Noria

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Schemat działania norii

Noria (od arab. ناعورة nā‘ūra) – urządzenie służące do podnoszenia wód dla nawadniania pól uprawnych.

Budowa i działanie[edytuj | edytuj kod]

Wyróżnia się trzy typy tego urządzenia; najbardziej rozpowszechniony składał się z pionowego koła z podwieszonymi na łańcuchach wiadrami, sięgającymi nawet na głębokość 8 metrów. Odmiany prymitywne były napędzane przez muły, osły lub woły chodzące wokół koła napędowego, które wytwarzało siłę przemieszczającą wiadra.

Drugi typ norii wyposażony jest w przymocowane do koła gliniane lub drewniane wiadra i poruszany siłą wiatru (np. w okolicach hiszpańskiej Kartageny).

Trzeci typ norii wykorzystuje energię nurtu rzeki: składa się z dużego, bardzo wąskiego koła wodnego z małymi czerpakami, z których woda jest kolejno przelewana do małego akweduktu[1]. Niektóre wersje wykorzystują zarówno koła wodne, jak i zwierzęta; największa noria wysokości 20 metrów znajduje się w syryjskim Hama.

W przeszłości[edytuj | edytuj kod]

Wymienione typy kół wodnych zostały wynalezione przez Greków pomiędzy III i II wiekiem p.n.e.[2][3][4][5] Około 300 roku n.e. Rzymianie zastąpili drewniane przegrody podwieszanymi naczyniami ceramicznymi, w ten sposób tworząc typową norię[6][7].

Noria przypuszczalnie kryje się pod nazwą cakkavattaka użytą w indyjskim tekście z 350 r. p.n.e. O urządzeniu tym wspominał także Lukrecjusz w I w. p.n.e. mówiąc o „rzece, co porusza koła i wiadra”[8]. Było już ono prawdopodobnie stosowane na hellenistycznym środkowym Wschodzie ok. 200 r. p.n.e.[9]

Wynalazek został zaadaptowany przez Arabów i wykorzystywany był na wielką skalę w średniowiecznym świecie islamskim[9]. Arabscy inżynierowie wprowadzili wiele udoskonaleń w konstrukcji[10]. Łączyli też norie z akweduktami mającymi połączenie z miastami i polami uprawnymi[9]. Niektóre używane przez Arabów norie osiągały średnicę 20 metrów, jedna z nich pozostawiona w Hama jako zabytek jest sprawna do dzisiaj. Podzielona na 120 przegród, jest w stanie przesyłać 95 litrów wody na minutę[1]. Ar-Razi opisywał iracką norię z X wieku, która mogła przenosić 153 000 litrów wody na godzinę (tj. 2550 l/min). Dzisiejsze norie na Dalekim Wschodzie są w stanie przenosić 288 000 litrów na godzinę (4800 l/min)[11].

Konstrukcje tego rodzaju także rozwijano w Chinach za panowania dynastii Song, wykorzystując je do nawadniania lub osuszania pól. Wcześniej powszechnie stosowano prostsze konstrukcje, podczas gdy bardziej skomplikowane upowszechniły się pod koniec pierwszego tysiąclecia naszej ery[12]. Wpływ norii na rozwój rolnictwa w Chinach zauważył w XII wieku poeta Li Chuquan. Za rządów dynastii Song szerzono zastosowanie norii na obszarach niemeliorowanych[13].

Galeria[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Ancient Discoveries, Episode 12: Machines of the East. History Channel. [dostęp 2008-09-07].
  2. Oleson 1984 ↓, s. 325nn.
  3. Oleson 2000 ↓, s. 217–302.
  4. Donners i Waelkens 2002 ↓, s. 10-15.
  5. Wikander 2000 ↓, s. 371-400.
  6. Oleson 1984 ↓, s. 337n, 366-368.
  7. Oleson 2000 ↓, s. 235.
  8. T. S. Reynolds, Stronger Than a Hundred Men: A History of the Vertical Water Wheel (Johns Hopkins University Press 1983), s. 14-17 ​ISBN 0801872480​.
  9. a b c Donald Routledge Hill (1996), "Engineering". W: Roshdi Rashed: Encyclopedia of the History of Arabic Science, t. 3, s. 751-795 [775].
  10. Thomas F. Glick (1977), "Noria Pots in Spain", Technology and Culture 18 (4), s. 644-650.
  11. Donald Routledge Hill: A history of engineering in classical and medieval times. Routledge, 1996, s. 145–146. ISBN 0415152917.
  12. Elvin 1973 ↓, s. 126.
  13. Elvin 1973 ↓, s. 127.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Mark Elvin: The Patterns of the Chinese Past. Stanford University Press, 1973. ISBN 0-8047-0876-2.
  • Örjan Wikander: Handbook of ancient water technology. Leiden-Boston: Brill, 2000. ISBN 9004111239. (ang.)
  • K. Donners, M. Waelkens, J. Deckers. Water Mills in the Area of Sagalassos: A Disappearing Ancient Technology. . 52, s. 1–17, 2002. British Institute at Ankara. DOI: 10.2307/3643076 (ang.). 
  • John Peter Oleson: Greek and Roman Mechanical Water-Lifting Devices: The History of a Technology. University of Toronto Press, 1984. (ang.)