Rotacyzm

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy procesu fonetycznego. Zobacz też: reranie lub rotacyzm - wada wymowy.

Rotacyzm (od gr. rho, "litera R") – zjawisko fonetyczne, polegające na przejściu określonej głoski w określonej pozycji w głoskę r[1]. Miało ono miejsce w historii wielu języków.

Rotacyzm w języku łacińskim[edytuj | edytuj kod]

Klasyczny przypadek rotacyzmu zaszedł w łacinie archaicznej. Pierwotne (prajęzykowe) [s] w pozycji interwokalicznej uległo najpierw udźwięcznieniu do [z], a następnie przeszło w języczkowe [r][2].

Zajście tego procesu jest dowodem, że łacińskie [r] było, przynajmniej w IV wieku p.n.e., głoską języczkową, a nie wibracyjną (jaką jest polskie [r]).

Proces ten zakończył się pod koniec IV wieku p.n.e. Wraz z jego zakończeniem łacina utraciła zupełnie spółgłoskę [z]. W związku z tym cenzor Appiusz Klaudiusz Ślepy zadecydował o usunięciu z alfabetu łacińskiego litery Z, znajdującej się pomiędzy F a H (na to miejsce wprowadzono nową literę G), oraz o zmianie pisowni większości wyrazów (przede wszystkim nazwisk), pisanych do tej pory tradycyjnie przez S.

Rotacyzm w języku rumuńskim[edytuj | edytuj kod]

W języku rumuńskim doszło do przejścia głoski [l] w głoskę [r] w pozycji między dwiema samogłoskami. Na przykład łacińskie caelum przekształciło się w rumuńskie cer.

W niektórych rumuńskich dialektach oraz w istrorumuńskim rotacyzm miał szerszy zasięg i objął przemianę w [r] również spółgłoski [n] w pozycji między dwiema samogłoskami. W ten sposób łacińskie bonus przekształciło się w istrorumuńskie bur. Przejście interwokalicznej spółgłoski [n] w [r] (np. w wyrazie oamerilor, zam. oamenilor) jest dobrze zaświadczone we wczesnych (szesnastowiecznych) przekładach tekstów biblijnych na język rumuński (np. w Psałterzu szkejańskim czy Psałterzu woronieckim), powstałych najprawdopodobniej na terenie Mołdawii lub północnego Siedmiogrodu i wykazujących liczne naleciałości dialektalne[3].

Rotacyzm w języku słoweńskim[edytuj | edytuj kod]

Charakterystyczny dla języka słoweńskiego rotacyzm polega na historycznym przejściu głoski [Z] (polskie ż) w głoskę [r] w pozycji między dwiema samogłoskami. Zmiana ta dokonała się już w średniowieczu - jej efekty można zaobserwować w pochodzących z X wieku Zabytkach z Freising.

Przykłady słoweńskiego rotacyzmu:

  • moreš wywodzące się z možešь (por. polskie możesz)
  • kdor wywodzące się z kьtože (por. polskie któż)

Podobne zjawisko spotykane jest również w pojedynczych wyrazach w innych językach południowosłowiańskich.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Polański 1999 ↓, s. 501.
  2. Metka Furlan: Praslovanska dialektizacija v luèi etimoloških raziskav: ob stoti obletnici. [dostęp 2017-12-21].
  3. Nicolae Cartojan: Istoria literaturii române vechi. s. 85-90.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Kazimierz Polański: Encyklopedia językoznawstwa ogólnego. Wrocław: Ossolineum, 1999. ISBN 83-04-04445-5.