdź do zawartości

Niko Pirosmani

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Niko Pirosmani
ნიკო ფიროსმანაშვილი
Ilustracja
Niko Pirosmani (1916)
Imię i nazwisko

Nikoloz Pirosmanaszwili
(ნიკოლოზ ფიროსმანაშვილი)

Data i miejsce urodzenia

5 maja 1862
Mirzaani, Kachetia

Data i miejsce śmierci

9 kwietnia 1918
Tyflis (obecnie Tbilisi)

Narodowość

gruzińska

Dziedzina sztuki

malarstwo

Epoka

prymitywizm

podpis
Multimedia w Wikimedia Commons

Niko Pirosmani, właśc. Nikoloz Pirosmanaszwili[1] (gruz. ნიკო ფიროსმანაშვილი, ur. 5 maja w 1862 w Mirzaani w Kachetii, zm. 9 kwietnia 1918 w Tyflisie, obecnie Tbilisi) – gruziński malarz-prymitywista.

Życiorys

[edytuj | edytuj kod]

Urodził się w rodzinie chłopów kachetyjskich. W 1872 wstąpił na służbę u bogatych mieszczan tyfliskich, nauczył się czytać i pisać po gruzińsku i rosyjsku. Został malarzem samoukiem[2]. W 1890 rozpoczął pracę jako konduktor na kolei, w 1893 otworzył wraz ze wspólnikiem mleczarnię, która jednak zbankrutowała, a Pirosmani stał się bezdomnym. Utrzymywał się z malowania szyldów sklepowych. Pod koniec życia zainteresowali się nim malarze, m.in. Ilja Zdaniewicz i jego brat Kiriłł. W 1913 kilka obrazów Pirosmanaszwilego pokazano na wystawie malarstwa ludowego w Moskwie. Zmarł jednak w nędzy. Nie wiadomo, gdzie został pochowany[3].

Twórczość

[edytuj | edytuj kod]
Uczta

Pirosmani mógł namalować około 1000 obrazów; zachowało się około 240 jego prac[4]. Malował je zwykle na kosztownej czarnej ceracie, której faktura przypomina płótno[5], takie podobrazie było jego świadomym wyborem[6]; czasami malował także na płótnie, kartonie lub blasze żelaznej; wykorzystywał do malowania produkty drogich marek Winsor & Newton(inne języki) oraz Lefranc & Bourgeois(inne języki)[5]. Wykorzystywał niewiele kolorów do stworzenia swoich prac; najczęściej stosował ultramarynę, kobalt, czerwień angielską, umbrę, żółty, pomarańczowy i czerwony kadm, ochrę, tlenek chromu, biel ołowianą i biel cynkową[4].

Tematyka obrazów była zależna od upodobań klientów – kupców i restauratorów, którym Pirosmanaszwili płacił obrazami za żywność. Dominowały obrazy wystawnych uczt oraz popularnych postaci, jak Tancerka Margarita (portret francuskiej tancerki i śpiewaczki Marguerite de Sèvres, w której Pirosmani zakochał się bez wzajemności[7]). Ponad 80 znanych obrazów stanowi przedstawienia zwierząt, zwłaszcza dzikich: jeleni i saren (ponad 20), niedźwiedzi (9 obrazów), a także zwierząt udomowionych[8] np. baranków (8 dzieł)[9]. Malował też martwe natury, przedstawiające towary sprzedawane w odwiedzanych przez niego sklepikach, oraz fantastyczne krajobrazy z egzotycznymi zwierzętami. Część z jego prac określono mianem eposów, np. Polowanie i widok na Morze Czarne[10].

Jego twórczość została doceniona dopiero po śmierci. Udało się zgromadzić wiele obrazów rozproszonych po sklepikach i jadłodajniach. Obrazy gruzińskiego samouka są porównywane do dzieł najwybitniejszych prymitywistów, jak Celnika Rousseau. Największą kolekcję dzieł posiada Państwowe Muzeum Sztuk Pięknych w Tbilisi.

Recepcja i upamiętnienie

[edytuj | edytuj kod]

Pierwsza książka o jego twórczości pt. Pirosmanaszwili została wydana w 1926 roku[11]. Zainteresowanie jego dziełem wzrosło w latach 60. XX wieku[12], gruzińscy artyści, w tym twórcy awangardowi[13], zaczęli nawiązywać do jego twórczości[12]. Kiriłł Zdaniewicz wydał również książkę o jego twórczości po wyjściu z gułagu, która po polsku ukazała się w 1968 roku pt. Niko Pirosmani. Malarz naiwny[14]. Muzeum Niko Pirosmaniego w Mirzaani otwarto w 1963 roku, a w 1982 roku w piwnicy kamienicy, w której mieszkał pod sam koniec życia otworzono Dom – Muzeum Niko Pirosmanaszwilego w Tbilisi[15]. Pierwsze zagraniczne wystawy jego malarstwa odbyły się w 1968 roku w Pradze i Warszawie[12]. W 1969 roku wystawiono jego obrazy w Paryżu[12], w tym samym roku miał premierę film Giorgiego Szengelaii[12].

Narodowy Bank Gruzji wyemitował w 1995 roku banknot z podobizną Pirosmaniego i motywem z jego obrazu o nominale 1 lari; był to pierwszy banknot wyemitowany przez ten bank[16].

W 2018 roku zorganizowano wystawę jego prac w wiedeńskiej Albertinie; towarzyszyła jej instalacja Tadao Andō w formie stołu oraz wielu róż, co nawiązywało do legendy o nieszczęśliwej miłości artysty do aktorki Margerity (ten motyw pojawia się także w piosence Ałły Pugaczowej pt. Milion szkarłatnych róż)[17].

W 2022 roku w Polsce ukazała się biografia Pirosmaniego pt. Czarna cerata Pirosmaniego. Życie i twórczość gruzińskiego artysty autorstwa Lecha Kończaka[18].

Nawiązania

[edytuj | edytuj kod]

Rima Kandelaki wydała związaną tematycznie z artystą powieść pt. Malarz chodził po mieście w 1960 roku[12]. Giogri Nachucriszwili wystawił sztukę o Pirosmanim w Teatrze im. Rustawelego w Tbilisi w 1961 roku[12]. Aleksi Maczawariani napisał balladę na fortepian Wspomnienia o Niko. Obrazy starego Tbilisi, natomiast Natela Swanidze skomponowała oratorium pt. Pirosmani, a Sulchan Nassidze napisał symfonię Pirosmani[19].

Przypisy

[edytuj | edytuj kod]
  1. ↑ Kończak 2022 ↓, s. 17.
  2. ↑ გიორგი პაპაშვილი, ნიკო ფიროსმანაშვილის სურათის ენა და ფოტოგრაფია [online], georgianart.ge [dostęp 2025-07-20] (gruz.).
  3. ↑ Kończak 2022 ↓, s. 54–55, 69.
  4. ↑ a b Kończak 2022 ↓, s. 141.
  5. ↑ a b Kończak 2022 ↓, s. 144.
  6. ↑ Kończak 2022 ↓, s. 149.
  7. ↑ Niko Pirosmani. Smutna historia gruzińskiego Nikifora [online], 16 sierpnia 2024 [dostęp 2024-10-08].
  8. ↑ Kończak 2022 ↓, s. 97.
  9. ↑ Kończak 2022 ↓, s. 99.
  10. ↑ Kończak 2022 ↓, s. 128.
  11. ↑ Kończak 2022 ↓, s. 60.
  12. ↑ a b c d e f g Kończak 2022 ↓, s. 68.
  13. ↑ Kończak 2022 ↓, s. 135.
  14. ↑ Kończak 2022 ↓, s. 66.
  15. ↑ Kończak 2022 ↓, s. 65.
  16. ↑ Kończak 2022 ↓, s. 66, 69.
  17. ↑ Kończak 2022 ↓, s. 52–54.
  18. ↑ Lech Kończak, Czarna cerata Pirosmaniego. Życie i twórczość gruzińskiego artysty, Wojnowice: KEW, 2022, ISBN 978-83-7893-278-9.
  19. ↑ Kończak 2022 ↓, s. 69.

Bibliografia

[edytuj | edytuj kod]
  • Szałwa Amiranaszwili: Sztuka gruzińska, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1973.
  • Bohdan Baranowski, Krzysztof Baranowski, Historia Gruzji, Wrocław [etc.]: Ossolineum, 1987, ISBN 83-04-02345-8, OCLC 835876783.
  • Lech Kończak, Czarna cerata Pirosmaniego. Życie i twórczość gruzińskiego artysty, Wojnowice: Kolegium Europy Wschodniej, 2022, ISBN 978-83-7893-278-9.
Źródło: „https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Niko_Pirosmani&oldid=77235376”