Etiopia

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ

ye-Ītyōṗṗyā Fēdēralāwī Dīmōkrāsīyāwī Rīpeblīk
Federalna Demokratyczna Republika Etiopii

Flaga Etiopii
Godło Etiopii
Flaga Etiopii Godło Etiopii
Hymn: Whedefit Gesgeshi Woude Henate Ethiopia
Położenie Etiopii
Język urzędowy amharski
Stolica Addis Abeba
Ustrój polityczny republika federalna
Głowa państwa prezydent Mulatu Teshome
Szef rządu premier Hajle Marjam Desalegne
Powierzchnia
 • całkowita
 • wody śródlądowe
27. na świecie
1 127 127 km²
8444 km² (0,66%)
Liczba ludności (2012)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
13. na świecie
89 120 000[1]
87 osób/km²
PKB (2012)
 • całkowite 
 • na osobę

41,9 mld[1] USD
483[1] USD
PKB (PSN) (2012)
 • całkowite 
 • na osobę

103,3 mld[1] USD
1190[1] USD
Jednostka monetarna birr (ETB)
Niepodległość od Zjednoczonego Królestwa Włoch
28 listopada 1941
Religia dominująca Etiopski Kościół Ortodoksyjny (43,5%)
Strefa czasowa UTC +3 (obok czasu etiopskiego)
Kod ISO 3166 ET
Domena internetowa .et
Kod samochodowy ETH
Kod samolotowy ET
Kod telefoniczny +251
Mapa Etiopii
Mapa Etiopii

Etiopia (język amharski ኢትዮጵያ[2], trl. ʾĪtyōṗṗyā), oficjalnie Federalna Demokratyczna Republika Etiopii (amharski የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ, trl. ye-Ītyōṗṗyā Fēdēralāwī Dīmōkrāsīyāwī Rīpeblīk), dawniej Abisynia – państwo położone we wschodniej Afryce. Od południa graniczy z Kenią, na zachodzie z Sudanem i Sudanem Południowym, na wschodzie z Dżibuti i Somalią, a na północnym wschodzie z Erytreą.

Ustrój polityczny[edytuj | edytuj kod]

Etiopia jest parlamentarną republiką federalną. Na czele rządu stoi premier. Władza legislacyjna rozdzielona jest pomiędzy dwuizbowy parlament oraz rząd. Władza sądownicza jest niemal niezależna od władzy prawodawczej i wykonawczej (prezes i wiceprezes federalnego sądu najwyższego są rekomendowani przez premiera i wyznaczani przez niższą izbę, zaś innych sędziów federalnych proponuje niższej izbie premier wedle selekcji przeprowadzonej przez federalną sądową radę administracyjną).

Na czele państwa stoi prezydent. Funkcję tę uważa się za głównie reprezentacyjną.

 Osobny artykuł: Wybory parlamentarne w Etiopii.

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Etiopia położona jest we wschodniej części kontynentu afrykańskiego, tzw. Rogu Afryki. Większość Etiopii leży na wyżynach, bądź wzgórzach, wschodnia część kraju jest nizinna. Przez Etiopię przebiegają tzw. Wielkie Rowy Afrykańskie, czyli granica płyt tektonicznych.

 Osobny artykuł: Geografia Etiopii.

Większe miasta[edytuj | edytuj kod]

Historia[edytuj | edytuj kod]

Panujący do 1974 cesarze Etiopii wywodzili swoje pochodzenie od pierwszego władcy kraju, Menelika I (ok. 1000 p.n.e.), którego rodzicami mieli jakoby być bohaterowie biblijni: król Salomon i królowa Saby. Istniejące od I wieku p.n.e. na terytorium obecnej Etiopii i Sudanu Południowego państwo Aksum zostało założone przez potomków ludów semickich z południowej Arabii (głównie Sabejczyków), które ok. połowy pierwszego tysiąclecia p.n.e. opanowały te tereny. W IV wieku kraj przyjął chrześcijaństwo, które do 1974 było religią państwową. Do XV wieku wykształcił się tam rodzaj feudalizmu, zbliżony do europejskiego.

Kraj borykał się sporadycznie z próbą ekspansji islamu. W 1528 roku muzułmańskie sułtanaty, istniejące na wybrzeżu Morza Czerwonego, rozpoczęły wielką wojnę przeciwko chrześcijanom, która przeszła do historii jako Wojna XXX-letnia. W 1528 roku zadano klęskę etiopskim przygranicznym feudałom w bitwie nad Samermą. W następnym roku armia cesarska przegrała bitwę pod Sybura Kurie. Podczas tej bitwy wykorzystano po raz pierwszy w Afryce broń palną. Sukcesy zwiększyły napływ ochotników do szeregów sułtanatów, a łupy pozwoliły nawet na sprowadzenie artylerii. Ta po raz pierwszy została użyta w bitwie pod Antiochią w październiku 1531 roku. Od tamtej pory cesarz uciekał przed Ahmadem Granem, tworzył kolejne armie, które raz po raz były niszczone. Część możnowładców przeszła na islam. Wszystko wskazywało, że los Etiopii jest przesądzony. W 1540 roku, po śmierci cesarza Lybne Dynygala, jego następca, Klaudiusz, rozpoczął „rekonkwistę”. Najważniejsza zmiana zaszła w Kościele Etiopskim. Do tej pory pacyfistyczny, uznał wojnę z sułtanatami za wojnę religijną i zaczął wspierać walki z najeźdźcą. Już w tym samym roku pobito wojska Wezyra Asa. Etiopczycy nawiązali kontakty z Portugalczykami, którzy dostarczyli cesarstwu broń palną, artylerię, a także wysłali niewielki oddział strzelców. Klaudiusz wygrał w 1542 roku ważną bitwę pod Wegerą. W roku następnym w czasie bitwy u stóp góry Zentara zginął imam Gran, co doprowadziło do podziałów w armii najeźdźców. Wkrótce nastała olbrzymia susza, która wymusiła dwuletni pokój. W 1548 roku Etiopowie przenieśli walki na tereny Sułtanatu Hererskiego. Sukcesu nie wykorzystano przez kolejną straszliwą suszę. W 1559 roku zginął cesarz Klaudiusz. Wojna jednak wygasła z powodu wieloletniej suszy i straszliwego wyludnienia sułtanatów arabskich. Etiopia odzyskała swoje ziemie, jednak nie podjęła ofensywy, gdyż Kościół Etiopski uważał się za elitarny i nie zamierzał nawracać sąsiadów. Wojna XXX-letnia doprowadziła do islamizacji części Etiopii, ułatwiła także ekspansję negroidalnych ludów Oromo. Ślady tych zdarzeń są widoczne w tym państwie do dnia dzisiejszego.

XIX i początek XX wieku[edytuj | edytuj kod]

W XIX wieku krzyżowały się tu interesy mocarstw kolonialnych. O dominację nad Etiopią bezskutecznie starali się Brytyjczycy i Włosi. Kulminacją konfliktu ze Zjednoczonym Królestwem Włoch była pierwsza wojna włosko-abisyńska zakończona klęską Włochów w bitwie pod Aduą 1 marca 1896 r. W 1916 roku obalono cesarza Lydża Ijasu pod pretekstem sprzyjania muzułmanom. Zwierzchnik Kościoła Etiopskiego proklamował wówczas Zauditu cesarzową, jednocześnie wyznaczając Teferi Mekonnyna na następcę tronu. W 1930 roku, w wyniku stłumienia puczu Gugsa Welle, młody regent objął władzę cesarską i przybrał imię Haile Selassie I.

Podbój przez Włochów[edytuj | edytuj kod]

W 1935 roku wybuchła druga wojna włosko-abisyńska, w wyniku której Włosi zajęli kraj, zmuszając cesarza do emigracji. Etiopię włączono do Włoskiej Afryki Wschodniej. W czasie wojny Włosi dokonali szeregu zbrodni, m.in użyli broni chemicznej (gaz musztardowy i fosgen) czy też wprowadzili faktyczne niewolnictwo na terenach okupowanych w celu zwalczenia oporu. Gaz zrzucany był z samolotów na wrogie jednostki i ludność. Użycie środków chemicznych zatwierdził sam Benito Mussolini Rzym, 27 października '35. A.S.E. Graziani. Użycie gazu jest ultima ratio w celu przezwyciężenia oporu wroga i w wypadku kontrataku jest zatwierdzone. Mussolini”. Zbrodnie te starano się zachować w tajemnicy, lecz zostały one ujawnione światu przez Międzynarodowy Czerwony Krzyż i zagranicznych obserwatorów. Reakcją na informacje o zbrodniach były „omyłkowe” bombardowania (przynajmniej 19 razy) namiotów Czerwonego Krzyża. Rozkazy wydane przez dyktatora względem podbitego narodu były jasne: „Rzym, 5 czerwca 1936. A.S.E. Graziani. Wszyscy rebelianci wzięci do niewoli muszą zostać zabici. Mussolini”. W innych swoich poleceniach dyktator nakazywał przeprowadzenie eksterminacji rebeliantów i całej populacji oraz prowadzenie polityki terroru[3]. Okupanci założyli w Etiopii obozy pracy, organizowali publiczne egzekucje czy okaleczali ciała zabitych. Schwytanych partyzantów zrzucano z samolotów w trakcie lotu. W 1937 roku doszło do nieudanego zamachu na Grazianiego, w odpowiedzi na to obecni na uroczystościach Etiopczycy zostali wbici na pale, a milicja faszystów rozpoczęła masakry w stolicy Etiopii w której zamordowano 30 tysięcy osób, a szereg domostw zostało zniszczonych[4]. Po tym gdy Włosi dowiedzieli się jakoby zamachowcy mieli skryć się w klasztorze Debru Libanos, wkroczyli do niego i dokonali masakry, zamordowano około 300 mnichów i mniszek[5].

Niepodległa Etiopia[edytuj | edytuj kod]

Po zwycięstwie wojsk brytyjskich nad Włochami w 1941, Haile Selassie ponownie objął rządy. Za swego panowania włączył on do Etiopii Erytreę (od 1952 jako państwo sfederowane, później prowincja, obecnie niepodległe państwo) i Ogaden.

W 1960 roku przeciwko rządom cesarza odbył się nieudany pucz wojskowych i komunistów. Niechęć wobec rządu cesarza przybierała na silę a latach 60. XX w. w Erytrei zaczęły się rodzić poglądy i ruchy niepodległościowe. Nasiliły się one po zmianie statusu na prowincję Etiopii. Ruchy te były wspierane przez kraje arabskie oraz Chiny i Kubę aktywnie wspierające ruchy rewolucyjne[6][7].

 Osobny artykuł: wojna domowa w Etiopii.

W 1974, w związku z bardzo złą sytuacją gospodarczą i powtarzającymi się klęskami głodu, doszło do puczu wojskowego, kierowanego przez Mengystu Hajle Marjama. Komunizujący reżim wojskowy utrzymywał się u władzy do 1991 dzięki pomocy gospodarczej i militarnej ze strony ZSRR, NRD i Kuby. Wkrótce po puczu doszło do wybuchu wojny domowej.

W latach 70. przez Somalię zbrojnie została zajęta etiopska prowincja Ogaden, atak został jednak odparty. W czerwcu 1982 rebelianci z ugrupowania Demokratycznego Frontu Ocalenia Somalii z etiopską pomocą przeprowadzili atak na Somalię, zajmując kilka miast. Wojna zakończyła się klęską wojsk etiopsko-opozycyjnych, z powodu militarnego wsparcia Somalii przez Stany Zjednoczone[8][9]. Rozpętana fala terroru, połączona z masowymi przesiedleniami ludności w strefach objętych klęską głodu doprowadziła do zagłady ok. 1,5 mln Etiopczyków[10] i wybuchu wojny domowej. W latach 70. ponownie wybuchła także wojna partyzancka w Erytrei[11].

Współczesna Etiopia[edytuj | edytuj kod]

W 1989 roku największe grupy rebelianckie w tym Tigrajski Ludowy Front Wyzwolenia i Front Wyzwolenia Oromo założyły antyrządową koalicję pod nazwą Etiopski Ludowo-Rewolucyjny Front Demokratyczny. W 1989 roku Front Demokratyczny przyjął program marksizmu-leninizmu który rok później odrzuciła na skutek rozpadu bloku wschodniego[12]. W maju 1991 oddziały Frontu Demokratycznego zdołały obalić rządzący reżim i przejąć władzę w państwie, ogłaszając ambitny program demokratyzacji życia politycznego. W kwietniu 1993 w Erytrei odbyło się referendum, w którego wyniku dotychczasowa północno-wschodnia prowincja Etiopii uzyskała niepodległość, odcinając Etiopię od dostępu do Morza Czerwonego.

Suwerenność i integralność kraju w dalszym ciągu była poddawana próbom. W 1995 roku w Ogadenie doszło do rebelii partyzanckiej Narodowego Frontu Wyzwolenia Ogadenu która trwała aż do 2010 roku. W 1998 pomiędzy Etiopią a Erytreą wybuchła wojna graniczna. Znaczne nasilenie walk nastąpiło w maju 2000, co skłoniło władze obydwu krajów do poszukiwania kompromisu. W kilka miesięcy później podpisano porozumienie pokojowe. 24 grudnia 2006 premier Etiopii w orędziu do narodu ogłosił, że jego kraj został zmuszony do wojny z Somalią, czyli do zbrojnej interwencji na jej terytorium, skierowanej przeciwko faktycznie panującym tam i kontrolującym stolicę fundamentalistom islamskim.

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

Etiopia dzieli się na 9 stanów (kilil) i 2 miasta wydzielone.

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Jeden z najuboższych krajów świata. PKB w 2009 roku wyniósł 33,92 mld USD (zaledwie 418 USD na mieszkańca). Głównym ośrodkiem gospodarczym jest stolica kraju.

Mapa lokalizacyjna Etiopii
Addis Abeba
Addis Abeba
Aksum
Aksum
Arba Myncz
Arba Myncz
Asosa
Asosa
Auasa
Auasa
Baco
Baco
Bahyr Dar
Bahyr Dar
Beica
Beica
Debre Markos
Debre Markos
Debre Tabor
Debre Tabor
Dembidolo
Dembidolo
Dire Daua
Dire Daua
Dżidżiga
Dżidżiga
Dżimma
Dżimma
Gambela
Gambela
Goba
Goba
Gode
Gode
Gonder
Gonder
Gorie
Gorie
Desje
Desje
Lalibela
Lalibela
Mizan Teferi
Mizan Teferi
Tiepi
Tiepi
Geographylogo.svg
Porty lotnicze w Etiopii

Siły zbrojne[edytuj | edytuj kod]

Etiopia dysponuje, z racji braku bezpośredniego dostępu do morza, dwoma rodzajami sił zbrojnych: wojskami lądowymi oraz siłami powietrznymi[13]. Uzbrojenie sił lądowych Etiopii składało się w 2014 roku z: 560 czołgów, 780 opancerzonych pojazdów bojowych, 195 dział samobieżnych, 183 wieloprowadnicowych wyrzutni rakietowych oraz 1 170 zestawów artylerii holowanej[13]. Wojska etiopskie w 2014 roku liczyły 182,5 tys. żołnierzy służby czynnej. Według rankingu Global Firepower (2014) etiopskie siły zbrojne stanowią 40. siłę militarną na świecie, z rocznym budżetem na cele obronne w wysokości 340 mln dolarów (USD)[13].

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Zmiany demograficzne w Etiopii w latach 1971-2012 oraz prognozy demograficzne do roku 2050[14][15]
Rok 1971
szac.
1980
szac.
1990
szac.
1994
spis
2000
szac.
2007
spis
2012
szac.
2015
prognoza
2025
prognoza
2035
prognoza
2050
prognoza
Populacja 31,7 mln 37,9 mln 51,5 mln 51,766 mln 65,5 mln 73,918 mln 84,3 mln 91,9 mln 109,9 mln 126,3 mln 145,1 mln
Zaludnienie na km² 28 33,6 45,7 46 58 65 74,8 81,5 97,5 112 128,7

Statystyki demograficzne

(2006)
Liczba ludności 73 053 286
Ludność według wieku
0-14 lat 43,9 % (mężcz. 16 082 504; kobiety 15 999 602)
15-64 lat 53,4 % (mężcz. 19 452 737; kobiety 19 525 746)
ponad 64 lata 2,3 % (mężcz. 905 648; kobiety 1 087 049)
Średnia wieku
całej populacji 17,75 lat
mężczyźni 17,64 lat
kobiety 17,85 lat
Przyrost naturalny 2,36%
Współczynnik urodzeń 38,61 urodzeń/1000 mieszkańców
Współczynnik zgonów 15,06 zgonów/1000 mieszkańców
Współczynnik migracji 0 migrantów/1000 mieszkańców

PS Repatriacja Etiopczyków, którzy uciekli do Sudanu dla schronienia przed wojną i przed głodem we wcześniejszych latach. Niektórzy Sudańczycy i uciekinierzy z Somalii, którzy zbiegli do Etiopii przed wojną lub głodem w ich własnych państwach, kontynuują zabieranie ich domów.

Ludność według płci
przy narodzeniu 1,03 mężczyzn/kobiet
poniżej 15 lat 1,01 mężczyzn/kobiet
15-64 lat 1,00 mężczyzn/kobiet
powyżej 64 lat 0,83 mężczyzn/kobiet
Umieralność noworodków
w całej populacji 95,32 śmiertelnych/1000 żywych
płci męskiej 105,3 śmiertelnych/1000 żywych
płci żeńskiej 85,05 śmiertelnych/1000 żywych
Oczekiwana długość życia
w całej populacji 48,83 lat
mężczyzn 47,67 lat
kobiet 50,03 lat
Rozrodczość 5,33 urodzeń/kobietę
Współczynnik dorosłych z HIV/AIDS 4,4% (2003)
Liczba osób żyjących z HIV/AIDS 1,5 miliona (2003)
Liczba zmarłych na HIV/AIDS 120 000 (2003)

Religie[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Religia w Etiopii.

Struktura religijna kraju w 2010 roku według Pew Research Center[16][17]:

Struktura etniczna[edytuj | edytuj kod]

Znaczenie religijne[edytuj | edytuj kod]

Etiopia jest dla rastafarian Ziemią Obiecaną, opierają się oni na treści Psalmu 87:1-4:

  1. Synów Koracha. Psalm. Pieśń. Budowla Jego jest na świętych górach:
  2. Pan miłuje bramy Syjonu bardziej niż wszystkie namioty Jakuba.
  3. Wspaniałe rzeczy głoszą o tobie, o miasto Boże!
  4. Wymienię Rahab i Babel wśród tych, co mnie znają; oto Filistyni i Tyr razem z Kusz [powiedzą]: «Ten [i ten] się tam urodził».

ponieważ tam, gdzie w cytowanym powyżej fragmencie Biblii Tysiąclecia jest słowo Kusz, w akceptowanej przez rastafarian wersji Pisma Świętego, Biblii Króla Jakuba, z roku 1611 jest słowo Ethiopia.

Rastafarianie, który przesiedlili się do Etiopii, mieszkają na ziemi darowanej im przez cesarza Hajle Selasje w miasteczku Szaszemenie.

Święta w Etiopii[edytuj | edytuj kod]

W Etiopii nadal obowiązuje Kalendarz etiopski, co oznacza, że podane dni świąteczne mogą się różnić zależnie od etiopskiego roku przestępnego.

  • Genna (Lidet, Boże Narodzenie) obchodzone 7 stycznia (8 stycznia)
  • Timket (Święto Trzech Króli) obchodzone 19 stycznia (20 stycznia)
  • Fasika (Wielkanoc)
  • Enkutatash (Nowy Rok) obchodzony 11 września (12 września)
  • Meskal (Odnalezienia Krzyża) obchodzone 27 września (28 września)[19]

Przedsięwzięcia charytatywne[edytuj | edytuj kod]

W 1984 irlandzki piosenkarz Bob Geldof po obejrzeniu film dokumentalny stacji BBC, poświęconego klęsce głodu w Etiopii w latach 1984-1985, namówił kilkudziesięciu artystów, by nagrali skomponowaną przez niego i Midge Ure'a z zespołu Ultravox piosenkę "Do They Know It's Christmas?", a dochód ze sprzedaży wydawnictwa przeznaczono na pomoc głodującej Afryce. Nieformalny zespół przyjął nazwę Band Aid.

Niebywałe powodzenie przedsięwzięcia spowodowało, że 13 lipca 1985 roku Geldof i Ure zorganizowali w Londynie (na stadionie Wembley) i Filadelfii (stadion JFK) dwa równoległe rockowe koncerty charytatywne pod hasłem Live Aid. Udział wzięło w nich ponad 50 wykonawców, w tym takie sławy jak Led Zeppelin, Queen, Paul McCartney, Bob Dylan, Sting, Mick Jagger, The Beach Boys, Madonna, Elton John, David Bowie, Phil Collins (zagrał na obu kontynentach), Tina Turner, B.B. King, U2, The Who i Wham!. Dzięki tej akcji zebrano ponad 100 milionów dolarów dla ofiar głodu w Afryce.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Dane dotyczące PKB na podstawie szacunków Międzynarodowego Funduszu Walutowego na rok 2012: International Monetary Fund: World Economic Outlook Database, April 2013 (ang.). [dostęp 24-04-2013].
  2. Jeśli tam, gdzie oczekujesz wyrazów amharskich, widzisz sekwencję znaków zapytania w rodzaju „?? ???”, oznacza to, że nie masz odpowiedniej czcionki zainstalowanej w swoim systemie. Skorzystaj np. z czcionki GFZemen (gotowa do instalacji) lub Code2000 (po rozpakowaniu archiwum).
  3. Candeloro Giorgio, Storia dell’Italia Moderna, Feltrinelli 1981.
  4. Del Bocca Angelo, Rohat Giorgio, I gas di Mussolini, 1996 Editori Riuniti, ISBN 88-359-4091-5.
  5. Anthony Mockler's Haile Selassie's War (New York: Olive Branch, 2003)
  6. Foreign Intervention in Africa: From the Cold War to the War on Terror, 2013. s.158.
  7. Schoultz, Lars (2009). That infernal little Cuban republic: the United States and the Cuban Revolution. The University of North Carolina Press. ISBN 978-0-8078-3260-8.
  8. The History Guy: Ethiopia-Somalia Wars and Conflicts
  9. Somalia SOMALIA'S DIFFICULT DECADE, 1980-90 - Flags, Maps, Economy, Geography, Climate, Natural Resources, Current Issues, International Agreements, Population, Social Statistics, Political System
  10. Rządy Dergu i Mengistu Haile Mariama.
  11. Shinn, David Hamilton; Ofcansky, Thomas P.; Prouty, Chris (2004), "Eritrean People's Liberation Front", Historical dictionary of Ethiopia (Scarecrow Press): 143
  12. Vesal, Theodore (1999). Ethiopia: A Post-Cold War African State (1st ed.). s.63–64, Praeger Publishers. ISBN 0275966100.
  13. 13,0 13,1 13,2 Ethiopia (ang.). Global Firepower. [dostęp 2014-08-22].
  14. CO2 Emissions from Fuel Combustion Population 1971–2008 IEA pdf, s. 83–85.
  15. World Population Prospects, the 2010 Revision.
  16. Religious Composition by Country, in Percentages. The Pew Research Center. [dostęp 2014-06-29].
  17. Christian Population as Percentages of Total Population by Country. The Pew Research Center. [dostęp 2014-06-29].
  18. Country: Ethiopia – People Groups. Joshua Project. [dostęp 2014-06-29].
  19. Kalendarz etiopski

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]