Teoria racjonalnego wyboru
Teoria racjonalnego wyboru (TRW) – interdyscyplinarna teoria badająca i modelująca decyzje społeczne i ekonomiczne. Wywodzi się z psychologii społecznej, politologii i ekonomii. W XX wieku była dominującym paradygmatem w naukach społecznych[1]. Teoria ta próbuje przybliżyć, przewidzieć lub matematycznie modelować ludzkie zachowania poprzez analizę zachowań racjonalnego podmiotu, który mierzy się z kosztami i korzyściami wynikającymi z własnych decyzji[1][2].
Historia
[edytuj | edytuj kod]Podstaw do jej powstania dostarczyła sformułowana ostatecznie w 1947 przez Johna von Neumanna i Oskara Morgensterna ekonomiczna teoria oczekiwanej użyteczności oraz ogólny rozwój teorii gier[3].
Teoria racjonalnego wyboru została sformalizowana w latach 50. XX wieku. Najpierw przez Duncana Blacka w kontekście teorii głosowania oraz Anthony'ego Downsa w modelu ekonomii politycznej, gdzie wyborcy traktowani są jako konsumenci dóbr publicznych. Ostatecznie kluczową rolę odegrał William Riker, rozwijający teorię na potrzeby modelowania koalicji politycznych. Riker i jego zwolennicy zastosowali tę wersję teorii racjonalnego wyboru – którą nazywali różnie: racjonalnym wyborem, wyborem publicznym, wyborem społecznym, modelowaniem formalnym lub pozytywną teorią polityczną – do wyjaśnienia wielu zjawisk i mechanizmów, w tym głosowań, ustawodawstwa, wojen i biurokracji[1].
Podstawowe założenia
[edytuj | edytuj kod]TRW opiera się następujących założeniach[2][4]:
- badany, rozpatrywany jest zbiór aktorów – graczy w systemie,
- każdy z aktorów ma sobie dostępne alternatywy wyboru,
- jest określony zbiór spodziewanych rezultatów wyboru w.w. alternatyw,
- określa się preferencje aktora do zbioru alternatyw,
- określa się oczekiwania aktorów do parametrów systemu (pozytywne/negatywne),
W zależności od konkretnej dziedziny modele te mogą przyjmować różny stopień formalizacji – od przybliżonych modeli opisowych do funkcji matematycznych[2].
Teoria racjonalnego wyboru opiera się na indywidualizmie metodologicznym, głoszącym, że zjawiska społeczne należy wyjaśniać poprzez celowe działania jednostek[4]. Kluczowym założeniem jest maksymalizacja użyteczności, w ramach której aktorzy podejmują optymalne decyzje oparte na dostępnej wiedzy, dążąc do realizacji swoich intencji przy jednoczesnej minimalizacji kosztów. Wymaga to od jednostek posiadania spójnej i przechodniej hierarchii preferencji, co gwarantuje logiczną stałość wyborów: jeśli opcja a jest lepsza od b, a b od c, to a musi być lepsza od c. Racjonalność w tym ujęciu oznacza przede wszystkim spójność między preferencjami a podejmowanym działaniem, co pozwala teorii wyjaśniać nie tylko zachowania egoistyczne, ale również altruistyczne czy bohaterskie, o ile służą one celom danej jednostki[2][4].
Główna problematyka i dylematy
[edytuj | edytuj kod]Centralnym zagadnieniem teorii racjonalnego wyboru jest analiza relacji między preferencjami wielu aktorów, które mogą pozostawać w sprzeczności lub w zgodności. Zbieżność preferencji występuje stosunkowo rzadko, ponieważ racjonalność z perspektywy jednostkowej nie musi prowadzić do racjonalnych rezultatów na poziomie zbiorowym. Wiele sytuacji opisywanych w ramach tej teorii dotyczy takich działań jednostek, które – choć racjonalne z punktu widzenia ich własnego interesu – mogą prowadzić do pogorszenia ogólnej sytuacji społecznej lub generować konflikt[2]. Sytuacje te określane są mianem dylematów strategicznych, są to m.in.:
- Dylemat więźnia (z ang. the prisoners dilemma) – problem zaufania
- Gra w cykora (z ang. chicken game) – problem współzawodnictwa
- Gra w jelenia (z ang. assurance game/stag hunt) – problem koordynacji[5].
Krytyka teorii
[edytuj | edytuj kod]Od momentu sformalizowania teorii racjonalnego wyboru w środowisku naukowym pojawiło się wiele głosów krytycznych wobec niej; dominującymi podstawami krytyki są założenie nadmiernej racjonalności aktorów, ignorowanie ograniczeń poznawczych i informacyjnych, pomijanie czynników społecznych, kulturowych oraz emocjonalnych w decyzjach, a także trudności empiryczne w weryfikacji[6][7][8][9].
Jedną z głównych krytyk TRW jest koncepcja ograniczonej racjonalności (z ang. bounded rationality), wprowadzona przez Herberta A. Simona w 1955 roku. Simon argumentował, że aktorzy nie osiągają optymalnych rozwiązań ze względu na niedoskonałą informację i koszty obliczeniowe, wybierając zamiast tego opcje dostatecznie zadowalającą. Ta krytyka zainspirowała ekonomię behawioralną, kwestionującą aksjomat pełnej racjonalności[7].
Wyniki badań eksperymentalnych z zakresu psychologii behawioralnej często podważają słuszność Teorii Racjonalnego Wyboru. Ważna teorią, która powstała w wyniku tych rozbieżności, jest teorią perspektywy. Według tej teorii ludzie są bardziej motywowani przez straty, a nie przez zyski, co sprawia, że nie przejawiają zakładanej przez TRW zdolności do racjonalnej oceny skutków swoich decyzji[8][10].
Pierre Bourdieu zdecydowanie sprzeciwiał się teorii racjonalnego wyboru, ponieważ opierała się ona na błędnym rozumieniu sposobu działania podmiotów społecznych. Bourdieu twierdził, że aktorzy nie dokonują ciągłych obliczeń zgodnych z wyraźnymi kryteriami racjonalnymi i ekonomicznymi. Według Bourdieu aktorzy działają zgodnie z niejawną logiką praktyczną, swoistą intuicją[9].
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- 1 2 3 Political science - Rational Choice, Decision Making, Institutions | Britannica, „Encyclopedia Britannica” [dostęp 2026-02-17] [zarchiwizowane z adresu 2025-12-25] (ang.).
- 1 2 3 4 5 David Lalman, Joe Oppenheimer, Piotr Świstak. Formalna teoria wyboru racjonalnego: kumulatywne nauki polityczne. „Studia Socjologiczne”, s. 13–71, 1994. ISSN 0039-3371.
- ↑ John Von Neumann, Oskar Morgenstern, Theory of games and economic behavior, wyd. 60th anniversary ed, Princeton classic editions, Princeton, N.J. ; Woodstock: Princeton University Press, 2007, ISBN 978-0-691-13061-3.
- 1 2 3 Agata Komendant-Brodowska, Anna Baczko-Dombi, Teoria racjonalnego wyboru – integracja nauk społecznych Zastosowania diagramu Jamesa Colemana w analizie zjawisk społecznych [online], 2013 [dostęp 2026-02-17].
- ↑ Płatkowski, Tadeusz: Wstęp do teorii gier. Uniwersytet Warszawski, Wydział Matematyki, Informatyki i Mechaniki, 2012, s. 1–104. [dostęp 2026-02-17].
- ↑ Michael Hechter, Satoshi Kanazawa, Sociological Rational Choice Theory, „Annual Review of Sociology”, 23 (Volume 23, 1997), 1997, s. 191–214, DOI: 10.1146/annurev.soc.23.1.191, ISSN 0360-0572 [dostęp 2026-02-17] (ang.).
- 1 2 Herbert A. Simon, A Behavioral Model of Rational Choice, „The Quarterly Journal of Economics”, 69 (1), 1955, s. 99–118, DOI: 10.2307/1884852, ISSN 0033-5533, JSTOR: 1884852 [dostęp 2026-02-17].
- 1 2 Daniel Kahneman, Amos Tversky, Prospect Theory: An Analysis of Decision under Risk, „Econometrica”, 47 (2), 1979, s. 263–291, DOI: 10.2307/1914185, ISSN 0012-9682, JSTOR: 1914185 [dostęp 2026-02-17].
- 1 2 Pierre Bourdieu, The social structures of the economy, Cambridge, UK ; Malden, MA: Polity, 2005, ISBN 978-0-7456-2539-3.
- ↑ Matthew Bishop, Essential economics: an A-Z guide, wyd. 2nd ed, New York: Bloomberg Press, 2009, s. 256, ISBN 978-1-57660-351-2.
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Daniel M. Hausman, Rational Choice Theory, [w:] Stanford Encyclopedia of Philosophy, CSLI, Stanford University, 18 grudnia 2012, ISSN 1095-5054 [dostęp 2018-01-17] (ang.).