Neumy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Notacja neumatyczna)
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy notacji muzycznej. Zobacz też: Neuma (zespół muzyczny).
Neumy na czterolinii: Drømte mig en drøm i nat, ok. 1300

Neumy – forma notacji muzycznej w średniowieczu. Słowo pochodzi z greckiego słowa "pneuma" czyli "oddech"[1]. Stanowiły one ogólny zarys linii melodycznej, informowały, czy melodia wędruje w górę, czy w dół, nie wskazując początkowo wielkości poszczególnych interwałów. Dopiero wprowadzenie linii (notacja diastematyczna) przez Gwidona z Arezzo (zm. 1050) pozwoliło na szczegółowy zapis melodii chorałowych. Notacja ta obejmuje znaki w formie kropek (punctum) i kresek (virga) przedstawiające przybliżony przebieg melodii; nie zawsze określają one dokładny czas trwania i wysokość dźwięku. Neumy zapisywano początkowo bezliniowo, później na czterolinii.

Tempo jednej neumy określa się w przybliżeniu jako spokojną ósemkę. W różnych krajach oraz na przestrzeni wieków, neumy przyjmowały i pod względem trwania, i wysokości oraz samego zapisu różną postać. W związku z tym nazywane są neumami bizantyńskimi, włoskimi, francuskimi, gotyckimi itd. W stylu rzymskim neuma była rombem.

Ten system notacji charakterystyczny jest dla chorału gregoriańskiego.

Klucze[edytuj | edytuj kod]

Nazwy nut na liniach poznaje się za pomocą klucza tj. znaku, który swoje pochodzenie wyprowadza z dawnych liter nutowych. Śpiew gregoriański obecnie posługuje się dwoma kluczami:

Klucz c.svg Klucz C ut (czyli do)
Klucz f.svg Klucz F fa

Wszystkie nuty, które leżą na tej samej linii co klucz, noszą jego nazwę.

Nuty zwykłe[edytuj | edytuj kod]

Punctum.svg Punctum (quadratum) (Kropka (kwadratowa)) Podstawowa nuta.
Punctum inclinatum.svg Punctum inclinatum (kropka pochylona) Nuta w kształcie rombu. Występuje jako element Climacus.
Virga.svg Virga (latorośl, gałązka, różdżka) Punctum z umieszczoną z prawej strony kreską.
Apostropha.svg Apostropha lub Stropha Ma kształt powiększonego przecinka. Nigdy nie występuje sama.
Oriscus.svg Oriscus (Pagórek) Jest to pewien rodzaj Apostrophy.
Quilisma.svg Quilisma (gr. kilidno – toczyć, przewracać) Nuta poszarpana. Zawsze występuje w złożeniu kilku nut.

Neumy złożone z dwóch nut[edytuj | edytuj kod]

Pes.svg Pes lub Podatus (Stopa) Neuma założona z dwóch nut, z których pierwsza jest niżej, a druga wyżej.
Clivis.svg Clivis (skłon) Neuma założona z dwóch nut, z których pierwsza jest wyżej, a druga niżej.
Bivirga.svg Bivirga (Podwójna latorośl, gałązka, różdżka) Dwie virgi znajdujące się obok siebie na tym samym stopniu i przypadające na tę samą sylabę.

Neumy złożone z trzech nut[edytuj | edytuj kod]

Torculus.svg Torculus Neuma złożona z trzech nut, z których środkowa położona jest wyżej.
Porrectus.svg Porrectus (rozciągnięta) lub Clivis resupinus Neuma złożona z trzech nut z których środkowa jest najniższa.
Climacus.svg Climacus (drabina, schody) Neuma złożona z trzech (albo więcej) nut kolejno zstępujących. Pierwsza z nich to Virga.
Scandicus.svg Scandicus (wstępująca) Neuma złożona z trzech (albo więcej) nut, które mają melodycznie charakter wznoszący się.
Salicus.svg Salicus (wskakująca) lub Scandicus–oriscus Neuma składa się z trzech (albo więcej) nut o charakterze wznoszącym się, z których przedostatnią jest zawsze Oriscus.

Neumy złożone z czterech nut[edytuj | edytuj kod]

Porrectus flexus.svg Porrectus flexus Neuma Porrectus, do której została dołączona nuta położona melodycznie niżej w stosunku do ostatniego dźwięku neumy podstawowej -- flexus.
Scandicus flexus.svg Scandicus flexus Neuma Scandicus, do której został dodany flexus.
Salicus flexus.svg Salicus flexus Salicus, do której został dodany flexus.
Neuma Torculus resupinus.svg Torculus resupinus Układ Torculus, do którego dołączona nuta położona melodycznie wyżej w stosunku do ostatniego dźwięku neumy podstawowej. Może wyglądać jak zmodyfikowany Porrectus.
Climacus resupinus.svg Climacus resupinus Neuma Climacus, do której została dołączona nuta Punctum położona melodycznie wyżej w stosunku do ostatniego dźwięku neumy podstawowej.
Pes subbipunctis.svg Pes subbipunctis Pes, do której zostały dodane dwie nuty położone melodycznie niżej. Elementy subpunctis zostały wyrażone poprzez punctum inclinatum.
Strophicus.svg Strophicus Apostrofa, Diostrofa lub Tristrofa.

Pressus[edytuj | edytuj kod]

Pressus.svg Pressus Dwie nuty na tej samej wysokości.

Neumy zanikające[edytuj | edytuj kod]

Epiphonus.svg Epiphonus lub Podatus liquescens Podatus, gdzie druga nuta jest zanikająca.
Cephalicus.svg Cephalicus lub Clivis liquescens Neuma Clivis, w której druga nuta jest zanikająca.
Torculus liquescens.svg Torculus liquescens Torculus z zanikającą ostatnią nutą.
Ancus.svg Ancus lub Climacus liquescens Climacus, gdzie ostatnia nuta jest zanikająca.

Inne znaki[edytuj | edytuj kod]

Custos (stróż, zwiastun, wskaźnik) Custos choral.svg Custos umieszczony na końcu czterolinii, zapowiada pierwszą nutę na następnej czterolinii.
Episema (kreska) i Mora (kropka) Kropki kreski choral.svg Episema wzdłuża nieco nutę nad (pod) którą się znajduje.

Mora wydłuża nutę, przy której stoi o drugie tyle wartości.

Słupki[edytuj | edytuj kod]

Znaki rytmiczne czyli tzw. słupki:

podwójny (divisio finalis) Podwojny slupek choral.svg oznacza koniec melodii.
wielki (divisio major) Wielki slupek choral.svg oznacza koniec zdania.
półsłupek (divisio minor) Polslupek choral.svg oznacza przerwę o wartości nuty poprzedzającej.
ćwierćsłupek (divisio minima) Cwiercslupek choral.svg oznacza przerwę krótką (oddechową).
przecinek Przecinek choral.svg oznacza miejsce oddechu.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. R. L. Wilken, Pierwsze tysiąc lat, s. 180, 2015.