Etiopia

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ

ye-Ītyōṗṗyā Fēdēralāwī Dīmōkrāsīyāwī Rīpeblīk
Federalna Demokratyczna Republika Etiopii

Flaga Etiopii
Godło Etiopii
Flaga Etiopii Godło Etiopii
Hymn: Whedefit Gesgeshi Woude Henate Ethiopia
Położenie Etiopii
Język urzędowy amharski
Stolica Addis Abeba
Ustrój polityczny republika federalna
Głowa państwa prezydent Mulatu Teshome
Szef rządu premier Hajle Marjam Desalegne
Powierzchnia
 • całkowita
 • wody śródlądowe
27. na świecie
1 127 127 km²
8444 km² (0,66%)
Liczba ludności (2012)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
13. na świecie
89 120 000[1]
87 osób/km²
PKB (2012)
 • całkowite 
 • na osobę

41,9 mld[1] USD
483[1] USD
PKB (PSN) (2012)
 • całkowite 
 • na osobę

103,3 mld[1] USD
1190[1] USD
Jednostka monetarna birr (ETB)
Niepodległość od Zjednoczonego Królestwa Włoch
28 listopada 1941
Religia dominująca Etiopski Kościół Ortodoksyjny (43,5%)
Strefa czasowa UTC +3 (obok czasu etiopskiego)
Kod ISO 3166 ET
Domena internetowa .et
Kod samochodowy ETH
Kod samolotowy ET
Kod telefoniczny +251
Mapa Etiopii
Mapa Etiopii

Etiopia (język amharski ኢትዮጵያ[2], trl. ʾĪtyōṗṗyā), oficjalnie Federalna Demokratyczna Republika Etiopii (amharski የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ, trl. ye-Ītyōṗṗyā Fēdēralāwī Dīmōkrāsīyāwī Rīpeblīk), dawniej Abisynia – państwo położone we wschodniej Afryce. Od południa graniczy z Kenią, na zachodzie z Sudanem i Sudanem Południowym, na wschodzie z Dżibuti i Somalią, a na północnym wschodzie z Erytreą.

Ustrój polityczny[edytuj]

Etiopia jest parlamentarną republiką federalną. Na czele rządu stoi premier. Władza legislacyjna rozdzielona jest pomiędzy dwuizbowy parlament oraz rząd. Władza sądownicza jest niemal niezależna od władzy prawodawczej i wykonawczej (prezes i wiceprezes federalnego sądu najwyższego są rekomendowani przez premiera i wyznaczani przez niższą izbę, zaś innych sędziów federalnych proponuje niższej izbie premier wedle selekcji przeprowadzonej przez federalną sądową radę administracyjną).

Na czele państwa stoi prezydent. Funkcję tę uważa się za głównie reprezentacyjną.

 Osobny artykuł: Wybory parlamentarne w Etiopii.

Geografia[edytuj]

Etiopia położona jest we wschodniej części kontynentu afrykańskiego, tzw. Rogu Afryki. Większość Etiopii leży na wyżynach, bądź wzgórzach, wschodnia część kraju jest nizinna. Przez Etiopię przebiegają tzw. Wielkie Rowy Afrykańskie, czyli granica płyt tektonicznych.

 Osobny artykuł: Geografia Etiopii.

Większe miasta[edytuj]

Historia[edytuj]

W I tysiącleciu p.n.e. na tereny Etiopii przenikały ludy z południowej części Półwyspu Arabskiego. Od I wieku n.e. w północnej części kraju rozwijało się państwo Aksum powiązane ze światem arabskim. Od połowy IV wieku rozpoczęła się chrystianizacja Aksum. Ekspansja islamska odizolowała kraj od świata chrześcijańskiego. Między VIII a X wiekiem centrum państwa przesunęło się w głąb lądu[3]. W latach średniowiecza umocniły się powiązania władzy świeckiej z kościelną, stale trwały wojny z muzułmańskich sąsiadami z których to Etiopia wychodziła zwycięsko[3]. W XVI wieku ponownie wybuchły wojny z muzułmanami, którzy najeżdżali Etiopię z obszarów współczesnej Somalii. Trwały ponadto liczne konflikty z koczownikami Oromo. Wobec zagrożenia islamskiego Etiopia zwróciła się o pomoc wojskową do Portugalii, co doprowadziło do przyjęcia przez władców etiopskich katolicyzmu. Bunty duchowieństwa, możnowładców i ludności broniących rodzimej tradycji religijnej doprowadziły do odrzucenia katolicyzmu w 1633 roku. Od tamtego czasu Etiopia izolowała się od wpływów europejskich[3].

Pod koniec XIX wieku rozpoczęła się włoska penetracja Etiopii. W 1889 roku zawarty został etiopsko-włoski traktat regulujący granice włoskiej Erytrei. Interpretacja traktatu doprowadziła do konfliktów między obydwoma państwami. Kulminacją sporu była pierwsza wojna włosko-abisyńska zakończona klęską Włochów w bitwie pod Aduą 1 marca 1896 roku. W 1916 roku pod pretekstem sprzyjania muzułmanom obalono cesarza Lydża Ijasu. Zwierzchnik Kościoła Etiopskiego proklamował wówczas Zauditu cesarzową, jednocześnie wyznaczając Teferi Mekonnyna na następcę tronu. W 1930 roku młody regent objął władzę cesarską i przybrał imię Hajle Syllasje I[3].

W 1935 roku wybuchła druga wojna włosko-abisyńska. Na skutek kampanii Etiopię włączono do Włoskiej Afryki Wschodniej a monarcha udał się na emigrację. Jeszcze w czasie walk Włosi dokonali szeregu zbrodni (obejmujących użycie broni chemicznej)[4]. W okupowanym kraju Włosi prowadzili politykę terroru, w ramach której dopuszczono tworzenie obozów pracy i masowe egzekucje. Apogeum represji nastąpiło po nieudanym zamachu na marszałka Rodolfo Grazianiego w 1937 roku. W odpowiedzi na akcje etiopskiego ruchu oporu, włoska milicja przeprowadziła masakrę w Addis Abebie, w której śmierć poniosło 30 tysięcy mieszkańców[5]. Milicja wkroczyła następnie do klasztoru Debru Libanos, gdzie zabiła około 300 mnichów i mniszek[6].

W 1941 roku wojska brytyjskie z udziałem etiopskich partyzantów wyzwoliły kraj. Cesarz kontynuował reformy, wzmocnił władzę centralną. W tym czasie Etiopia prowadziła aktywną polityką zagraniczną, w ramach której miała swój udział w utworzeniu Organizacji Jedności Afrykańskiej. W 1952 roku na mocy uchwały ONZ włączono do Etiopii Erytreę jako sfederowaną prowincję autonomiczną. W latach 1960. w poszczególnych prowincjach uwidoczniły się dążenia grup etnicznych do samodzielności, intensywne walki partyzanckie wybuchły w Erytrei. W grudniu 1960 roku miał miejsce nieudany zamach stanu[3].

W 1974 roku wybuchł kryzys spowodowany skutkami kilkuletniej suszy i przestarzałą strukturą społeczno-gospodarczą. W wyniku zamachu stanu władzę objął Komitet Koordynacyjny Sił Zbrojnych, tzw. Derg, pod przewodnictwem Amana Mikaela Andoma. We wrześniu tego samego roku Derg wydał dekret o detronizacji cesarza, zawiesił konstytucję, rozwiązał parlament i utworzył Tymczasową Wojskową Radę Administracyjną. W marcu kolejnego roku zniesiono monarchię, ogłoszono dekret o reformie rolnej i nacjonalizacji przedsiębiorstw. Faktyczna władza w kraju należała do Dergu pod przewodnictwem generała Teferi Bentiego. W latach 1975-77 nasiliły się separatyzmy w Erytrei i Ogadenie, co doprowadziło do wybuchu wojny domowej. Po zamachu stanu z lutego 1977 roku szefem państwa został podpułkownik Mengystu Hajle Marjam. Podpułkownik zaczął wdrażać system polityczny wzorowany na systemie państw bloku wschodniego. Lata 1977-79, określane mianem Czerwonego Terroru, były okresem walki z przeciwnikami nowej władzy. Wojna w Ogadenie (z Somalią) z lat 1977-78 zakończyła się zwycięstwem Etiopii, która wsparta została przez ZSRR, NRD i Kubę. W 1984 roku utworzona została rządząca Etiopska Partia Robotnicza. W 1987 roku uchwalono nową konstytucję a prezydentem został Mengystu. Lata 1980. wiązały się z ponownym nasileniem działań partyzantów w Erytrei, wybuchły ponadto powstania w Tigraju i innych prowincjach[3].

W 1991 roku ugrupowania partyzanckie skupione w koalicji Etiopski Ludowo-Rewolucyjny Front Demokratyczny (EPRDF) przejęły kontrolę nad stolicą kraju. Zwycięscy rebelianci powołali rząd tymczasowy i prezydenta Melesa Zenawiego. W 1993 roku Etiopia utraciła Erytreę, która proklamowała niepodległość. W wyborach do Zgromadzenia Konstytucyjnego rok później i parlamentarnych w 1995 roku zwyciężyła rządząca koalicja - EPRDF. Uchwalona w 1994 roku konstytucja przekształciła kraj w państwo federacyjne, podzielone według kryteriów etnicznych. EPRDF sprawuje rządy do dzisiaj[3].

Suwerenność i integralność kraju w dalszym ciągu była poddawana próbom. W 1995 roku w Ogadenie doszło do rebelii partyzanckiej Narodowego Frontu Wyzwolenia Ogadenu, która trwała aż do 2010 roku. W 1998 r. pomiędzy Etiopią i Erytreą wybuchła wojna graniczna. Znaczne nasilenie walk nastąpiło w maju 2000 roku, co skłoniło władze obydwu krajów do poszukiwania kompromisu. W kilka miesięcy później podpisano porozumienie pokojowe. 24 grudnia 2006 r. premier Etiopii w orędziu do narodu ogłosił, że jego kraj został zmuszony do wojny z Somalią, czyli do zbrojnej interwencji na jej terytorium, skierowanej przeciwko faktycznie panującym tam i kontrolującym stolicę fundamentalistom islamskim.

Podział administracyjny[edytuj]

Etiopia dzieli się na 9 stanów (kilil) i 2 miasta wydzielone.

Gospodarka[edytuj]

Jeden z najuboższych krajów świata. PKB w 2009 roku wyniósł 33,92 mld USD (zaledwie 418 USD na mieszkańca). Głównym ośrodkiem gospodarczym jest stolica kraju.

Mapa lokalizacyjna Etiopii
Addis Abeba
Addis Abeba
Aksum
Aksum
Arba Myncz
Arba Myncz
Asosa
Asosa
Auasa
Auasa
Baco
Baco
Bahyr Dar
Bahyr Dar
Beica
Beica
Debre Markos
Debre Markos
Debre Tabor
Debre Tabor
Dembidolo
Dembidolo
Dire Daua
Dire Daua
Dżidżiga
Dżidżiga
Dżimma
Dżimma
Gambela
Gambela
Goba
Goba
Gode
Gode
Gonder
Gonder
Gorie
Gorie
Desje
Desje
Lalibela
Lalibela
Mizan Teferi
Mizan Teferi
Tiepi
Tiepi
Geographylogo.svg
Porty lotnicze w Etiopii

Siły zbrojne[edytuj]

Etiopia dysponuje, z racji braku bezpośredniego dostępu do morza, dwoma rodzajami sił zbrojnych: wojskami lądowymi oraz siłami powietrznymi[7]. Uzbrojenie sił lądowych Etiopii składało się w 2014 roku z: 560 czołgów, 780 opancerzonych pojazdów bojowych, 195 dział samobieżnych, 183 wieloprowadnicowych wyrzutni rakietowych oraz 1 170 zestawów artylerii holowanej[7]. Wojska etiopskie w 2014 roku liczyły 182,5 tys. żołnierzy służby czynnej. Według rankingu Global Firepower (2014) etiopskie siły zbrojne stanowią 40. siłę militarną na świecie, z rocznym budżetem na cele obronne w wysokości 340 mln dolarów (USD)[7].

Demografia[edytuj]

Zmiany demograficzne w Etiopii w latach 1971-2012 oraz prognozy demograficzne do roku 2050[8][9]
Rok 1971
szac.
1980
szac.
1990
szac.
1994
spis
2000
szac.
2007
spis
2012
szac.
2015
prognoza
2025
prognoza
2035
prognoza
2050
prognoza
Populacja 31,7 mln 37,9 mln 51,5 mln 51,766 mln 65,5 mln 73,918 mln 84,3 mln 91,9 mln 109,9 mln 126,3 mln 145,1 mln
Zaludnienie na km² 28 33,6 45,7 46 58 65 74,8 81,5 97,5 112 128,7

Statystyki demograficzne[edytuj]

2006
Liczba ludności 73 053 286
Ludność według wieku
0-14 lat 43,9 % (mężcz. 16 082 504; kobiety 15 999 602)
15-64 lat 53,4 % (mężcz. 19 452 737; kobiety 19 525 746)
ponad 64 lata 2,3 % (mężcz. 905 648; kobiety 1 087 049)
Średnia wieku
całej populacji 17,75 lat
mężczyźni 17,64 lat
kobiety 17,85 lat
Przyrost naturalny 2,36%
Współczynnik urodzeń 38,61 urodzeń/1000 mieszkańców
Współczynnik zgonów 15,06 zgonów/1000 mieszkańców
Współczynnik migracji 0 migrantów/1000 mieszkańców
Ludność według płci
przy narodzeniu 1,03 mężczyzn/kobiet
poniżej 15 lat 1,01 mężczyzn/kobiet
15-64 lat 1,00 mężczyzn/kobiet
powyżej 64 lat 0,83 mężczyzn/kobiet
Umieralność noworodków
w całej populacji 95,32 śmiertelnych/1000 żywych
płci męskiej 105,3 śmiertelnych/1000 żywych
płci żeńskiej 85,05 śmiertelnych/1000 żywych
Oczekiwana długość życia
w całej populacji 48,83 lat
mężczyzn 47,67 lat
kobiet 50,03 lat
Rozrodczość 5,33 urodzeń/kobietę
Współczynnik dorosłych z HIV/AIDS 4,4% (2003)
Liczba osób żyjących z HIV/AIDS 1,5 miliona (2003)
Liczba zmarłych na HIV/AIDS 120 000 (2003)

Religie[edytuj]

 Osobny artykuł: Religia w Etiopii.

Struktura religijna kraju w 2010 roku według Pew Research Center[10][11]:

Struktura etniczna[edytuj]

Znaczenie religijne[edytuj]

Etiopia jest dla rastafarian Ziemią Obiecaną, opierają się oni na treści Psalmu 87:1-4:

  1. Synów Koracha. Psalm. Pieśń. Budowla Jego jest na świętych górach:
  2. Pan miłuje bramy Syjonu bardziej niż wszystkie namioty Jakuba.
  3. Wspaniałe rzeczy głoszą o tobie, o miasto Boże!
  4. Wymienię Rahab i Babel wśród tych, co mnie znają; oto Filistyni i Tyr razem z Kusz [powiedzą]: «Ten [i ten] się tam urodził».

ponieważ tam, gdzie w cytowanym powyżej fragmencie Biblii Tysiąclecia jest słowo Kusz, w akceptowanej przez rastafarian wersji Pisma Świętego, Biblii Króla Jakuba, z roku 1611 jest słowo Ethiopia.

Rastafarianie, który przesiedlili się do Etiopii, mieszkają na ziemi darowanej im przez cesarza Hajle Selasje w miasteczku Szaszemenie.

Święta w Etiopii[edytuj]

W Etiopii nadal obowiązuje Kalendarz etiopski, co oznacza, że podane dni świąteczne mogą się różnić zależnie od etiopskiego roku przestępnego.

  • Genna (Lidet, Boże Narodzenie) obchodzone 7 stycznia (8 stycznia)
  • Timket (Święto Trzech Króli) obchodzone 19 stycznia (20 stycznia)
  • Fasika (Wielkanoc)
  • Enkutatash (Nowy Rok) obchodzony 11 września (12 września)
  • Meskal (Odnalezienia Krzyża) obchodzone 27 września (28 września)[13]

Przedsięwzięcia charytatywne[edytuj]

W 1984 irlandzki piosenkarz Bob Geldof po obejrzeniu film dokumentalny stacji BBC, poświęconego klęsce głodu w Etiopii w latach 1984-1985, namówił kilkudziesięciu artystów, by nagrali skomponowaną przez niego i Midge Ure'a z zespołu Ultravox piosenkę "Do They Know It's Christmas?", a dochód ze sprzedaży wydawnictwa przeznaczono na pomoc głodującej Afryce. Nieformalny zespół przyjął nazwę Band Aid.

Niebywałe powodzenie przedsięwzięcia spowodowało, że 13 lipca 1985 roku Geldof i Ure zorganizowali w Londynie (na stadionie Wembley) i Filadelfii (stadion JFK) dwa równoległe rockowe koncerty charytatywne pod hasłem Live Aid. Udział wzięło w nich ponad 50 wykonawców, w tym takie sławy jak Led Zeppelin, Queen, Paul McCartney, Bob Dylan, Sting, Mick Jagger, The Beach Boys, Madonna, Elton John, David Bowie, Phil Collins (zagrał na obu kontynentach), Tina Turner, B.B. King, U2, The Who i Wham!. Dzięki tej akcji zebrano ponad 100 milionów dolarów dla ofiar głodu w Afryce.

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. a b c d e Dane dotyczące PKB na podstawie szacunków Międzynarodowego Funduszu Walutowego na rok 2012: International Monetary Fund: World Economic Outlook Database, April 2013 (ang.). [dostęp 24-04-2013].
  2. Jeśli tam, gdzie oczekujesz wyrazów amharskich, widzisz sekwencję znaków zapytania w rodzaju „?? ???”, oznacza to, że nie masz odpowiedniej czcionki zainstalowanej w swoim systemie. Skorzystaj np. z czcionki GFZemen (gotowa do instalacji) lub Code2000 (po rozpakowaniu archiwum).
  3. a b c d e f g Etiopia. Historia (pol.). encyklopedia.pwn.pl.
  4. Candeloro Giorgio, Storia dell’Italia Moderna, Feltrinelli 1981.
  5. Del Bocca Angelo, Rohat Giorgio, I gas di Mussolini, 1996 Editori Riuniti, ISBN 88-359-4091-5.
  6. Anthony Mockler's Haile Selassie's War (New York: Olive Branch, 2003)
  7. a b c Ethiopia (ang.). Global Firepower. [dostęp 2014-08-22].
  8. CO2 Emissions from Fuel Combustion Population 1971–2008 IEA pdf, s. 83–85.
  9. World Population Prospects, the 2010 Revision.
  10. Religious Composition by Country, in Percentages. The Pew Research Center. [dostęp 2014-06-29].
  11. Christian Population as Percentages of Total Population by Country. The Pew Research Center. [dostęp 2014-06-29].
  12. Country: Ethiopia – People Groups. Joshua Project. [dostęp 2014-06-29].
  13. Kalendarz etiopski

Linki zewnętrzne[edytuj]