Winodań

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Winodań
Ilustracja
Winodań wachlarzowata
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad jednoliścienne
Rząd arekowce
Rodzina arekowate
Rodzaj winodań
Nazwa systematyczna
Borassus Linnaeus
Sp. Pl. 1187. 1 Mai 1753[2]
Typ nomenklatoryczny
B. flabellifer L.[2]
Synonimy

Lontarus Adanson[2]

Winodań[3], borazus[3], palma winna[4] (Borassus L.) – rodzaj roślin z rodziny arekowatych (Arecaceae). Zalicza się do niego 5 gatunków[5]. Występują one na obszarze od tropikalnej Afryki, poprzez Madagaskar, Azję Południową i Południowo-Wschodnią po Nową Gwineę[6][7]. Uprawiana i wszechstronnie wykorzystywana jest winodań wachlarzowata (jeden z tamilskich poematów wymienia jej 801 zastosowań)[3]. Użyteczne są wszystkie części rośliny, przy czym za najważniejszy produkt uznaje się słodki sok, z którego sporządza się napój toddy[3][7]. Spożywa się także jako tzw. „palmową kapustę” pąk liściowy winodani abisyńskiej[3].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Winodań abisyńska
Pokrój
Wysokie palmy (winodań wachlarzowata osiąga 30 m wysokości[3], zwykle jednak do 20 m[7]) o kłodzinie często w górnej połowie zgrubiałej[8], osiągającej do 1 m średnicy[7]. Kłodzina nie rozgałęzia się, o ile nie zostanie uszkodzona. Osłonięta jest przez jakiś czas przez martwe nasady liści, które z czasem opadają pozostawiając na nagim pniu wyraźne, okazałe blizny[7].
Liście
Masywne, wachlarzowate liście osiągają średnicę 1,2 m[6] i długość do 2 m[3]. Skupione są po 12–40[9] w pióropusz na szczycie pędu[3]. U nasady są pochwiaste, przy czym przy samym pniu pochwa ma postać sieci zdrewniałych włókien. Tęgi ogonek liściowy jest płaski od góry i półokrągły od dołu, z krawędziami w różnym stopniu uzbrojonymi w kolce lub nagimi. Szeroko dłoniasto (wachlarzowato) podzielona blaszka liściowa rozdziela się do 1/3 lub połowy swego promienia na listki, których może być do 130[7]. Na szczytach czasem dodatkowo się one rozdzielają[9]. W miejscu połączenia blaszki z ogonkiem, po obu stronach liścia znajduje się okazała hastula[6][9]. Liście mają często kolor żółtawozielony[6].
Kwiaty
Rośliny dwupienne, rzadko z kwiatami męskimi i żeńskimi na jednym osobniku[7]. Kwiaty żeńskie zebrane są w proste kłosokształtne kwiatostany, a męskie w kwiatostany kłosokształtne rozgałęzione[7]. Kwiatostany wyrastają zwykle po 1–3 w kątach liści i są zwisające[9]. Oba typy kwiatostanów są grube[9], długie i wsparte licznymi podsadkami. Kwiaty męskie są bardzo drobne, zebrane po ok. 30 w kątach przysadek[9]. Składają się z podwójnego okółka okwiatu, z wewnętrznymi listkami mniejszymi od zewnętrznych. Pręcików jest 6, u nasady zrosłych z listkami wewnętrznego okółka, ich pylniki są okazałe i podługowate. Kwiaty żeńskie wyrastają pojedynczo w kątach przysadek, są stosunkowo duże, ze skórzastym[9] lub mięsistym, kulistawym okwiatem[7]. Otula on 6–9 prątniczków i położoną centralnie kulistą, 3- lub 4-komorową zalążnię[6].
Owoce
Pestkowce[3] osiągające do 35 cm długości[7] o kształcie nieregularnie kulistawym[9]. Owocnia jest skórzasta, o barwie od zielonej, pomarańczowej do czarnej. Mezokarp jest soczysty i wonny, z podłużnymi włóknami. Gruby, zdrewniały i rozmaicie ornamentowany endokarp otacza każdą z osobna komorę z pojedynczym nasionem. W każdym owocu rozwija się od 1 do 3 nasion[7].

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Rodzaj z podplemienia Lataniinae, plemienia Borasseae i podrodziny Coryphoideae Burnett w obrębie rodziny arekowatych (Arecaceae)[1][7]. Uznawany jest za takson monofiletyczny[7].

Wykaz gatunków[5]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2018-02-19].
  2. a b c Index Nominum Genericorum. Smithsonian Institution. [dostęp 2018-02-19].
  3. a b c d e f g h i j k Alicja Szweykowska, Jerzy Szweykowski (red.): Słownik botaniczny. Wyd. wydanie II, zmienione i uzupełnione. Warszawa: Wiedza Powszechna, 2003, s. 988. ISBN 83-214-1305-6.
  4. a b c Maria Witkowska: Palmy. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1968, s. 34-35.
  5. a b Borassus. W: The Plant List. Version 1.1 [on-line]. [dostęp 2018-02-19].
  6. a b c d e Kamal A. Malik: Borassus L.. W: Flora of Pakistan [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2018-02-19].
  7. a b c d e f g h i j k l m R.P. Brayton. A revision of Borassus L. (Arecaceae). „Kew Bulletin”. 62, s. 561-586, 2007. 
  8. Bingham, M.G., Willemen, A., Wursten, B.T., Ballings, P., Hyde, M.A.: Genus page: Borassus L.. W: Flora of Zambia [on-line]. [dostęp 2018-02-19].
  9. a b c d e f g h Andrew Henderson: Palms of Southern Asia. Princeton University Press, 2009, s. 37-38.