Odziedziczalność

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Odziedziczalność, wskaźnik odziedziczalności (ang. heritability) – miara statystyczna, która oznacza proporcję wariancji fenotypowej wyjaśnianej zmiennością genetyczną. Dotyczy ona jedynie populacji, dla której została obliczona, nie może być uogólniana na jednostki czy inne środowiska. Wysoki poziom odziedziczalności danej cechy nie wyklucza jej modyfikowalności ani nie oznacza, że ujawnia się ona w momencie narodzin[1][2].

Pojęcie bywa mylnie utożsamiane z pojęciami „dziedziczność” lub „dziedziczenie” (zob. chromosomowa teoria dziedziczności i dziedziczenie chromosomowe, pozachromosomowe, mitochondrialne), które dotyczą biologicznych – niezależnych od środowiska – mechanizmów przekazywania cech organizmów określonego gatunku z pokolenia na pokolenie. Może to prowadzić do błędnych interpretacji niektórych badań, np. prób oszacowania odziedziczalności IQ ludzi. Wyniki testów inteligencji przedstawicieli różnych pokoleń są obciążone nieznanym błędem, ponieważ porównuje się próby z populacji żyjących w różnych warunkach (takie porównania są niebezpieczne – mogą być źródłem rasizmu)[1][2].

Pojęcia odziedziczalności używa się w szerokim oraz w wąskim rozumieniu[3]:

  • odziedziczalność w szerokim rozumieniu (h2B, ang. broad-sense heritability) – dotyczy jedynie głównych składników wpływających na zmienność fenotypową – czynników genetycznych, bez ich części składowych;
  • odziedziczalność w wąskim rozumieniu (h2A, ang. narrow-sense heritability) – stosunek wariancji addytywnej do wariancji fenotypowej, czyli udział jedynie czynnika genetycznego (genów otrzymanych od rodziców) w zmienności zachowania.

Odziedziczalność informuje, jak duża część zmienności danej populacji zależy od czynników genetycznych. Zmienność populacji czy też rozproszenie poszczególnych wartości wyraża wariancja[4], którą określa się jaką średnią arytmetyczną kwadratów odchyleń od wartości średniej[5]. Wyliczona w ten sposób wartość wariancji stanowi sumę dówch jej składników: wariancji genetycznej i wariancji środowiskowej, co można zapisać za pomocą wzoru w następujący sposób[6]:

Tak więc odziedziczalność będzie stanowiła proporcję pomiędzy wariancją genetyczną, a całkowitą wariancją fenotypową, zgodnie z wzorem[6]:

Wartość 1 znaczyłaby, że zmienność danej cechy zależałaby tylko od genów. Byłoby tak, gdyby na przykład wartość jakiejś cechy u potomstwa była średnią tej wartości u jego rodziców. Odziedziczalność mniejsza od 1 (a więc i mniejsza korelacja pomiędzy wartością cechy u potomstwa i rodziców) wskazuje na rolę czynników środowiskowych. W celu oszacowania odziedziczalności zazwyczaj prowadzi się badania laboratoryjne, rzadziej obserwacje w naturze. Rzeczywiste wartości odziedziczalności leżą zazwyczaj w przedziale pomiędzy 0,1 a 0,9[5]. U człowieka rozumnego takie cech, jak wzrost, długość palców czy szerokość głowy cechują się odziedziczalnością 0,84-0,94, natomiast wzorce linii papilarnych już 0,86[7].

Przypisy

  1. a b Ken Richardson, tłum. Paweł Wieczorek: {{{tytuł}}}. Warszawa: Wydawnictwo Amber, 2000, s. 70–72. ISBN 83-7245-595-3.
  2. a b Włodzimierz Oniszczenko: Psychologia. Podręcznik akademicki, tom 1. Gdańskie Towarzystwo Psychologiczne data = 2000, s. 214.; cyt. według przypisu tłumacza w „Fenomen...” K. Richardsona (s. 71)
  3. Joanna Kurzęcka: Genetyczne i środowiskowe uwarunkowania temperamentu. Praca roczna.
  4. Futuyma 2008 ↓, s. 210-211.
  5. a b Futuyma 2008 ↓, s. 212.
  6. a b Futuyma 2008 ↓, s. 211.
  7. Futuyma 2008 ↓, s. 213.

Bibliografia[edytuj]

  • Douglas J. Futuyma: Ewolucja. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2008. ISBN 978-83-235-0577-8.