Uniwersalia językowe

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Uniwersalia językowe (ang. language universals) – cechy wspólne wszystkich (uniwersalia absolutne) lub zdecydowanej większości (tzw. uniwersalne tendencje) języków naturalnych.

Pojęciem takim jest np. morfem czyli najmniejsza jednostka znaczeniowa posiadająca jedną postać fonetyczną lub niewielką ilość postaci zależnych od kontekstu.

Uniwersalne jest też to, że kolejność morfemów odgrywa dużą rolę.

Rodzaje uniwersaliów[edytuj | edytuj kod]

Uniwersalia dzielą się na absolutne i statystyczne. Uniwersalia absolutne odnoszą się do cech, które istnieją we wszystkich językach, podczas gdy uniwersalia statystyczne istnieją w zdecydowanej większości języków, ale nie we wszystkich. Uniwersalia absolutne to pojęcie do pewnego stopnia umowne, gdyż nie przebadano wszystkich języków i nigdy nie ma pewności, że w którymś z nieznanych nie zdarzy się jakiś wyłom[1].

Uniwersalia absolutne[edytuj | edytuj kod]

Uniwersaliami dotyczącymi wszystkich języków są następujące fakty[2]:

  • wszystkie języki mają samogłoski i spółgłoski
  • wszystkie języki rozgraniczają czasowniki i rzeczowniki
  • wszystkie języki mają konstrukcje służące do tworzenia zapytań

Uniwersalia statystyczne[edytuj | edytuj kod]

Przykłady uniwersaliów statystycznych[2]:

  • w większości języków występuje fonem /i/
  • w większości języków istnieją przymiotniki
  • zazwyczaj intonacja wznosząca sygnalizuje użycie wyrazów "tak" i "nie"

Uniwersalia strukturalne[edytuj | edytuj kod]

  1. Arbitralność – znaki językowe nie są tworzone na fizyczne podobieństwo desygnatu, np. wyraz stół nie przypomina ani wyglądem ani dźwiękiem stołu. Wyjątkiem są tu wyrazy dźwiękonaśladowcze, jednak ich liczba jest niewielka, niezależnie od języka. Jednocześnie istnieją systemy znaków mniej arbitralne niż języki, np. mapa, zwłaszcza jeśli chodzi o odwzorowanie stosunków geometrycznych. Z drugiej strony istnieją również arbitralne systemy znaków niebędące językami, np. znaki drogowe[3].
  2. Semantyczność – każdy język posiada wyrazy, które odnoszą się do rzeczywistości pozajęzykowej, co nosi nazwę semantyczności systemu. Semantyczność jednak jest cechą nie tylko języków, a innych systemów znaków[4].
  3. Dwuklasowość – każdy język zbudowany jest z cenemów, czyli jednostek nieniosących znaczenia oraz pleremów, czyli jednostek mających znaczenie. Funkcją cenemów jest budowanie wyrażeń złożonych z pleremów. Za fleksemy uważa się system dźwięków danego języka, a za pleremy – system morfologiczny. Istnieją pozajęzykowe systemy zbudowane wyłącznie z pleremów, np. system znaków drogowych[5].
  4. Dyskretność – znaki złożone zbudowane są ze znaków prostych, najczęściej ich ciągami lub kombinacjami. W ten sposób powstają syntagmy, mordy i wyrazy a struktura ta ma charakter schierarchizowanej, przy czym hierarchia ta jest skończona i nie da się dzielić znaków na dowolnie małe elementy. Istnieją systemy dyskretne niejęzykowe, np. języki programowania[5].
  5. Produktywność – polegająca na tym, że w każdym systemie językowym można tworzyć nowe, oryginalne znaki złożone: zdania, teksty[5].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Language universals (ang.). W: University of Oslo [on-line]. [dostęp 2017-12-08].
  2. a b Pradeep Kumar Das: Language universals. W: Centre for Linguistics, JNU, New Delhi [on-line]. [dostęp 2017-12-08].
  3. Bańczerowski 1982 ↓, s. 83.
  4. Bańczerowski 1982 ↓, s. 83-84.
  5. a b c Bańczerowski 1982 ↓, s. 84.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Jerzy Bańczerowski, Jerzy Pogonowski, Tadeusz Zgółka: Wstęp do językoznawstwa. Poznań: Wydawnictwa Uniwersytetu Adama Mickiewicza, 1982.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]