Nocyceptor
Nocyceptor – wysokoprogowy receptor czuciowy obwodowego układu somatosensorycznego, zdolny do transdukcji i kodowania bodźców szkodliwych, czyli rzeczywiście lub potencjalnie uszkadzających tkanki[1]. W neurofizjologii określenie to jest często stosowane także w odniesieniu do całego pierwotnego neuronu czuciowego wyposażonego w takie zakończenie receptorowe[2].
Nocyceptory wykrywają bodźce mechaniczne, termiczne i chemiczne o potencjalnie szkodliwym nasileniu i przekształcają je w sygnały elektryczne przekazywane do ośrodkowego układu nerwowego. Proces neuronalnego kodowania bodźców szkodliwych określa się jako nocycepcję[1].
Aktywacja nocyceptorów nie jest jednak równoznaczna z odczuwaniem bólu. Ból jest odrębnym, osobistym doświadczeniem czuciowym i emocjonalnym powstającym w wyniku przetwarzania informacji przez układ nerwowy. Nocycepcja może zachodzić bez świadomego odczuwania bólu, natomiast niektóre rodzaje bólu mogą występować bez rzeczywistej aktywacji obwodowych nocyceptorów wskutek uszkodzenia tkanek[1].
Budowa i rozmieszczenie
[edytuj | edytuj kod]
Nocyceptory należą do pierwotnych neuronów czuciowych. Ciała neuronów unerwiających tułów i kończyny znajdują się przede wszystkim w zwojach korzeni grzbietowych nerwów rdzeniowych, natomiast neurony odpowiedzialne za nocycepcję w znacznej części struktur głowy mają ciała między innymi w zwoju trójdzielnym[2].
Neurony te mają budowę pseudojednobiegunową. Z ciała komórki odchodzi pojedynczy wypustek, który rozdziela się na gałąź obwodową i centralną. Gałąź obwodowa dociera do unerwianej tkanki i tworzy zakończenia receptorowe, natomiast gałąź centralna wchodzi do rdzenia kręgowego albo pnia mózgu, gdzie przekazuje informacje kolejnym neuronom[2].
W skórze zakończenia wielu nocyceptorów mają postać wolnych zakończeń nerwowych i mogą sięgać do powierzchownych warstw skóry. Znajdują się w sąsiedztwie między innymi keratynocytów, komórek tucznych i komórek układu odpornościowego, z którymi mogą tworzyć funkcjonalne układy sygnalizacyjne[2][3].
Nocyceptory unerwiają nie tylko skórę, lecz także mięśnie, ścięgna, stawy, kości, naczynia krwionośne oraz liczne narządy wewnętrzne. Poszczególne populacje neuronów różnią się właściwościami w zależności od unerwianej tkanki[2][3].
Włókna nocyceptywne
[edytuj | edytuj kod]Większość klasycznie opisywanych nocyceptorów przekazuje informacje za pośrednictwem cienkich włókien typu Aδ albo C[2].
Włókna Aδ mają niewielką średnicę i cienką osłonkę mielinową, dzięki czemu przewodzą potencjały czynnościowe szybciej niż włókna C. Należą do nich między innymi aferenty reagujące na silne bodźce mechaniczne i termiczne. Ich zakończenia centralne docierają przede wszystkim do powierzchownych warstw rogów tylnych rdzenia kręgowego, choć część tworzy połączenia także w głębszych blaszkach[2].
Włókna C są cienkie i niezmielinizowane, dlatego przewodzą impulsy wolniej. Stanowią znaczną część obwodowych aferentów nocyceptywnych i obejmują liczne neurony polimodalne, reagujące jednocześnie na bodźce mechaniczne, cieplne i chemiczne[2].
Tradycyjnie szybciej przewodzącą aktywność włókien Aδ wiązano z wczesnym, lepiej zlokalizowanym i często ostrym składnikiem bólu, a aktywność włókien C z późniejszym, bardziej rozlanym uczuciem pieczenia lub bólu tępego. Zależność ta nie jest jednak jednoznaczna, ponieważ poszczególne populacje włókien mają zróżnicowane właściwości i uczestniczą w złożonych obwodach czuciowych[2].
Klasyfikacja
[edytuj | edytuj kod]Klasyfikacja czynnościowa
[edytuj | edytuj kod]Nocyceptory można klasyfikować według rodzaju bodźców, które wywołują ich pobudzenie. Wyróżnia się między innymi:
- nocyceptory mechaniczne – reagujące przede wszystkim na bodźce mechaniczne o dużej intensywności, takie jak silny ucisk, rozciąganie lub nakłucie;
- nocyceptory termiczne – aktywowane przez temperatury mogące uszkadzać tkanki;
- nocyceptory chemiczne – reagujące na substancje drażniące lub związki powstające podczas uszkodzenia tkanek i zapalenia;
- nocyceptory polimodalne – odpowiadające na więcej niż jeden rodzaj bodźca, na przykład mechaniczny, termiczny i chemiczny[2].
Podział ten ma charakter funkcjonalny i nie odpowiada bezpośrednio odrębnej klasyfikacji morfologicznej lub molekularnej.
Nocyceptory nieme
[edytuj | edytuj kod]Część aferentów nocyceptywnych w prawidłowych warunkach reaguje słabo albo wcale na typowe bodźce mechaniczne lub cieplne. Po uszkodzeniu tkanek albo w obecności mediatorów zapalnych mogą jednak zwiększyć swoją pobudliwość i zacząć odpowiadać na bodźce, które wcześniej nie wywoływały aktywności. Określa się je jako nocyceptory nieme (ang. silent nociceptors) lub mechanicznie niewrażliwe aferenty[2].
Ich „uaktywnianie” podczas zapalenia zwiększa liczbę neuronów przekazujących informacje ze zmienionej chorobowo tkanki i może uczestniczyć w powstawaniu nadwrażliwości bólowej[2].
Klasyfikacja molekularna
[edytuj | edytuj kod]Tradycyjny podział neuronów nocyceptywnych obejmuje między innymi populacje peptydergiczne i niepeptydergiczne. Neurony peptydergiczne mogą wytwarzać neuropeptydy, takie jak substancja P i peptyd związany z genem kalcytoniny (CGRP), natomiast wiele neuronów klasyfikowanych jako niepeptydergiczne charakteryzuje się innym zestawem receptorów i markerów molekularnych[4].
Rozwój metod sekwencjonowania RNA pojedynczych komórek wykazał jednak, że rzeczywiste zróżnicowanie neuronów czuciowych jest znacznie większe. W zwojach czuciowych występują liczne populacje różniące się ekspresją kanałów jonowych, receptorów błonowych, neuropeptydów i czynników transkrypcyjnych[5].
Klasyfikacje molekularne nie pokrywają się w prosty sposób z klasycznym podziałem funkcjonalnym. Ponadto część wiedzy dotyczącej populacji peptydergicznych i niepeptydergicznych pochodzi z badań na gryzoniach, a odpowiadające im populacje neuronów u człowieka nie zawsze wykazują identyczne profile ekspresji genów[5].
Transdukcja bodźców
[edytuj | edytuj kod]W błonie obwodowych zakończeń nocyceptorów znajdują się liczne kanały jonowe oraz receptory zdolne do bezpośredniego lub pośredniego reagowania na zmiany fizyczne i chemiczne zachodzące w tkance. Otwarcie kanałów kationowych prowadzi do napływu jonów, depolaryzacji błony i powstania potencjału receptorowego. Jeżeli depolaryzacja osiągnie odpowiednią wartość, dochodzi do wygenerowania potencjałów czynnościowych[2].
Nie istnieje pojedynczy „receptor bólu”. W transdukcji bodźców szkodliwych uczestniczy wiele klas białek o różnych właściwościach[2].
Bodźce termiczne i chemiczne
[edytuj | edytuj kod]Ważną rolę w wykrywaniu temperatury oraz bodźców chemicznych odgrywają kanały z rodziny TRP. Jednym z najlepiej poznanych jest TRPV1, aktywowany między innymi przez wysoką temperaturę, kapsaicynę, kwaśne środowisko i część endogennych mediatorów[6].
Inny kanał, TRPA1, może być aktywowany przez liczne drażniące i reaktywne związki chemiczne, w tym substancje obecne między innymi w oleju gorczycznym oraz związki powstające podczas stresu oksydacyjnego i zapalenia[6].
Kwaśne środowisko może oddziaływać na nocyceptory również za pośrednictwem kanałów jonowych wrażliwych na protony, w tym kanałów ASIC. Z kolei ATP uwalniany z uszkodzonych komórek może aktywować między innymi receptory purynergiczne P2X obecne w neuronach czuciowych[2].
Bodźce mechaniczne
[edytuj | edytuj kod]Mechanizm bezpośredniej transdukcji szkodliwych bodźców mechanicznych jest bardziej złożony i nie został sprowadzony do jednego kanału jonowego. Kanał PIEZO2 jest jednym z głównych mechanotransduktorów układu somatosensorycznego i odgrywa zasadniczą rolę w czuciu dotyku i propriocepcji. Jest również obecny w części neuronów nocyceptywnych i może uczestniczyć w niektórych formach nocycepcji mechanicznej i nadwrażliwości mechanicznej[7].
Badania ludzi z zaburzeniem funkcji PIEZO2 oraz modele zwierzęce wskazują jednak, że kanał ten nie jest jedynym ani uniwersalnym transduktorem ostrych, szkodliwych bodźców mechanicznych. Molekularne podstawy mechanonocycepcji pozostają przedmiotem badań[7].
Powstawanie i przewodzenie potencjału czynnościowego
[edytuj | edytuj kod]Po wytworzeniu potencjału receptorowego pobudzenie nocyceptora zależy od działania kanałów jonowych regulujących pobudliwość błony. Szczególną rolę odgrywają zależne od napięcia kanały sodowe.
W neuronach nocyceptywnych istotne znaczenie mają między innymi kanały NaV1.7, NaV1.8 i NaV1.9. Uczestniczą one w osiąganiu progu pobudliwości, generowaniu potencjałów czynnościowych oraz ich przewodzeniu wzdłuż aksonu[8].
Znaczenie tych kanałów potwierdzają również obserwacje genetyczne u ludzi. Warianty prowadzące do utraty funkcji NaV1.7 mogą powodować bardzo znaczne upośledzenie odczuwania bólu, natomiast warianty zwiększające jego aktywność są związane z niektórymi dziedzicznymi zespołami bólowymi. Warianty kanałów NaV1.8 i NaV1.9 również wpływają na pobudliwość obwodowych neuronów czuciowych i mogą uczestniczyć w zaburzeniach bólowych[8].
Potencjały czynnościowe przemieszczają się z obwodowego zakończenia nocyceptora przez akson do jego zakończenia centralnego. Informacja jest więc kodowana między innymi przez liczbę i częstość wyładowań neuronów oraz przez aktywność różnych populacji aferentów[2].
Zakończenia centralne
[edytuj | edytuj kod]Centralne gałęzie neuronów nocyceptywnych unerwiających tułów i kończyny wchodzą do rdzenia kręgowego przez korzenie grzbietowe. Znaczna część cienkich włókien nocyceptywnych kończy się w powierzchownych warstwach rogu tylnego rdzenia kręgowego, szczególnie w blaszkach I i II. Niektóre włókna typu A tworzą również połączenia w głębszych warstwach, w tym w blaszce V[2].
Nocyceptory są neuronami pobudzającymi. Ich podstawowym szybkim neuroprzekaźnikiem w zakończeniach centralnych jest glutaminian. Część populacji uwalnia również neuropeptydy, m.in. substancję P oraz CGRP[2].
Uwolnienie przekaźników aktywuje neurony rdzeniowe należące do dalszych obwodów nocyceptywnych. Informacja jest następnie przetwarzana przez lokalne interneurony oraz przekazywana drogami wstępującymi do pnia mózgu, wzgórza i innych struktur mózgowia. Szczegółowe przetwarzanie tych informacji należy już do procesu nocycepcji, a nie wyłącznie do funkcji samego nocyceptora.
Sensytyzacja obwodowa
[edytuj | edytuj kod]Właściwości nocyceptorów nie są stałe. Po uszkodzeniu tkanek, podczas zapalenia lub pod wpływem niektórych mediatorów ich próg pobudliwości może się obniżyć, a odpowiedź na bodźce może ulec zwiększeniu.
Uszkodzone komórki, płytki krwi, komórki odpornościowe i inne elementy tkanki mogą uwalniać związki wpływające na zakończenia nocyceptorów, między innymi prostaglandyny, bradykininę, ATP, protony, histaminę, cytokiny oraz czynnik wzrostu nerwów (NGF)[3].
Mediatory te mogą bezpośrednio aktywować nocyceptory albo zmieniać działanie ich kanałów jonowych za pośrednictwem wewnątrzkomórkowych szlaków sygnałowych. Skutkiem może być:
- obniżenie progu aktywacji;
- zwiększenie odpowiedzi na bodziec ponadprogowy;
- zwiększenie częstości potencjałów czynnościowych;
- pojawienie się aktywności spontanicznej;
- zmiana ekspresji kanałów i receptorów[3].
Zjawisko zwiększonej reaktywności nocyceptorów i obniżenia ich progu pobudliwości określa się jako sensytyzację obwodową[1].
Sensytyzacja obwodowa jest jednym z mechanizmów hiperalgezji pierwotnej, występującej w miejscu uszkodzenia lub zapalenia. Należy ją odróżnić od sensytyzacji ośrodkowej, która dotyczy zwiększonej reaktywności neuronów ośrodkowego układu nerwowego[9].
Oddziaływania z układem odpornościowym
[edytuj | edytuj kod]Nocyceptory nie są jedynie biernymi czujnikami zmian zachodzących w tkankach. Tworzą dwukierunkowy układ komunikacji z komórkami układu odpornościowego[3].
Komórki odpornościowe, w tym mastocyty, makrofagi, neutrofile i limfocyty, mogą uwalniać cytokiny, prostaglandyny, histaminę, czynniki wzrostowe oraz inne substancje modyfikujące pobudliwość nocyceptorów. Nocyceptory z kolei mogą uwalniać przekaźniki wpływające na naczynia krwionośne i funkcję komórek odpornościowych[3].
Zjawisko to ma znaczenie zarówno podczas ostrego zapalenia, jak i w części stanów przewlekłych.
Zapalenie neurogenne
[edytuj | edytuj kod]Aktywacja części nocyceptorów może powodować uwalnianie neuropeptydów nie tylko z ich zakończeń centralnych, lecz także z zakończeń obwodowych. Szczególne znaczenie mają CGRP oraz substancja P[3].
CGRP może powodować rozszerzenie naczyń krwionośnych, natomiast substancja P może zwiększać ich przepuszczalność. Ich miejscowe działanie może przyczyniać się do zaczerwienienia, obrzęku i innych objawów reakcji zapalnej[3].
Mechanizm, w którym aktywność neuronów czuciowych prowadzi do miejscowego uwalniania mediatorów zapalnych, określa się jako zapalenie neurogenne. W ten sposób nocyceptory mogą jednocześnie wykrywać zagrożenie dla tkanek oraz wpływać na lokalną odpowiedź naczyniową i immunologiczną[3].
Rozwój i różnicowanie
[edytuj | edytuj kod]Nocyceptory powstają w okresie rozwoju zarodkowego z prekursorów obwodowych neuronów czuciowych. Wczesne populacje rozwijających się neuronów nocyceptywnych wykazują ekspresję receptora TrkA dla czynnika wzrostu nerwów (NGF). Sygnalizacja NGF–TrkA odgrywa istotną rolę w przeżyciu neuronów, rozwoju ich wypustek oraz unerwianiu tkanek obwodowych[4].
W dalszym rozwoju następuje różnicowanie wielu populacji neuronów. Część zachowuje zależność od TrkA i uzyskuje fenotyp peptydergiczny, natomiast część populacji przełącza ekspresję receptorów neurotroficznych i może stać się zależna od sygnalizacji przez receptor RET oraz ligandy z rodziny GDNF[4].
Proces różnicowania jest kontrolowany również przez czynniki transkrypcyjne, w tym Runx1. Powstające populacje różnią się później rodzajem unerwianych tkanek, położeniem zakończeń centralnych oraz zestawem kanałów, receptorów i neuropeptydów[4].
Współczesne badania transkryptomiczne wskazują, że rozwój nocyceptorów prowadzi do powstania wielu odrębnych klas molekularnych, a dawny dwudzielny podział na neurony peptydergiczne i niepeptydergiczne stanowi jedynie uproszczenie tej różnorodności[5].
Nocyceptor a ból
[edytuj | edytuj kod]Nocyceptory bywają potocznie określane jako „receptory bólowe”. Termin ten jest jednak nieprecyzyjny. Według definicji IASP nocyceptor jest receptorem kodującym bodźce szkodliwe, natomiast ból jest nieprzyjemnym doświadczeniem czuciowym i emocjonalnym[1].
Aktywacja nocyceptora może zapoczątkować proces nocycepcji i często uczestniczy w powstawaniu bólu nocyceptywnego, ale nie oznacza automatycznie wystąpienia bólu. Sygnał nocyceptywny podlega dalszej modulacji na poziomie rdzenia kręgowego, pnia mózgu i struktur wyższych[1].
Możliwa jest również aktywność nocyceptywna bez świadomego doświadczenia bólu, na przykład podczas niektórych odruchów obronnych. Z drugiej strony ból neuropatyczny wynika z uszkodzenia lub choroby układu somatosensorycznego, a ból nocyplastyczny może występować bez jednoznacznych dowodów na aktywację nocyceptorów przez rzeczywiste lub zagrażające uszkodzenie tkanek[1].
Rozróżnienie tych pojęć jest istotne również dlatego, że aktywność elektryczna nocyceptora nie stanowi bezpośredniego pomiaru intensywności doświadczenia bólu.
Historia
[edytuj | edytuj kod]Koncepcja istnienia wyspecjalizowanych dróg reagujących na bodźce szkodliwe rozwijała się w XIX wieku wraz z teoriami swoistości czucia. Na początku XX wieku brytyjski neurofizjolog Charles Scott Sherrington wprowadził pojęcie nocycepcji i określenie nociceptor, odnosząc je do struktur czuciowych reagujących na bodźce zagrażające integralności tkanek[10].
Badania elektrofizjologiczne prowadzone w XX wieku umożliwiły bezpośrednią charakterystykę włókien czuciowych o wysokich progach pobudliwości i wykazały istnienie nocyceptorów reagujących na różne typy bodźców[2].
Rozwój biologii molekularnej doprowadził następnie do identyfikacji kanałów i receptorów uczestniczących w transdukcji, w tym TRPV1, TRPA1, kanałów sodowych NaV oraz wielu receptorów dla mediatorów zapalnych. Badania genomowe i transkryptomiczne wykazały z kolei dużą heterogeniczność molekularną populacji neuronów nocyceptywnych[5][6].
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- 1 2 3 4 5 6 7 Międzynarodowe Towarzystwo Badania Bólu, Terminology [online] [dostęp 2026-09-19] (ang.).
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 Adrienne E. Dubin, Ardem Patapoutian, Nociceptors: the sensors of the pain pathway, „Journal of Clinical Investigation”, 120 (11), 2010, s. 3760–3772, DOI: 10.1172/JCI42843, PMID: 21041958, PMCID: PMC2964977 (ang.).
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Felipe A. Pinho-Ribeiro, Waldiceu A. Jr Verri, Isaac M. Chiu, Nociceptor Sensory Neuron-Immune Interactions in Pain and Inflammation, „Trends in Immunology”, 38 (1), 2017, s. 5–19, DOI: 10.1016/j.it.2016.10.001, PMID: 27793571, PMCID: PMC5205568 (ang.).
- 1 2 3 4 Suna L. Cranfill, Wenqin Luo, The development of somatosensory neurons: Insights into pain and itch, „Current Topics in Developmental Biology”, 142, 2021, s. 443–475, DOI: 10.1016/bs.ctdb.2020.10.005, PMID: 33706924, PMCID: PMC8099032 (ang.).
- 1 2 3 4 Jussi Kupari, Patrik Ernfors, Molecular taxonomy of nociceptors and pruriceptors, „Pain”, 164 (6), 2023, s. 1245–1257, DOI: 10.1097/j.pain.0000000000002831, PMID: 36718807, PMCID: PMC10184562 (ang.).
- 1 2 3 Tamara Rosenbaum, Sara L. Morales-Lázaro, León D. Islas, TRP channels: a journey towards a molecular understanding of pain, „Nature Reviews Neuroscience”, 23, 2022, s. 596–610, DOI: 10.1038/s41583-022-00611-7 (ang.).
- 1 2 Bailong Xiao, Mechanisms of mechanotransduction and physiological roles of PIEZO channels, „Nature Reviews Molecular Cell Biology”, 25 (11), 2024, s. 886–903, DOI: 10.1038/s41580-024-00773-5, PMID: 39251883 (ang.).
- 1 2 George Goodwin, Stephen B. McMahon, The physiological function of different voltage-gated sodium channels in pain, „Nature Reviews Neuroscience”, 22, 2021, s. 263–274, DOI: 10.1038/s41583-021-00444-w, PMID: 33782571 (ang.).
- ↑ Clifford J. Woolf, Central sensitization: implications for the diagnosis and treatment of pain, „Pain”, 152 (3 Suppl), 2011, S2–S15, DOI: 10.1016/j.pain.2010.09.030, PMID: 20961685, PMCID: PMC3268359 (ang.).
- ↑ Massieh Moayedi, Karen D. Davis, Theories of pain: from specificity to gate control, „Journal of Neurophysiology”, 109 (1), 2013, s. 5–12, DOI: 10.1152/jn.00457.2012, PMID: 23034364 (ang.).