Tana (jezioro)
12°01′N 37°18′E/12,016667 37,300000 Widok na jezioro Tana | |
| Położenie | |
| Państwo | |
|---|---|
| Lokalizacja |
Region Amhara, północno-zachodnia część Wyżyny Abisyńskiej |
| Miejscowości nadbrzeżne | |
| Region | |
| Wysokość lustra |
1788 m n.p.m. m n.p.m. |
| Wyspy |
kilkadziesiąt, m.in. Dek, Daga, Tana Qirqos, Mitraha |
| Morfometria | |
| Powierzchnia |
3000-3500 km² |
| Wymiary • max długość • max szerokość |
|
| Głębokość • średnia • maksymalna |
|
| Hydrologia | |
| Zasolenie |
słodkowodne‰ |
| Cieki zasilające |
Gilgel Abaj, Magecz, Reb, Gumara |
| Cieki wypływające | |
| Rodzaj jeziora |
jezioro wulkaniczne |
Położenie na mapie Etiopii  | |
| 12°01′N 37°18′E/12,016667 37,300000
| |
.jpg)
Tana (także Tsana lub Dembea; amh. ጣና ሐይቅ, T’ana ḥāyik’i) – największe jezioro Etiopii i jedno z najważniejszych jezior Afryki Wschodniej. Leży w regionie Amhara, w północno-zachodniej części Wyżyny Abisyńskiej, na wysokości około 1788 m n.p.m.[1][2]
Jezioro ma długość około 84 km i szerokość do 66 km. Jego powierzchnia zmienia się sezonowo i zwykle wynosi od 3000 do 3500 km², a maksymalna głębokość sięga około 15 m[2][3]. Z jeziora wypływa Nil Błękitny, dlatego Tana odgrywa zasadniczą rolę w systemie wodnym Nilu[1][4].
W 2015 roku region jeziora Tana został włączony do światowej sieci rezerwatów biosfery UNESCO, co podkreśliło jego znaczenie przyrodnicze i kulturowe[5].
Geografia i hydrologia
[edytuj | edytuj kod]Jezioro Tana znajduje się w obniżeniu otoczonym bazaltowymi wyżynami północno-zachodniej Etiopii. Zasilają je liczne rzeki stałe i sezonowe; do najważniejszych należą Gilgel Abaj (Mały Abaj), Magecz, Reb i Gumara[3]. Odpływ z jeziora stanowi Nil Błękitny, opuszczający je w pobliżu miasta Bahir Dar[2].
Poziom wody w jeziorze podlega wyraźnym wahaniom sezonowym związanym z opadami i parowaniem. Zazwyczaj amplituda rocznych zmian wynosi około 2–2,5 m, a najwyższe stany wody przypadają na wrzesień i październik, po zakończeniu głównej pory deszczowej[3]. Po wybudowaniu urządzeń regulacyjnych przy odpływie do Nilu Błękitnego poziom jeziora jest częściowo kontrolowany, co wpływa również na przepływ w kierunku wodospadów Tis Issat i urządzeń hydroenergetycznych[2][3].
Jezioro otaczają rozległe tereny podmokłe i okresowo zalewane niziny. W okresach wysokiego stanu wody część stałych bagien łączy się bezpośrednio z akwenem, tworząc ważne siedliska dla ryb i ptaków wodnych[3].
Geneza
[edytuj | edytuj kod]Jezioro Tana powstało wskutek aktywności wulkanicznej we wczesnym plejstocenie, około 5 milionów lat temu, kiedy potoki lawy zablokowały wcześniejsze doliny rzeczne i utworzyły zamkniętą nieckę jeziorną[3]. W przeszłości jezioro było większe niż obecnie, o czym świadczą formy rzeźby i osady wokół jego brzegów[3].
Powstanie zbiornika miało duże znaczenie dla rozwoju lokalnej sieci rzecznej oraz późniejszego ukształtowania odpływu Nilu Błękitnego. Izolacja hydrologiczna jeziora sprzyjała również wykształceniu swoistej fauny wodnej[3].
Wyspy i zabytki religijne
[edytuj | edytuj kod]Na jeziorze Tana znajduje się kilkadziesiąt wysp; ich liczba bywa podawana różnie w zależności od poziomu wody i przyjętej metody liczenia. W źródłach historycznych i geograficznych pojawiają się liczby od około 20 do 45 wysp, natomiast część badaczy wymienia 37 wysp, z których 19 miało lub ma kościoły bądź klasztory[6][7].
Na wyspach jeziora znajdują się liczne kościoły i klasztory Etiopskiego Kościoła Ortodoksyjnego, przechowujące rękopisy, relikwie i zabytki sztuki sakralnej. Do najczęściej wymienianych należą Kebran Gabriel, Ura Kidane Mehret, Narga Selassie, Daga Estifanos oraz Tana Qirqos[8].
Niektóre klasztory są miejscem pochówku władców Etiopii. Szczególne znaczenie historyczne ma wyspa Daga, gdzie pochowano kilku cesarzy etiopskich[8]. Według tradycji z wyspą Tana Qirqos wiązano także pobyt Świętej Rodziny podczas ucieczki do Egiptu, a miejscowe przekazy łączyły to miejsce z działalnością św. Frumencjusza[9].
W południowo-zachodniej części jeziora leży także półwysep Zege, znany z zespołu klasztornego Azwa Maryam i innych zabytków sakralnych związanych z chrześcijaństwem etiopskim[8].
Region jeziora Tana był również ważnym obszarem dla społeczności Beta Israel, a badania archeologiczne i historyczne wskazują na obecność związanych z nią miejsc religijnych w północnej części regionu jeziora[10].
Historia poznania jeziora
[edytuj | edytuj kod]Jezioro było znane Europejczykom co najmniej od początku XVII wieku. Portugalscy misjonarze, w tym Pedro Páez i później Jerónimo Lobo, dotarli do regionu jeziora i opisali jego znaczenie religijne oraz geograficzne. W źródłach europejskich występowało ono także pod nazwą Tsana[6].
W 1770 do jeziora Tana dotarł szkocki podróżnik James Bruce, poszukując źródeł Nilu Błękitnego. W XIX wieku jezioro było dalej badane i dokładniej kartowane, między innymi przez Antona Steckera[7].
Relacje podróżników europejskich przyczyniły się do popularyzacji jeziora w literaturze geograficznej i podróżniczej, jednak dla miejscowej ludności i tradycji religijnej akwen ten od stuleci miał znaczenie znacznie wykraczające poza jego wartość przyrodniczą[6].
Właściwości wód
[edytuj | edytuj kod]W porównaniu z innymi jeziorami strefy międzyzwrotnikowej wody jeziora Tana są stosunkowo chłodne; ich temperatura zwykle mieści się w zakresie około 20–27 °C. Odczyn wody jest obojętny lub lekko zasadowy, a przejrzystość – stosunkowo niewielka[3].
Ze względu na wahania dopływu rzecznego, opadów i parowania jezioro wykazuje znaczną sezonową zmienność warunków hydrologicznych. Zjawiska te wpływają zarówno na funkcjonowanie terenów podmokłych, jak i na rytm rozrodu wielu gatunków ryb.[3]
Fauna i flora
[edytuj | edytuj kod]
Jezioro Tana wyróżnia się specyficzną fauną wodną. Ze względu na izolację od innych dużych systemów wodnych i naturalną barierę, jaką stanowią wodospady na Nilu Błękitnym, rozwinęły się tu liczne formy endemiczne powiązane z dorzeczem Nilu, ale odrębne od fauny innych jezior afrykańskich[11][3].
Ryby
[edytuj | edytuj kod]W jeziorze Tana występuje 27 gatunków ryb, z czego 20 jest endemitami[3]. Szczególne znaczenie ma grupa dużych ryb z rodzaju Labeobarbus, uznawana za jeden z nielicznych znanych przypadków radiacji gatunkowej karpiowatych w obrębie pojedynczego jeziora[11][12].
W grupie tej występują formy drapieżne, planktonożerne, roślinożerne i denne. Ta różnorodność uczyniła jezioro Tana ważnym obiektem badań ewolucyjnych i ichtiologicznych[3]. Oprócz Labeobarbus w jeziorze występują także endemiczne gatunki z rodzajów Enteromius, Garra i Afronemacheilus, a także gatunki szerzej rozpowszechnione, jak tilapia nilowa czy sum afrykański[3][11].
Część endemicznych Labeobarbus odbywa tarło w mokradłach przyjeziornych, a część sezonowo migruje do dopływów. Oznacza to, że zachowanie naturalnego stanu rzek zasilających jezioro ma podstawowe znaczenie dla utrzymania tej wyjątkowej ichtiofauny[3].
Ptaki i inne zwierzęta
[edytuj | edytuj kod]
W regionie jeziora odnotowano około 230 gatunków ptaków, w tym ponad 80 gatunków ptaków wodno-błotnych. Występują tu między innymi pelikan różowy, wężówka afrykańska, bociany, ibisy, czaple, zimorodki i orłorybołów afrykański[3][13]. Jezioro stanowi ważne miejsce odpoczynku i żerowania dla wielu migrujących ptaków wodnych strefy palearktycznej[11].
W okolicach jeziora spotykane są także hipopotamy, waran nilowy oraz afrykańskie żółwie miękkoskóre. W samym jeziorze nie występują krokodyle, choć niektóre gady rejestrowano w pobliżu odpływu Nilu Błękitnego[3][14].
W jeziorze występuje stosunkowo niewiele bezkręgowców; stwierdzono między innymi 15 gatunków mięczaków, w tym jeden endemiczny, oraz endemiczną gąbkę słodkowodną[11].
Znaczenie gospodarcze
[edytuj | edytuj kod]Jezioro Tana odgrywa ważną rolę gospodarczą dla okolicznych społeczności. Rybołówstwo pozostaje jednym z podstawowych źródeł utrzymania mieszkańców wielu miejscowości nadbrzeżnych, a jezioro ma znaczenie także dla zaopatrzenia w wodę, lokalnego transportu i turystyki[3][1].
Miasta Bahir Dar i Gorgora, położone nad jeziorem, są połączone lokalną komunikacją wodną. Rejsy po jeziorze stanowią także ważny element ruchu turystycznego, zwłaszcza w związku ze zwiedzaniem wysp i klasztorów[8].
W gospodarce regionu istotne znaczenie mają również rolnictwo na obszarach przybrzeżnych oraz wykorzystanie zasobów wodnych związane z regulacją odpływu do Nilu Błękitnego[3].
Zagrożenia środowiskowe
[edytuj | edytuj kod]Jezioro Tana i jego zlewnia są narażone na degradację siedlisk, osuszanie terenów podmokłych, zanieczyszczenie oraz presję związaną z rozwojem miejskim, zwłaszcza w rejonie Bahyr Daru. Istotnym problemem jest również pogarszanie się warunków rozrodu endemicznych ryb w dopływach i mokradłach przyjeziornych[3].
W badaniach poświęconych rybołówstwu jeziora wskazuje się także na spadek rozmiarów odławianych ryb oraz zmniejszanie się liczebności części populacji Labeobarbus migrujących do dopływów na tarło[3]. Za potencjalnie poważne zagrożenie uznaje się możliwość introdukcji dużych obcych drapieżników, które mogłyby naruszyć wyjątkową strukturę miejscowej ichtiofauny[3].
Wśród dodatkowych zagrożeń wymienia się także przekształcenia użytkowania ziemi w zlewni, rozrost zabudowy i presję na tereny podmokłe, od których zależą zarówno ptaki wodne, jak i ryby wykorzystujące te obszary jako tarliska lub miejsca wzrostu narybku[3][5].
W 2015 ustanowiono tu rezerwat biosfery UNESCO[5]. Ponadto zespół klasztorów wyspowych jeziora Tana i przyległy krajobraz wodno-błotny znalazły się na liście informacyjnej światowego dziedzictwa UNESCO[8].
Ochrona przyrody
[edytuj | edytuj kod]Włączenie regionu jeziora Tana do sieci rezerwatów biosfery UNESCO miało wspierać równoważenie ochrony przyrody, zachowania dziedzictwa kulturowego oraz potrzeb lokalnych społeczności[5]. W praktyce oznacza to potrzebę łączenia ochrony mokradeł, wysp i siedlisk ryb z utrzymaniem tradycyjnego użytkowania jeziora przez mieszkańców regionu[5][8].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b c Lake Tana. Encyclopaedia Britannica. [dostęp 2026-04-08]. (ang.).
- ↑ a b c d Lake Tana, source of the Blue Nile. European Space Agency, 2004-11-05. [dostęp 2026-04-08]. (ang.).
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w Lake Tana: Source of the Blue Nile. W: Jacobus Vijverberg, Ferdinand A. Sibbing, Eshete Dejen: The Nile. T. 89. Springer, 2009, s. 163–193, seria: Monographiae Biologicae. DOI: 10.1007/978-1-4020-9726-3_9. ISBN 978-1-4020-9725-6. (ang.).
- ↑ Blue Nile River. Encyclopaedia Britannica. [dostęp 2026-04-08]. (ang.).
- ↑ a b c d e Lake Tana – Man and the Biosphere Programme. UNESCO. [dostęp 2026-04-08]. (ang.).
- ↑ a b c C.F. Beckham, G.W.B. Huntingford: Some Records of Ethiopia, 1593-1646. London: Hakluyt Society, 1954, s. 35, seria: Series 2. (ang.).
- ↑ a b A.J. Hayes: The Source of the Blue Nile: A Record of a Journey Through the Soudan to Lake Tsana in Western Abyssinia, and of the Return to Egypt by the Valley of the Atbara. Smith, Elder & Company, 1905, s. 73. (ang.).
- ↑ a b c d e f Lake Tana Island Monasteries and its Adjacent Wetland Natural and Cultural Landscape. UNESCO World Heritage Centre. [dostęp 2026-04-08]. (ang.).
- ↑ Paul B. Henze: Layers of Time: A History of Ethiopia. New York: Palgrave, 2000, s. 73. ISBN 978-0312227197. (ang.).
- ↑ Bar Kribus, Verena Krebs. Beta Israel (Ethiopian Jewish) Monastic Sites North of Lake Tana: Preliminary Results of an Exploratory Field Trip to Ethiopia in December 2015. „Entangled Religions”, s. 309–344, 2018. DOI: 10.13154/er.v6.2018.309-344. (ang.).
- ↑ a b c d e Lake Tana. Freshwater Ecoregions of the World, 2008. [dostęp 2026-04-08]. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-10-05)]. (ang.).
- ↑ The Fish and the Fisheries of Lake Tana. W: Abebe Ameha Mengistu, Chalachew Aragaw, Minwyelet Mengist, Goraw Goshu: The Fish and the Fisheries of Lake Tana. Springer, 2017, s. 157–177. DOI: 10.1007/978-3-319-45755-0_12. (ang.).
- ↑ Bahir Dar – Lake Tana. BirdLife Data Zone. [dostęp 2026-04-08]. (ang.).
- ↑ Malcolm Largen, Stephen Spawls: The Amphibians and Reptiles of Ethiopia and Eritrea. Edition Chimaira, 2010. ISBN 978-3-89973-466-9. (ang.).
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Alan Moorehead: Nad Nilem Błękitnym i Białym. Poznań: Zysk i S-ka, 2016. ISBN 978-83-65521-21-7.
- Lake Tana: Source of the Blue Nile. W: Jacobus Vijverberg, Ferdinand A. Sibbing, Eshete Dejen: The Nile. T. 89. Springer, 2009, s. 163–193, seria: Monographiae Biologicae. DOI: 10.1007/978-1-4020-9726-3_9. ISBN 978-1-4020-9725-6. (ang.).
- C.F. Beckham, G.W.B. Huntingford: Some Records of Ethiopia, 1593-1646. London: Hakluyt Society, 1954, seria: Series 2. (ang.).
- Paul B. Henze: Layers of Time: A History of Ethiopia. New York: Palgrave, 2000. ISBN 978-0312227197. (ang.).